Zwierzęta w kulturze literackiej Bizantyńczyków. Ἀναβλέψατε εἰς τὰ πετεινὰ...

„Zwierzęta w kulturze literackiej Bizantyńczyków” autorstwa doktor Anny Kotłowskiej to pierwsza w Polsce monografia omawiająca rolę zwierząt w literaturze średniowiecznych Rzymian znad Bosforu, jednakże przełomowość tej pracy nie istniałaby gdyby nie jej rzetelne ułożenie i spełnienie wszystkich założeń, którymi kierowała się autorka.
Anna Kotłowska w kompleksowy sposób przedstawia szereg zwierząt pojawiających się w dziełach Bizantyńczyków, od wilków po jelenie, od psów po pszczoły. Na uboczu nie pozostawione zostały także zwierzęta mityczne, jak jednorożce, syreny, smoki. Nie są to oczywiście czcze wyliczenia autorów i zwierząt, lecz także analiza ich znaczeń, opowiedzenie o ich uniwersalności i łączności ich metaforyki antycznej oraz pośredniowiecznej z tą bizantyńską. Na uwagę zasługuje szerokie spojrzenie na literaturę grecką, której jednym z ogniw jest szeroka literatura bizantyńska, i adekwatne podejście do niegdyś pogardzanego „braku nowatorskości” Rzymian średniowiecznych. Dystansując się od negatywnych opinii o twórczości Bizantyńczyków, Kotłowska analizuje wybrane zwierzęta pod względem ich konotacji pozytywnych, negatywnych lub często dwojakich. Czyni to nie tylko na podstawie eposów jak „Digenes Akrites” lub dzieł retorycznych, ale także przy pomocy chociażby senników i choć kwerenda była, jak autorka przyznała, subiektywna i nie obejmuje całości przykładów, to jednak plusem jest reprezentatywność wyboru źródeł z ogromnej puli literatury bizantyńskiej.
Za wartościową należy także uznać próbę przedstawienia przykładów, które nie traktują zupełnie szablonowo poszczególnych zwierząt, na przykład psa ratującego swojego pana z płomieni u Nikefora Basilakesa czy zabawy językiem i toposami zwierzęcymi w epistolografii Prodromosa. Szeroko zostały potraktowane wilki oraz konie, a przy tych drugich obszerna tradycja polowania samego w sobie, które również zdecydowanie wymaga w Polsce oddzielnego opracowania, jako że odgrywało istotną rolę w autoprezentacji cesarskiej. Ostateczna konkluzja o tym, że kultura współczesna zwierzęta upodmiotowiła, gdy Bizantyńczycy przedłużając kulturę antyczną wciąż traktowali je jako przedmiot, tło czy symbol, zmusza do refleksji i próby spojrzenia na nas samych z perspektywy bizantyńskiej.
Językowo Anna Kotłowska jest bardzo przystępna, choć czasem kuriozalne wydawały mi się makaronizmy pokroju „koincydencja”, ale niech to będzie wyłącznie obraz mojego czepialstwa, którego nie mogłem sobie odmówić. Przystępność jednak kończy się w momencie cytowań z oryginałów i jakkolwiek mnie one nie sprawiły trudności, to jednak jest to książka pół-filologiczna, gdzie dokonuje się analiza słów łacińskich i greckich, a także całych passusów, więc nie powinno to budzić oburzenia w potencjalnym czytelniku, że cały czas widzi jakieś greckie szlaczki (parafraza narzekań jednej czytelniczki w ocenach pod „Homo ludens” Huizingi). Skrótowo - nie dla wszystkich, ale jeśli ktoś sięgnie, niech to będzie inspiracja do pracy z językiem.
Samo wydanie jest bardzo dobre, czego nie zawsze oczekuje się od publikacji uniwersyteckich; miło zaskoczyła mnie tabela z wymienionymi greckimi nazwami zwierząt pojawiających się w tekście, a także odniesienia do literatury nowożytnej, kinematografii i muzyki w wielu miejscach, co przybliża de facto do autora, a ten daje się poznać i nie tworzy granicy między sobą a odbiorcą (zdecydowanie Pani Kotłowska musi lubić Maanam i postanowiła się tym podzielić).
Generalnie jest to monografia jedna z tych, które czyta się szybko i z zapałem, choć zalecałbym nie pomijać przypisów pogłębiających lekturę. Jak jednak wspomniałem, praca jest kompleksowa, niektóre rozdziały mogłyby być dłuższe i sama autorka przyznaje, że ten temat wymaga jeszcze większej rozprawy i ta świadomość powoduje, że nie zaniżam swojej oceny.

„Zwierzęta w kulturze literackiej Bizantyńczyków” autorstwa doktor Anny Kotłowskiej to pierwsza w Polsce monografia omawiająca rolę zwierząt w literaturze średniowiecznych Rzymian znad Bosforu, jednakże przełomowość tej pracy nie istniałaby gdyby nie jej rzetelne ułożenie i spełnienie wszystkich założeń, którymi kierowała się autorka.
Anna Kotłowska w kompleksowy sposób...

Zwierzęta w literaturze bizantyńskiej to doskonały temat na książkę. Symbolika, dwuznaczność, pomysłowość - to wszystko świetnie się tu splata, pokazując pomysłowość autorów bizantyńskich, którzy wcale nie byli ograniczeni, zapatrzeni wyłącznie w przeszłość i po prostu nudni. Niestety, książka jest w wielu miejscach bardzo pobieżna, ma się wrażenie dużych przeskoków między poszczególnymi zagadnieniami. Rozumiem, że temat nie był do tej pory zbyt często podejmowany przez badaczy, ale wydaje mi się, że mimo tego prekursorskiego charakteru książka mogłaby być bardziej spójna i konkretna. Otrzymujemy bowiem wyliczankę różnych motywów z komentarzem Autorki i odniesieniami do innych literatur dawnych i współczesnych. Wygląda to w efekcie trochę bardziej na esej niż pracę naukową, choć przypisy są czasami niezwykle rozbudowane. Mam po lekturze wrażenie pewnego chaosu.

Zwierzęta w literaturze bizantyńskiej to doskonały temat na książkę. Symbolika, dwuznaczność, pomysłowość - to wszystko świetnie się tu splata, pokazując pomysłowość autorów bizantyńskich, którzy wcale nie byli ograniczeni, zapatrzeni wyłącznie w przeszłość i po prostu nudni. Niestety, książka jest w wielu miejscach bardzo pobieżna, ma się wrażenie dużych przeskoków między...