Przyszłość książki

Żyjemy w erze mediów elektronicznych, w czasach Internetu, smartfonów i tabletów. Żyjemy w świecie, gdzie książki drukowane koegzystują z audiobookami i książkami elektronicznymi. Statystyki czytelnicze przynoszą nam coraz to bardziej zatrważające dane, a rynek książki musi szukać coraz świeższych pomysłów na innowacyjne dotarcie do czytelnika. Przetrwanie książek to zagadnienie niewątpliwie ważne. Wydając zbiór tekstów dotyczących przyszłości drukowanej książki, Biblioteka Analiz próbuje prawdopodobnie udowodnić, że wcale nie jest tak źle, jak wszystkim fatalistom się wydaje. Mam w każdym razie nadzieję, że mają rację.

Punktem początkowych dla rozważań jest zawsze odwołanie do słów archidiakona Klaudiusza Frollo z „Katedry Marii Panny w Paryżu” Wiktora Hugo – „Ceci teura cela” (to zabije tamto). Archidiakon w tym wypadku mówił o druku, który miał zabić katedrę. Teoretycy analogicznie posługując się owym cytatem wieszczą koniec ery książki drukowanej, zabitej przez elektroniczne media, z e-bookami na czele.

Czy więc książka przetrwa? A może rzeczywiście „to zabije tamto”? Odpowiedź nie jest łatwa i bynajmniej nie odnajdziemy z niniejszym zbiorze jednoznacznej konkluzji. Zarówno miłośnicy książek drukowanych, jak i entuzjaści książek elektronicznych mają swoje niezbite argumenty. Jedni cechują się, jak zauważa Geoffrey Nunberg, reakcjami zabarwionymi fetyszyzmem – znacie na pewno te argumenty o szeleście kartek i zapachu drukowanych stron. Tak samo jednak i zwolennicy nowych technologii argumentują korzyści „nowych zabawek” z pobudek wynikających z czystego przyzwyczajenia i wygody. Trudno więc w tym wszystkim się połapać i obiektywnie spojrzeć co jest lepsze – elektronika czy druk?

We wszystkich wizjach jest to bitwa. Komputer musi zabić książkę, a co najwyżej książka może próbować wygrać z elektroniką swoją wojnę. Ale kwestia przyszłości książki wcale nie musi mieć tak przewidywalnego scenariusza. Niniejsza książka powstała w inspiracji konferencji mającej miejsce 28-30 lipca 1994 roku. Od konferencji minęło dwadzieścia lat, stąd teksty niestety w wielu przypadkach są mocno nieaktualne. Autorzy nie mieli styczności z czytnikami książek, z e-bookami, audiobookami. Abstrakcją były dla nich tablety, smartfony, a nawet sam Internet. Niemniej z konkluzji wynosimy tezy, które wcale na aktualności nie straciły. Wnioski z powodzeniem można przyrównywać do sytuacji obecnej i odczytywać z podobnym spojrzeniem. Entuzjazm, z którym Biblioteka Analiz wydaje niniejszy zbiór (dopiero teraz!) to przeświadczenie, że obecnie książki drukowane nadal istnieją, mimo upływu dwudziestu lat od zgubnych wizji, mimo istnienia książek elektronicznych. Czytelnik po prostu sam wybiera to, co woli.

Rzecz jasna inną sprawą jest sposób, w jaki zmienia się nasz sposób czytania, nasza uwaga, nasze przyzwyczajenia. Również sposób w jaki tekst w książce elektronicznej może determinować samą formę książki. Jak na razie w tym kierunku poszli jedynie autorzy eksperymentalni, jednak nie możemy wykluczyć, że w przyszłości częściej e-booki nie będą wykorzystywać multimediów, hipertekstów i innych medialnych możliwości, nie ograniczając się do skostniałej formy druku.

Jeśli zapytać mnie czy wierzę w „złowieszcze wróżby”, to zdecydowanie odpowiem, że książka niewątpliwie przetrwa. Jak zauważa Jay David Bolter znaczenie ma jednak to czy książka drukowana przetrwa jako ideał kulturowy? Być może dzisiaj dla większości z nas książka drukowana jest nadal ucieleśnieniem tekstu. Zarówno jako autorzy, jak i czytelnicy, uważamy drukowane książki i czasopisma za przestrzeń, w której warto zamieścić nasze najcenniejsze teksty. To jednak może śmiało zostać zachwiane. Na pewno media zmieniły nasze postrzeganie tekstu i kontakt z pismem będzie ulegać zmianie nadal. Choć jak w posłowiu konkluduje Umberto Eco: Zmierzamy w kierunku bardziej wyzwolonego społeczeństwa, w którym twórczość będzie współistnieć z interpretacją tekstową. Podoba mi się to. Problematyczne jest stwierdzenie, że zastąpiliśmy starą rzecz nową; mamy obie, dzięki Bogu.

Zbiór pod redakcją Geoffrey Nunberga to trudna lektura, raczej przeznaczona dla grona akademickiego, choć zainteresować może każdego czytelnika, którego zagadnienie przyszłości książki mocno leży na sercu. Brakowało mi krótkich notek o autorach tekstu oraz informacji o datach powstania każdego z osobna. Zbiór jako całość został wydany w Belgii w 2006 roku. W Polsce ukazuje się dopiero osiem lat później. Czy za kolejnych osiem lub dwadzieścia lat ów książka będzie już nieaktualna? Mam nadzieję, że nadal będziemy mogli za ten czas swobodnie o przyszłości druku jeszcze debatować.

Monika Samitowska-Adamczyk