Film jest snem

"Kino, wehikuł magiczny" napisali panowie Adam Garbicz i Jacek Klinowski a wydało Wydawnictwo Literackie w Krakowie. W roku 1981 wyszedł 1 Tom dotyczący lat 1913 - 1949. Niedługo potem wydany zoostał tom 2, czyli Podróż druga - a dotyczący lat 1950 - 1959. Powstały też dwa kolejne Podróż 3 i Podróż 4 a prezentacja filmów zakończyła się na roku 1973. Posiadam tylko dwa pierwsze i sięgam do nich wówczas, gdy chcę poczytać o jakimś starym dziele. Autorzy prezentują latami listy kolejno wchodzących na ekrany filmów, które wniosły wkład w rozwój kinematografii. Podane tu są daty premier, autorzy scenariuszy, reżyserzy, odtwórcy ról a każdy prezentowany film opatrzony jest opisem, rodzajem recenzji, który ma nam przybliżyć odbiór dzieła. Polecam.

wnikliwa systematyczno-filmoznawcza analiza pochodu tyranów, dostrzeżonych i przedstawionych w kinie niemieckim ery weimarskiej... obejrzano ok. 120 filmów wspomnianych w książce, m.in. z nurtów Expressionismus, Neue Sachlichkeit, Kulturfilm, Zillefilm, Sittenfilm, Bergfilm, Marchenfilm, Strassenfilm i inne... znaczna część tych filmów została potem zakazana w III Rzeszy...

SIÓDMA PIECZĘĆ aż skrzy się od humoru. SZOK. Poszczególne rozmowy, wspomnienia, zamiast trwożyć, czy gorszyć... bawią. Np. wyznanie giermka do napotkanej chłopki: "Mógłbym cię zgwałcić, ale zbrzydł mi ten rodzaj miłości." Zaś wspominając krucjaty nie mówi o ziemi świętej, lecz zdobywa się na taką oto refleksję: "Kobiety przekazywały nam wszy. Wszystko na chwałę bożą". Wisienką na torcie jest rozmowa Rycerza: -Mam nieciekawe towarzystwo. -Mówisz o swoim giermku? -O sobie.

Uch. Śmiem twierdzić, że wszystkie potencjalne błędy i przewiny, za które pokutuje czytelnik, nie są winą autorów, ale niewdzięcznego tematu, z jakim przyszło im się zmierzyć. Nazwijmy rzeczy po imieniu: myśl filmowa w stopniu większym niż wszystkie podobne twory zawiera w sobie niesamowitą ilość wodolejstwa, pustosłowia i przerostu formy nad treścią. Jeśli dorzucić do tego jeszcze szczyptę hermetycznego żargonu, nie jest łatwo pamiętać, jakie stosunkowo niegłupie problemy i przemyślenia legły u jej podstaw. Trzeba natomiast przyznać, że autorzy zrobili wszystko, co mogli, żeby przeprowadzić czytelnika przez meandry uczonego gadania możliwie jak najkrótszą i jak najprostszą drogą. Nie mam przez to na myśli, że ten podręcznik powinien nosić podtytuł "dla idiotów", jest jednak na tyle przystępny, żeby nie zamęczyć "początkującego użytkownika" i na tyle skondensowany, żeby stanowić przyczynek do dalszych poszukiwań (przy czym proszę zwrócić uwagę, że eseje napisane przez Alicję Helman są minimalnie przystępniejsze niż te autorstwa Jacka Ostaszewskiego...)

Świetna OKŁADKA. A to Polska właśnie! Polscy reżyserzy (może z wyjątkiem Romka Polańskiego) to sine smutasy. Wajda - bo dźwigał krzyż polskiego kina praktycznie przez całe swoje zawodowe życie, Kieślowski - bo był programowo smutny, Żuławski - bo był smutny nie wiadomo czemu, miał przecież takie śliczne żony... Agnieszka Holland - bo to zawsze ciężko być jedyną kobietą w każdym środowisku, tylko skrywający się za okularami Ryszard Bugajski - chwilowo w jakby nieco lepszym nastroju (jego "Przesłuchanie" znalazło się po wielu latach na festiwalu w Cannes),ale też była to kariera przetrącona przez PRL i stan wojenny. Na zdjęciu brakuje może jeszcze kilku ważnych osób (Bareja, Chmielewski, Skolimowski, Hoffman, Munk, Has, Falk, Konwicki, Zanussi...) tym niemniej fajnie, że udało się zebrać ich razem pod biało-czerwoną.

Książka zmotywowała mnie do obejrzenia kilku obrazów, wszystkim dobrze już znanego reżysera. Niekiedy raził mnie jej nadmierny, bezkompromisowy idealizm, który lepiej wyraża się w postaci obrazów na ekranie, niż w formie teoretycznych dywagacji. Fantazje autora rekompensuje dążenie do uchwycenia bezpośredniego doświadczenia oraz zbijanie wszelkich pytań o symbolikę w jego filmach: „Bardzo trudno było mi wyjaśnić osobom, które obejrzały Zwierciadło, że w filmie, oprócz pragnienia wyrażenia prawdy, nie ma innego ukrytego, zaszyfrowanego sensu”. Tarkowski stara się scharakteryzować estetykę sztuki filmowej nadając jej ontologicznego kształtu. Pojęciem wiodącym w jego teorii jest czas filmowy wyznaczony przez rytm poszczególnych ujęć zamkniętych w ściśle określonej przestrzeni (montaż pełni drugorzędne znaczenie). W ten sposób kino zbliża się do życia, jest „realnością emocjonalną”. Nie jestem teoretykiem filmowym, ale świadomość artysty jest w tym wypadku zdumiewająca. Cześć omawiająca strukturę obrazu filmowego to najmocniejsza strona książki. W zakończeniu autor pozwala sobie na ocenę kondycji duchowej ludzki, która, jak pewnie nikogo nie zaskoczy, znajduję się obecnie w kryzysie. Zagrożeniem dla jednostki jest wszechobecny materializm. Mamy tu do czynienia z chrystusową rolą artysty, który wskazuję zagubionym jednostkom właściwy kierunek rozwoju. Wydaję mi się, że to nieco przestarzała idea zabarwiona megalomanią autora. Tarkowski zapomina, że pełny rozrost duchowy możliwy jest w optymalnych warunkach materialnych. Podsumowując – rosyjski reżyser to o wiele lepszy autor przenikliwych obrazów filmowych, niż teoretyk. Niektóre, toporne fragmenty zostają jednak usprawiedliwiona imponującą świadomością artystyczną Andrieja Tarkowskiego.

Sama książka jest świetna, kompleksowy podręcznik, bogato ilustrowany i ciekawie napisany, bardzo dużo można się dowiedzieć i uporządkować wiedzę. Jednakże polskie wydanie tragiczne, zgadzam się w pełni z Rubasznym_Kurdem, niestety w dodatku informując że przez kolejne 4 wydania sytuacja się nie poprawiła. Bardzo dużo literówek, brakujące słowa, powtórzone słowa, dziwne składnie. Indeks nie działa bo numery stron się nie zgadzają (może wzięte bezpośrednio z oryginału, nie wiem). Generalnie taka sytuacja nie powinna mieć miejsca, a już zwłaszcza w siódmym wydaniu książki. Samą książkę bardzo polecam, jednak czytając po polsku trzeba mieć świadomość, że są błędy. Niestety cena oryginału dość zaporowa.

Nie wierzcie blurbowi, to nie jest książka dla amatorów. I to nie tylko dlatego, że wymaga od czytelnika posiadania pewnej wiedzy przed lekturą, ale także dlatego, że sama oferuje wiedzę, która niekoniecznie jest potrzebna komuś, kto tylko się teorią kina interesuje, a nie wiąże z nią przyszłości. Poza tym desperacko domaga się uaktualnienia. Już pal licho odwoływanie się do magnetofonów jako nośników, ale - cały rozdział o psychoanalizie, serio? W wielu miejscach niekonkretna, wskazówki odnośnie tego JAK właściwie pisać analizy są rozsiane w różnych miejscach i trzeba je mozolnie zbierać. Największy plus, to przywoływanie fragmentów sławnych analiz, z których zdecydowana większość nigdy nie została przetłumaczona na język polski.

Legendarny Włoski reżyser, Federico Fellini jest jednym z najbardziej szanowanych autorów światowego kina autorskiego. Przyznam się szczerze, że to, czego nie odnalazłem w jego filmach, pojawia się właśnie w tej literaturze, owe przełamanie i ta niewiarygodna ocena rzeczywistości. To wychodzi poza wszelką krytykę i pozbawione sensu jest działanie, mające na celu podważenie jej wiarygodności. Dwuznaczność wszechświata namawia nas jednak, żebyśmy chociaż spróbowali poszukać kilku wspólnych mianowników. Przed oczami staje nam model osobowości przeciętnego Włocha. "Il Vitellone", czyli pierwszy film wizjonera kina, który pokochała publiczność. Fellini wyłuszcza w nim charakteryzującą Włochów prowincjonalną niedojrzałość, czyli niemożność wkroczenia w kolejny etap rozwoju jednostki, jej okresu dojrzałości. Wskazuje jej ograniczoność, a tłumaczy ją wpływem reguł ustalonych przez Kościół katolicki. Kreśląc swój archetyp, stara się dystansować od spraw czysto moralnych. Rzuca światło na świat archaiczny, z wraz z jego magicznymi zaklęciami, cyrkowym włóczęgostwem i rytuałami. Przypomina potrzebę powrotu do źródeł życia, jego pradawnych form. Produkowane przez niego obrazy są naturalne, bądź wyjęte ze snu. I taką interpretację poleca widzowi, którego przestrzega przed osądem, szukaniem odpowiedzi, celu, bo twierdzi iż takie nastawienie jedynie zabija nas w sobie, wyzwala iluzoryczną sztuczność, która syci pragnienia rozumu. On to nazywa naszą wrodzoną nieświadomością, inaczej drzemiącą w nas tajemnicą, która niezaprzeczalnie składa się na nasz substytut. To poezja. Natomiast całe zjawisko kina przyrównuje do kobiety, która łączy promienie metafizyki z jej zwierzęcymi predyspozycjami. Kobieta jest dla niego uczestnikiem i świadkiem owej tajemnicy, i to do niej docierają źródła życia, przez co staje się silniejsza, patrząc na mężczyznę jak na dziecko, wraz z jego wiecznymi mitami (władza, święta dziewica, krajobraz morza). To nie jest zwykła lektura, nazwałbym to raczej pewnym doświadczeniem, wglądem w samego siebie lub tą malutką emocją, która żyje w nas, po ówczesnym zaznaniu śmierci. Owa rozkoszna lekkość istnienia, dalekowzroczność i traktowanie życia jak swoistej przygody. Nie dostaniesz tu nic, prócz wody ;-)