Nowy liberalizm. Jak zrozumieć i wykorzystać kryzys III RP

Mark Lilla jest liberałem całym sercem i rozumem, wiernym zwolennikiem Partii Demokratycznej. Zwycięstwo Trumpa w 2016 r. było dla niego wstrząsem. Cóż wówczas zrobił? Dołączył do chóru potępień wyborców Trumpa? Nie. Postąpił według zasady „Zacznij od siebie”, czyli od przeprowadzenia rozrachunku „Co w nas, liberałach jest nie tak, że ludzie zagłosowali na niego? Gdzie leży nasza wina?” Odpowiedzią jest ta niewielka książeczka. Lilla uważa, że przyczyną porażki liberałów było skupienie się na tożsamości jednostek i mniejszości, praktykowane szczególnie na uczelniach. Ideę obywatelskości, czyli tego, co łączy i jest obiektywne, zastąpiono ideą „praw mniejszości”, w latach 60- czy 70-tych jak najbardziej słuszną, ale doprowadzoną obecnie do absurdu. Jak pisze: „Im bardziej obsesyjnie kampusowi liberałowie zajmowali się tożsamością jednostki, tym mniej chętnie angażowali się w racjonalną debatę polityczną […] debaty toczone na zajęciach, które niegdyś mogły zaczynać się tak: ‘Sądzę, że A i to są moje argumenty’, dziś przybierają formę „Ja jako X czuję się obrażony tym, że głosisz B’. Poza tym, Lilla (z którym w wielu kwestiach kompletnie się nie zgadzam),bardzo mnie zaintrygował wizją dwóch „obrządków” politycznych w USA XX wieku: rooseveltowskiego i reaganowskiego. Obrządki te nie pokrywają się z partiami politycznymi, np. wg Lilli do obrządku rooseveltowskiego należał Nixon realizujący szeroko zakrojone programy społeczne. Fantastyczna praca. Parę razy tak zazgrzytałam zębami ze złości, że chyba wybiorę się do dentysty, ale cieszę się, że ją przeczytałam.

Czy gdyby były możliwe podróże w czasie, to etycznym byłoby cofnięcie się ponad sto lat i w jakiś sposób zapobieżenie narodzinom Adolfa Hitlera (np. zabijając go w dzieciństwie). Ten moralny paradoks pojawia się od czasu do czasu w różnych formach i dyskusjach (również przy okazji tzw. paradoksu dziadka). Przyszedł mi do głowy podczas lektury książki Tak umierają demokracje. Steven Levitsky oraz Daniel ZIblatt – dwóch profesorów nauk politycznych opublikowało tę książkę pod koniec prezydentury Donalda Trumpa, gdy jeszcze nie był znany wynik kolejnych wyborów. Całość zaś jest próbą pokazania, że demokracje – nawet te pozornie bardzo stabilne, jak amerykańska – są znacznie bardziej kruche, niż nam się wydaje. [...] czytaj dalej: https://www.speculatio.pl/tak-umieraja-demokracje/

Prof. Marcin Król był zadeklarowanym liberałem (chociaż według obecnych standardów właściwie konserwatywnym liberałem),ale starał się w sposób możliwie jak najbardziej obiektywny przedstawić najważniejszych myślicieli i idee polityczne. Niekiedy gani nawet próby dyskredytowania ideowych przeciwników, na przykład krytykując sugestie dotyczące związków Kościoła katolickiego i totalitaryzmu. Oczywiście omawiana publikacja jest tylko zarysem historii myśli politycznej, dlatego omawia najważniejsze idee w dużym skrócie, tym niemniej wręcz zachęca do bardziej szczegółowego zagłębienia się w temat.

Rafał Woś w swojej książce porusza temat lewicy, słabości lewicowych ugrupowań na scenie politycznej. Pierwszy rozdział poświęcony jest lewicowym postulatom wprowadzanym w na przestrzeni dziejów naszej ojczyzny. Wspomina również postacie i ich lewicowe poglądy, wśród nich Tadeusza Kościuszko, Adama Mickiewicza. W następnym rozdziale opisane są działania lewicowych polityków po zdobyciu władzy, często te działania nie pokrywały się z lewicowymi postulatami. Autor wymienia problemy z jakimi boryka się lewica w dzisiejszych czasach. Odpuszczenie takich haseł jak wolność, równość i braterstwo, rezygnacja z form walki jakim jest strajk czy zamknięcie się na na inne środowiska. Ostatnia część poświęcona jest problemom z jakimi borykają się dzisiejsze demokracje liberalne, nierówności, zmiany klimatu, osłabienie państwa opiekuńczego, niewłaściwa organizacja UE. Wskazane prze Wosia problemy są jednocześnie polami na których powinna się skupić dzisiejsza lewica. Redaktor Rafał Woś w swoim dziele porusza bliski mi temat lewicy i jej słabości na współczesnej scenie politycznej. Pomaga spojrzeć na tent temat z kilku perspektyw. Przedstawia kilka kierunków którymi może iść lewica aby odzyskać swoją pozycję i móc wprowadzać realne zmiany. Z kilkoma tezami Autora się nie zgadzam np. przedstawianie PIS-u jako ugrupowanie z którym lewica może rządzić i budować kraj dobrobytu. Struktura książki jest niespójna, część tematów się powtarza w poszczególnych rozdziałach, mimo to warto przeczytać.

Książka dość szeroko opisuje metody uprawiania polityki we współczesnej demokracji nieliberalnej, bo właśnie tak politolodzy definiują system panujący na Węgrzech. Wartościowa pozycja, szczególnie dla polskiego czytelnika, który bez problemu dostrzeże pewne podobieństwa w politycznej "manierze" V. Orbana i J. Kaczyńskiego. Polecam zarówno zwolennikom jak i przeciwnikom tego nurtu politycznego.

Krytycznie o polskiej polityce z pozycji konserwatywno-liberalnych i republikańskich piórem jednego z ciekawszych publicystów młodszego pokolenia. Niezłe, ale w większej części niespecjalnie odkrywcze i nowatorskie. Wyjątkiem jest bardzo interesujący i nieszablonowy rozdział o polskiej gospodarce po 1989 r. ("Społeczeństwo właścicieli"),gdzie autor pisze krytycznie o różnego rodzaju błędach polskiej transformacji (prywatyzacja, reprywatyzacja, nadmierny monetaryzm Balcerowicza),równocześnie nie potępiając jej w całym zakresie. Ciekawe dlatego, że tego rodzaju krytyka jest zwykle prowadzona z pozycji lewicowych, ponadto Sękowski nie popada w dogmatyczny liberalizm, broniąc choćby prób odtwarzania spółdzielczości w Polsce.

Epilog „Nie istnieją drogi na skróty, które pokazywałyby, jak sprawnie i bez wysiłku zatamować prąd typu „powrót do - czy to Hobbesa, do plemion, do nierówności czy do łona. Powtarzam: obecne zadanie wyniesienia idei integracji do skali ogólnoludzkiej i przeprowadzenia jej do samego końca najprawdopodobniej okaże się niesłychanie żmudnie, uciążliwe i kłopotliwe. Musimy się przygotować na długi okres naznaczony mnogością pytań i niewieloma odpowiedziami, naznaczony mnogością problemów i niewieloma rozwiązaniami- jak również na to, że będziemy działać w cieniu delikatnej równowagi między szansą na sukces i na porażkę. (…) Bardziej niż kiedykolwiek przedtem jesteśmy postawieni – my, ludzie, mieszkańcy Ziemi – w sytuacji albo - albo: albo wkroczymy we wspólną przyszłość, albo skończymy w zbiorowej mogile”. (s. 281.) Zygmunt Bauman, Retrotopia. Jak rządzi nami przeszłość, Przekł. K. Lebek, PWN Warszawa 2018. * Epilog Baumana nie pozostawia złudzeń w kwestii przyszłości Nas, mieszkańców Ziemi. ** Rozwiązanie jest proste, ale kto z niego skorzysta? *** Powtórzmy za Baumanem: „wspólna przyszłość” albo „zbiorowa mogiła”. ****Czytelnik ma o czym myśleć po lekturze Retrotopii!!! Zygmunt Bauman ( 1925-2017): • jeden z najbardziej znanych na świecie polskich socjologów, autor koncepcji ponowoczesności, płynnej ponowoczesnościi późnej nowoczesności; • autor Retrotopii, pokazującej spektakularne zmiany zaistniałe w świecie, od Hobbesa, przez powrót do plemion, powrót do nierówności, do powrotu do łona; • erudycja Baumana budzi respekt, autor powołuje się na myśl wielu: • Trade G. (1903): skłonność do powtarzania wyjaśnił tym, że ludzie uczestniczący w działaniach poszukują bezpiecznych rozwiązań za każdym razem, kiedy stają przed ryzykownym wyborem, a skłonność do nowości tym, że jednostki pragną odrębności i autonomii (Trade G., The Law of Imitation); • Bruni F. (2016a): "Ludzie, którzy od jakiegoś czasu ostrzegają przed Facebookiem, mają racje: Prawie każda minuta spędzona nad smartfonem, tabletem, i laptopem na przeglądaniu ulubionych stron internetowych i skrolowaniu przez spersonalizowane treści, zbliża nas do z góry przesądzonego wniosku. Wywiera się na nas presję, byśmy się dostosowali”. (Bruni F., How Facebook Warps Our Word, „New York Times”) • wykorzystuje znajomość światowej literatury, min.: ▪ Kafkę: Tak- odparłem- powiedziałem przecież. Oddalić się stąd - oto mój cel. Wyjazd [w:] Nowele i miniatury, s. 278.; ▪ Eco: „Widziałem dobrze, że wiele osób obawia się spisku jakiego ukrytego wroga: dziadek- Żydów, jezuici- masonów, mój ojciec garybaldczyk – jezuitów, królowie z połowy Europy – karbonariuszy, moi towarzysze spod znaku Mazziniego – króla podżeganego przez księży, policja z połowy świata – iluminatów bawarskich… (Cmentarz w Pradze, s.97-98.). Dzieło Baumana -to tekst o utraconym raju, nazwanym przez autora RETROTOPIĄ! Warto powtórzyć: Bardziej niż kiedykolwiek przedtem jesteśmy postawieni – my, ludzie, mieszkańcy Ziemi – w sytuacji albo - albo: albo wkroczymy we wspólną przyszłość, albo skończymy w zbiorowej mogile”. (s. 281.) Czytanie Baumana poszerza horyzonty! Tekst istotny i ważny, pozwalający zrozumieć istotę zmian zachodzących w Nas i w Świecie XXI w. 10/10

Nawet liberałowie dostrzegli powolną zapaść usług publicznych w Polsce. Powoduje ona, że podwyżki zarobków i pieniądze z programów socjalnych wcale nie przekładają się na większy komfort życia, bo są wydawane na prywatną służbę zdrowia czy na korepetycje dla dzieci niedouczonych w niedofinansowanych szkołach. Autor słusznie nazywa te zjawisko "drugą falą prywatyzacji", która ma dokonywać się pod rządami PiS. Co prawda to nie partia Jarosława Kaczyńskiego zaczęła ten proces, tym niemniej to ona miała na sztandarach silne i sprawne państwo, przeciwstawiane "państwu z kartonu" z czasów Platformy. Jak widać sytuacja przez rządy PiS-u jeszcze bardziej się pogorszyła. Lektura jest więc ciekawa i konkretna, choć ogółem poglądami środowiska "Kultury Liberalnej" raczej mi nie po drodze.

Przyjemna książka odpowiadająca na pierwotne pytania odnośnie tożsamości w polityce, historii i społeczeństwie, oraz roli w obecnych czasach. Bardzo dobrze autor prezentuje swoje stanowiska, z skrętem w stronę liberalizmu, potrafiąc być jednak krytycznym gdy trzeba.

Czy robiliście kiedykolwiek w pracy zadanie, które było kompletnie bez sensu? To jest pytanie retoryczne. Nie znam osoby, która odpowiedziałaby przecząco. Idźmy więc głębiej. Ile szacunkowo Twoich zadań wydaje Ci się bez sensu? Ile zadań, które zostały zlecone, to te, które miały istotny wpływ na Twoją pracę, wynik finansowy organizacji, motywację zespoły? Ile ze wszystkich Twoich zadań miało jakikolwiek sens? Na te właśnie pytania udziela odpowiedzi wybitny, niestety już nieżyjący, wykładowca akademicki, antropolog David Graeber. Książka obfituje w liczne przykłady pracy bez sensu. Wskazuje niepotrzebną biurokrację, zatrudnianie osób o bliżej nieokreślonym profilu stanowiska, a nawet w swoich rozważaniach idzie znacznie dalej wskazując konkretne zawody, które są bez sensu. Do takich zawodów o dziwo zalicza … m.in. zawód prawnika. Graeber obala mit o tym, że praca bez sensu jest tylko domeną sektora publicznego wraz z rzeszą urzędników, którzy spokojnie wykonywaliby tą samą pracę nawet, gdyby było ich o połowę mniej. Dlatego „Praca bez sensu” to jest również książka o bezmyślnym marnotrawieniu pieniędzy. Graeber zdaje kłam tezom, że wysoko opłacana praca daje porównywalne do nakładów finansowych wymierne efekty. W ramach tych rozważań Graeber wymienia złożone prace bez sensy przyjmujące różne formy, a często mające swoje źródła w branży technologicznej. I tutaj też mogą pojawić się pewne nieścisłości w teoriach autora. Są one jak drobne, ale widoczne pęknięcia na ścianie. Można przyjąć hipotetycznie, że 90% działań w branży technologicznej jest bez sensu, tyle że pozostałe 10% prac może stanowić wartość dającą przełom. Czy bez nakładów pracy, mogącej znaleźć się pod mianownikiem „bez sensu” da się osiągnąć tą kluczową wartość tworzącą wymierne efekty? Odpowiedzi na to pytanie z oczywistych względów w tej książce nie znajdziemy. Oczywistych, bo mocno podważyłaby ona teorie stanowiące oręż autora w tej pozycji. Znajdziemy natomiast jeszcze jedną ciekawą przestrzeń do analizy. Mianowicie jak prace bez sensu wpływa na motywację pracowników do jej wykonywania. Świadomość braku celowości pracy działa tutaj destrukcyjnie. Obniża morale, zabiera energię. Dziwi zatem jej powszechność. Dziwi jeszcze bardziej, bo to praca i zadania z nią związane mogłoby wyglądać zupełnie inaczej. Przecież podstawowym narzędziem każdego Managera powinna być metodologia SMART, która w swej jasności i prostocie mówi o cechach wyznaczonych celów by były : konkretne, mierzalne, osiągalne, istotne i mierzalne w czasie. Czy więc powszechne stosowanie SMART wyzwoliłby pracowników z okowów pracy bez sensu? Na pewno w dużej mierze tak. Dlaczego zatem nie jest stosowana. Takie sugestie w książce Graebera padają. Powód jest trywialny. Metodologia SMART nie jest powszechnie stosowana, bo wtedy okazałoby się, że praca większości osób zarządzających … jest po prostu bez sensu. https://www.instagram.com/biznes_na_stronach/

Dobra, ciekawa i przyjemna w odbiorze. Dla osoby czytującej książki o podobnej tematyce nie będzie w niej niczego niezwykle odkrywczego. Niemniej fakt, że autor pisze z polskiej perspektywy jest dużą wartością dodaną książki. Brakuje polskich książek, które w podobnym duchu analizowałoby naszą (nie tylko zachodnią, ale także polską) kulturę i system społeczno-gospodarczy w którym żyjemy. Dla osoby lubiącej krytycznie analizować rzeczywistość w której żyjemy na pewno pozycja warta polecenia.

Książka i mi się podobała i rozczarowała. Plus, że mamy tu szeroki i w moim odczuciu rzetelny przegląd poglądów dotyczących BDP. Sporo tu rozważań teoretycznych itp. Samo w sobie jest to zajmujące. Ja jednak nabyłem tę książkę przede wszystkim po to aby dowiedzieć się jakie przeprowadzono do tej pory eksperymenty, jakie były ich rezultaty. A tego jest w książce jak na lekarstwo. Najciekawszego najmniej. Stąd rozczarowanie.

Bardzo ciekawa książka, ważne tylko żeby brać niektóre teorie z przymrużeniem oka, bo sporo z nich to tylko teorie, a nie "fizyczne fakty" Autor politycznie skręca w lewo ocierając się o anarchizm, i nawet nie będąc politycznie ukierunkowanym okazem to czuć. Jednakże i tak bardzo bardzo warto poświęcić uwagę tej książce bo pomimo, że większość moich poglądów jest zupełnie z odwrotnego bieguna niż autora książki, to po prostu jego tezy są bardzo inteligente i idące na przeciw zachodniemu mainstreamowi, w którym większość naszego społeczeństwa jest jak najbardziej umoczona - razem ze mną :) Do tego wiele, wiele faktów i przytoczonych badań, które mogą zdziwić człowieka urodzonego we współczesnym kapitalizmie. I tutaj mała uwaga, książka ta zupełnie nie jest książka popularnonaukowa sprzedawana na lotniskach. W sensie, że może jest tam sprzedawana - nie pamiętam dokładnie skąd została mi polecona - ale po prostu to gruba i ciężka książka naukowa z wieloma przypisami i ogromną bibliografia nad którą autor na pewno się napracował.

Kolejna pozycja – dlaczego lewica jest w tym miejscu w którym jest? I przyznam jedna z ciekawszych. Walzer jest zdecydowany przywrócić ludziom lewicy wiarę w to co czynią, ale wskazuje wiele, wiele popełnionych błędów. Ważne jednak, że przywraca także nadzieje i przekonanie jak wiele narzędzi ma właśnie lewica, by przywrócić współczesne państwa – społeczeństwu Zadanie którego się podejmuje nie jest proste, gdyż obecnie trudno nawet mówić o jednej lewicy. Ugrupowania te jednak łączy głębokie przekonanie o konieczności emancypacji ludzi, o możliwości realnego samostanowienia przez wolne jednostki, wyposażone w wszelkie ku temu narzędzia, a zatem także samodzielność ekonomiczną i społeczną. Diabeł jak zwykle tkwi w szczegółach. Co ciekawe, Walzer poniekąd skupia się głównie na realizowanej przez lewicę polityki zagranicznej i w tym jednym aspekcie dostrzega jądro wielu problemów w jakich dzisiejsza lewica jest uwikłana. Problem jest bowiem wielowymiarowy. Clou książki to teza, ż lewica skutecznie budowała socjaldemokratyczne państwo wtedy, gdy spór o Państwo rozgrywał się właśnie na tym poziomie. Zbudowanie narzędzi oddziaływania na kraj i rząd w postaci związków zawodowych i emancypacji jednostek – gdy spór rozgrywał się na poziomie państw narodowych – był skuteczny. Rynki finansowe czy wielkie korporacje grały w tę samą grę i lewica mogła uzyskać względną równowagę. Od jakiegoś czasu jednak rynki finansowe podbiły stawkę – po stworzeniu ponadnarodowych instytucji niejako wywróciły stołek. Dotychczasowe reguły przestały się sprawdzać, gdyż lewica ciągle działa na poziomie narodowym/państwowym i zwyczajnie przestały mieć narzędzia by skutecznie oddziaływać na Społeczeństwo. Równowaga została zakłócona, a strukturalna przewaga jaką zbudowały rynki finansowe – trudna do obejścia. Rynki finansowe nie są potężniejsze od Państw, ale mogą skutecznie rozgrywać wewnętrzne animozje między nimi. Lewica zaś pozostała ze starą polityką budowania socjaldemokracji i solidarności na poziomie Państwa. Stając się jednocześnie nieskuteczna – przegrywa grę o sumienia. Jedną z dróg jest oczywiście budowanie ponadnarodowej wspólnoty – jest to jednak szalenie trudne, gdyż oznacza to konieczność wykorzystania ku temu wartości lewicowych – a więc solidarność z innymi społeczeństwami, walka o prawa także w innych miejscach. O godne warunki pracy nie tylko w ramach swojego kraju, ale szerzej. Walka o demokratyzację społeczeństw, ale nie przez narzucone wyzwolenie, a samodzielną emancypację. Ludzie po prostu muszą wyzwolić się sami, na swoich warunkach. To oznacza oczywiście bardzo mozolny proces budowania mostów z innymi społeczeństwami i zwyczajnymi ludźmi, a nie przez odgórnie narzucona instytucje. Walzer jest tu bezlitosny, pokazuje jak często łatwo jest walczyć o prawa innych, nie słuchając ich. Łatwo wiedzieć lepiej czego potrzebuje drugi człowiek, stojąc na swoich pozycjach ideowych. Łatwo zamknąć się także na wsparcie sojuszników, np. właśnie liberałów – którzy także bardzo często widzą konieczność walki z niesprawiedliwością i nierównościami. Takim sojusznikiem może też dziś być właśnie państwo narodowe – dziś jest to ciągle najskuteczniejszy podmiot prawa międzynarodowego i na pewno oddziałując na jego politykę, łatwiej cokolwiek zmienić. Na pewno łatwiej i skuteczniej niż przez ONZ. To oznacza czasem poparcie inicjatywy interwencji, ale czasem zdecydowany sprzeciw, to trudne gdy w grę wchodzą wartości patriotyczne. Busolą powinny być oczywiście lewicowe wartości i podkreślanie ich wagi, zmiana reguł gry, zamiast licytację na umiłowanie ojczyzny. Jest to zatem książka o poszukiwaniu kompromisów. Łatwo lewicy – która w wielu miejscach nie rządzi od wielu lat – okopywać się na ideowych barykadach. Tymczasem czasem naprawdę warto zmienić coś, w duchu własnych wartości, niż skupiać się na krytyce. To oczywiście jest jednocześnie łatwe ale i najtrudniejsze. To książka o konieczności słuchania innych, szukania sojuszy, a także o skuteczności. Lewica budowała socjaldemokracje w wielu miejscach, ludzie na nią głosowali bo była skuteczna. Czas tą skuteczność przywrócić

"Polityka Anarchizm Lingwistyka" to zbiór felietonów, wywiadów i wypowiedzi Noama Chomsky'ego z lat 60.-00. (czym osobiście się zaskoczyłem, ponieważ w opisach książki w empikach itp. nie ma wzmianki o tym, iż nie jest to tradycyjnie pisana spójna książka przez autora). Książka dzieli się na trzy części. W pierwszej Chomsky porusza bardzo szczegółowo głównie tematy MAI i Operacji w Iraku. Czyta się to ciężko, szczególnie jeśli nie jest się zaznajomionym z tematem, natomiast ilość przekazywanej wiedzy i opinii jest ogromna. Druga część - "W Stronę Utopii", jest moim zdaniem najprzyjemniejsza do czytania - Chomsky opisuje w niej teoretyczne założenia społeczeństw alternatywnych (m.in. anarchistycznych) dla ustrojów typowo kapitalistycznych, podając konkretne przykłady. Opisuje on też m.in. swoje poglądy w sprawach polityki wewnętrznej i zagranicznej USA. Pada w niej wiele złotych myśli i celnych spostrzeżeń, które docenić może nawet osoba o odmiennych od autora poglądach. Trzecia część z kolei jest znowu przeładowanym technicznymi i zaawansowanymi treściami dotyczącymi tym razem tytułowej lingwistyki. Ogólnie książka potrafi być odrobinę nużąca, natomiast jest również momentami dość wciągająca i świetnie poszerza perspektywę patrzenia na zagadnienia polityczne i światopoglądowe. Minusem jest również bardzo słaba korekta oraz to, że często czyta się kilka razy to samo - w wybranych wypowiedziach Chomsky'ego powtarzają się tematy, a co za tym idzie i odpowiedzi.

26/100/2020 Wyzwanie LC luty 2020 - Książka z polecenia Myślałam, że to literatura faktu / popularnonaukowa. A to całkiem naukowa pozycja, więc niektóre strony omijałam, te metodyczne i streszczające idee historyczne / koncepcje państwa. Z czystym sumieniem omijałam, bo autor we wprowadzeniu wyraził na to zgodę :-) "Klasy" w tytule to klasy w sensie społecznym (a nie klasy szkolne). Autor wyróżnia klasę wyższą średnią, niższą średnią i klasę ludową, a w książce omawia ich stosunek do edukacji, motywy postępowania, wspomnienia z czasów spędzonych w szkole, ocenę reform itp. A propos reform, to ostatniej reformy (likwidacja gimnazjów) dotyczy ostatni rozdział, a we wcześniejszych możemy sobie poczytać (a niektórzy powspominać) o punktach za pochodzenie z lat 60-tych, o reformie z 1999 (utworzenie gimnazjów) oraz o opóźnianej przez kilka lat i ostatecznie utrąconej koncepcji szkoły od 6. roku życia. Ciekawe są refleksje na temat komercjalizacji edukacji oraz selekcji uczniów już na etapie wyboru gimnazjum (tego gimnazjum, które w założeniu miało być rejonowe i opóźnić o jeden rok selekcję uczniów, a w praktyce, szczególnie w miastach, przyspieszyło ją o dwa lata w stosunku do 8-letniej podstawówki),na temat nierówności społecznych w edukacji, w tym decyzji o wyborze szkoły spowodowanej okolicznościami albo wyłącznie na podstawie własnych potrzeb czy odczuć. A dodatkowo, poza realiami polskimi można się podszkolić w systemie szkolnictwa Wielkiej Brytanii - przedstawionym przez pryzmat doświadczeń Polaków mieszkających na Wyspach. Naprawdę, jest z czego wybierać. Jedyne czego wg mnie w tej książce za mało, to cytaty z ankiet i rozmów z respondentami. Przydałoby się więcej, żeby książka była przyjemniejsza i łatwiejsza w odbiorze dla nienaukowca. Ale i tak polecam. Tym bardziej, że można z powodzeniem czytać wybiórczo.

Mniej więcej do połowy czyta się bardzo dobrze. Gdy autor zaczyna wchodzić na wątki zbiorowej psychoanalizy książka staje się bardzo trudna w odbiorze. Autor ma tendencje do popisywania się swoją wiedzą, tworząc trudne do zrozumienia konstrukty, powołując się na licznych autorów i źródła, przez co niektóre fragmenty są trudne w odbiorze. Moim zdaniem zmarnowany potencjał ciekawej pracy. Niemniej warto się zapoznać chociażby do pewnego momentu.

Obiektywizmu tej pozycji ocenić nie mogę, niemniej była to, górnolotnie ujmując, intelektualna uczta. Leder stara się odpowiedzieć na pytanie, które, z moich obserwacji, rzadko kiedy sobie zadajemy - na które wielu znajomych, gdy ich dla testu zaczepnie pytałem, nie było w stanie dokładnie odpowiedzieć - czyli jak w Polsce narodziła się klasa średnia i czemu jej kondycja jest tak kulawa i niepewna, czemu mamy problem z ustaleniem własnej tożsamości i gdzieś tam jesteśmy zawieszeni między ciągłym gonieniem Zachodu i uciekaniem przed Wschodem. Centralną tezą książki jest to, że konstytutywne dla formowania się klasy średniej wydarzenia, w odróżnieniu od krajów o wysokiej samoświadomości typu Francja, nie były udziałem Polaków, tj. wydarzyły się, jak to określa autor, transpasywnie(zmiana zaszła realnie, ale sprawczość była jakby "poza nami": my staliśmy się beneficjentami/przegranymi procesu (zależy jak na to patrzeć),którego nie zrobiliśmy własnymi rękami, więc i nie do końca umiemy go włączyć w sensowną opowieść o sobie. W praktyce dokonało się to, jak pisze Leder, poprzez ręce okupanta niemieckiego, a potem radzieckiego. Stą∂ właśnie “prześniona rewolucja”. 
Wykorzystując narzędzia psychoanalizy autor tłumaczy, jakie zjawiska podświadomości zbiorowej zostały w ten sposób skatalizowane, czytaj: czemu Zagłada, a także późniejsza rewolucja ziemiańska (czyli rozpad dawnego porządku opartego o ziemiaństwo aka szlachtę jako klasę -> wywłaszczenia, przesunięcia własności, reforma rolna i ogólnie demontaż “pańskości" jako realnej struktury społecznej,) pozwoliły na przemianę pola symbolicznego (jedno z Lacanowskich pojęć, których w książce jest bardzo dużo; wszak to właśnie psychoanaliza Lacanowska została tutaj wykorzystana jako teoria krytyczna, btw. może to trochę przytłoczyć, bo jest tego dużo i żeby zrozumieć dobrze książka, trzeba ieć trochę backgroundu) oraz imaginarium Polaków i jak to wpłynęło na to, kim jako naród jesteśmy. Dla mnie pozycja obowiązkowa, o której dużo rozmyślam i która w duży sposób wpłynęła na moje myślenie o tożsamości narodowej oraz o historii i pozycji Polski.

Książka ma już ładnych parę lat, a nadal jest to ciekawy, świeży głos w sprawie kapitalizmu. Niekończące się debaty trwają i trwać nadal będą, ale zazwyczaj z perspektywy ekonomicznej lub socjologicznej. Tymczasem Kacper Pobłocki, antropolog społeczny, podejmuje w próbę opowieści nie tyle o tym, jak wygląda kapitalizm dzisiaj, ale "jakie są jego źródła, jak się rozwijał, co go konstytuuje — praca, przestrzeń, pieniądz — i jakie są jego perspektywy przyszłościowe". Autor stara się oderwać od paradygmatu, wedle którego kapitalizm to system niemal wieczny lub quasi-naturalny, i pokazać, że nie tylko ma określony początek, ale też że jego logika w wielu aspektach może się zmieniać, wyczerpywać lub być poddana krytycznej transformacji. Książka porusza szereg tematów: globalne nierówności, historia pieniądza, kredytu i długu, urbanizacja, zmiany ekonomiczne i społeczne w różnych częściach świata (w tym poza Zachodem),relacje historyczne pomiędzy Europą, Azją, światem arabsko-islamskim. Pobłocki nie tylko opisuje, ale stawia pytania: czy kapitalizm jest zachodniym wynalazkiem, czy też został zapożyczony / stworzony w wielu miejscach niezależnie; kiedy i jak peryferie światowe stały się peryferiami zapośredniczonymi, jak zmieniał się stosunek do pracy, przestrzeni, własności. Już tak zakreślona lista wątków wskazuje, że Pobłocki buduje opowieść bardzo rozległą — geograficznie i czasowo. Od starożytności, przez wieki średnie, rewolucję przemysłową, po współczesność. Włącza przykłady z różnych kontynentów, różnych cywilizacji, co pozwala zobaczyć kapitalizm nie jako jedyną możliwą ścieżkę, ale jako system, który się kształtował w wielu kontekstach. Autor demitologizuje popularne narracje: że modernizacja, miasto, demokracja, nowoczesność to wynalazki Zachodu. Pokazuje, że procesy te miały różne źródła i że Zachód często adaptował, kopiował, przejmował. Stawia też pytanie o teleologię — o to, że historia ma kierunek „zawsze do lepszego”, z Zachodem jako celem. Pobłocki nie zadowala się ogólnikami. Zajmuje się konkretnymi mechanizmami: jak działa pieniądz, kredyt, dług; jak kapitalizm ingeruje w przestrzeń, jak się rozwijała urbanizacja; jak zmieniały się relacje pracy. Autor nie tylko opisuje przeszłość, ale patrzy na teraźniejszość — globalizację, przesunięcie centrum ciężkości w świecie, kryzysy ekonomiczne, nierówności, finansjalizację. Pyta o granice, o możliwe przyszłe scenariusze, o to, co dzieje się dziś z kapitalizmem. To nie tylko historia, ale także socjologiczna, antropologiczna i ekonomiczna refleksja, a szczegółówość niektórych przykładów i zagadnień, powoduje, że książka imponuje rozmiarem. Zachwyca mnie także język tej opowieści - wspaniała, wysmakowana polszczyzna, komunikatywność, umiejętność prowadzenia Czytelnika przez skomplikowane zagadnienia. Tekst nie jest suchy, choć przyznam, że wymaga uwagi i zaangażowania. Niektórym czytelnikom książka może wydać się przytłaczająca — zarówno objętością, jak i tempem, ilością wątków, szczegółów. Liczba przykładów i wątków sprawia, że niektóre części są mniej rozwinięte, bardziej szkicowe, albo że autorowi trudno zachować równowagę między analizą historyczną, teoretyczną, antropologiczną. Niektóre fragmenty mogą wydawać się bardziej ciekawostkowe — mniej centralne względem głównej tezy. Dla czytelnika, który oczekuje zwartej chronologii lub jednego spójnego argumentu, może być to przeszkoda, choć przyznam, że ja uwielbiam takie "erudycyjne" lektury. Przeszkadzało mi natomiast to, że mimo iż autor stara się wyjść poza narracje zachodnie i linearne, czasami wraca do pewnych założeń ‒ np. co do wspólnot/tradycji, co do pojęcia „postępu” albo co do pracy i własności prywatnej jako uniwersalnych kategorii. Książka nie zawsze też dostatecznie zagłębia się w alternatywne formy ekonomiczne, które nie tylko funkcjonowały jako „brak kapitalizmu”, ale miały własną dynamikę spoza logiki cen, kapitalizacji czy własności prywatnej. Pobłocki bazuje też często na założeniach, które wymagają odrzucenia innych możliwych punktów widzenia (np. perspektywa czysto ekonomiczna, marksistowska, postkolonialna). Niemniej to opasłe opus pozwala spojrzeć na kapitalizm z perspektywy globalnej, historycznej i antropologicznej, co często się gubi w narracjach publicystycznych lub ekonomicznych. Książka może zatem wzbogacić debatę polską — szczególnie w kontekście transformacji po 1989 roku, dyskusji o neoliberalizmie, o tym, jak Polska (i inne peryferie) wpasowały się w światowy kapitalizm, z jakim kosztem i z jakimi konsekwencjami. Największą słabością książki jest jej zbytnią rozległość, nierówna gęstość treści i brak jasnych, praktycznych perspektyw działania, ale i tak pozostanie ona jednym z opracowań, które wywaliły mój świat pojęć i zmusiły do gruntownego przemyślenia zastanych wzorców i przekonań.

TLDR: Książka główną tezę przedstawia już na wstępie, brzmi ona następująco: stopa zwrotu z inwestycji (kapitału) przekracza wzrost gospodarczy. Logiczną konsekwencją tego jest postępująca akumulacja majątku w rękach tych, którzy go posiadają (np. poprzez dziedziczenie) - tort rośnie w pewnym tempie, ale, jeśli mój majątek rośnie w szybszym, to mam coraz większy kawał(-eczek) tego tortu. Jeśli interesuje cię rozwinięcie tej tezy, podparcie jej o dane historyczne, oraz dyskusja o jej implikacjach to czyta się to jak kryminał. Wersja długa: Gdy my przechodziliśmy transformację ustrojową, na świecie tryumfował paradygmat neoliberalny (w wersji Reagana i Thatcher). Ukształtował on wygląd debaty ekonomicznej w Polsce na następne dekady do tego stopnia, że wciąż wiele osób utożsamia neoliberalizm z kapitalizmem jako takim i jakakolwiek jego krytyka (której bezpośrednio w tej książce praktycznie nie ma, została nadbudowana w interpretacjach),jest traktowana jako chęć powrotu do czasów słusznie minionych. Dlatego pewne tezy tej książki mogą się wydawać bardziej kontrowersyjne w Polsce, a mniej w państwach zachodnich, gdzie neoliberalna myśl ekonomiczna, od 40 lat stopniowo traci na znaczeniu. Chyba dlatego wiele osób krytycznie oceniających książkę zarzuca autorowi sympatie komunistyczne (od których on się jednoznacznie odżegnuje). Stawianie znaku równości pomiędzy, na przykład rozważaniami na temat możliwych zmian systemów podatkowych (większa progresja podatkowa, jakaś forma opodatkowania majątku - a mamy go już w wielu krajach Europy w formie podatku katastralnego, czy podatku spadkowego) a komunizmem (opierającemu się przede wszystkim na braku własności prywatnej, a szczególnie kolektywnej własności środków produkcji) świadczy o złej woli lub głębokim niezrozumieniu tematyki. Dorzucanie do tego zbrodni stalinizmu sprowadza dyskusję do podwórkowej przepychanki. Co więcej, być może to właśnie debata ekonomiczna analogiczna do tej, którą zapoczątkowuje autor, uchroniła Europę od rozlania się na nią rewolucji bolszewickiej, poprzez częściowe uznanie postulatów ruchu robotniczego np. w Wielkiej Brytanii. Piketty na wstępie definiuje zakres w jakim używa słowa „kapitał”, i konsekwentnie się tej definicji trzyma. W wywodzie przyjmuje pewne uproszczenia (lub, jeśli ktoś chce mu przypisać złą wolę, w kilku miejscach przedstawia dane nieco tendencyjnie) - np. przy informacji o najwyższej stawce podatku dochodowego w latach 1930-1980 wynoszącej w USA powyżej 80%, pominięta zostaje informacja o rozbudowanym systemie ulg, który sprawiał że realna stawka podatku była znacznie niższa. Jednak nie zmienia to zasadniczo wpływu trendu zmian w systemie podatkowym na akumulację majątku (nawet jeśli realna stawka podatku wynosiła po uwzględnieniu ulg znacznie mniej niż 80%, to przy stawce 37% i równie rozbudowanym systemie ulg trend wciąż pozostaje wyraźnie spadkowy). Co więcej, analiza złożonych zjawisk w czasie, wymaga ich zamodelowania, przyjęcia pewnych założeń i uproszczeń. Jest to niezbędne zarówno w ekonomii, jak w fizyce, po prostu jesteśmy w stanie obserwować tylko określoną ilość zmiennych. Uproszczenie polegające na tym że pomijamy fakt iż np. niektóre spółki giełdowe rosną szybciej niż inne, a jedynie obserwujemy średnią stopę zwrotu na rynku, nie powinien wpływać na wyniki przy wystarczająco wysokiej liczbie inwestorów. Zarzut o podpieranie się Jane Austin jako źródłem danych jest bezzasadny, Piketty przytacza wiele prac badawczych z XVIII i XIXw., o jej powieściach wspominając jedynie w kontekście tego że wysokość renty rolnej była rzeczą powszechnie znaną. Książka skłania do namysłu nad stosunkiem do takich pytań jak: * czy historia negatywnie zweryfikowała tzw. teorię skapywania (przypływ podnosi wszystkie łodzie) * czy mobilność społeczna w krajach bogatych jest coraz mniejsza, historie "od zera do milionera" są jak historie o zwycięzcach lotto (już nie każdy jest kowalem swojego losu, lub jest nim w bardzo ograniczonym zakresie) * czy istnieje trend ku coraz większej akumulacji majątku (mityczny 1%) * czy obecny kształt nierówności sprzyja społeczeństwom czy też jest dla nich szkodliwy (wiele badań wskazuje że powyżej pewnego poziomu nierówności są szkodliwe zarówno pod względem społecznym, jak i ekonomicznym, ograniczając wzrost gospodarczy) Ja ze swej strony nadbudowałbym to kwestią czy mamy prawo myśleć o tym w jakim społeczeństwie chcielibyśmy żyć i działaniami politycznymi zmieniać rzeczywistość w tym kierunku, czy też przyjąć istnienie sił (takich jak np. "niewidzialna ręka rynku"),które same, poprzez dziejową konieczność, prowadzą społeczeństwo ku wyższym formom rozwoju. Piketty wyraźnie zastrzega, że historia nierówności jest w znacznej mierze historią polityczną. Co ważne, prezentuje koncepcje i dane mające je podeprzeć w sposób pełen pokory, każdorazowo prezentując opinie krytyczne i odżegnując się od jednoznacznych konkluzji. Warto jeszcze podkreślić że z tezami książki nie trzeba się zgadzać, by uznać ją za inspirującą, pobudzającą do myślenia.