Życie codzienne pierwszych chrześcijan

Dzieje zupełnie zapomnianej duńskiej ekspedycji naukowo-badawczej wysłanej do Jemenu u schyłku wojny siedmioletniej. Mimo wielkich kosztów i wielkich wysiłków jej praca i ustalenia poszły właściwie na marne. Najważniejszym owocem były inskrypcje wykonane przez jednego z bohaterów książki w Persepolis, choć nie one były celem wyprawy. Autor opiera się na zachowanych diariuszach i listach pisanych przez jej uczestników, jak i zleceniodawców, czy dyplomatów. Momentami książka jest genialna i nie można się od niej oderwać, a innym razem nuży niemiłosiernie. Najcięższy do przebrnięcia był dla mnie przydługi opis konfliktu aroganckiego i leniwego duńskiego profesora z resztą członków wyprawy, ciągnący się niczym karawana na pustyni. Trzeba jednak przyznać autorowi, że wiernie i ciekawie oddaje realia ówczesnego podróżowania, jak również kulturę i obyczaje krajów bliskowschodnich.

Przeczytana w ramach egzaminu. I dobrze, bo to ciekawy i w miarę systematyczny wykład na temat egipskiej religii, którą tak trudno pojąć z perspektywy wyznawcy religii monoteistycznej. Godna uwagi, trudna, przez co czasami wydaje się być napisana mętnym językiem - szczególnie osobie, która w ogóle nie będzie zaznajomiona z tematem. W każdym razie warto spróbować.

"Rozkwit średniowiecznej Europy" to zbiór dziesięciu szkiców dotyczących okresu pełnego średniowiecza od początku wieku XI do schyłku XIII. Zbiór obejmuje zagadnienia dotyczące zarówno historii gospodarczej, religijnej, jak i politycznej oraz militarnej. Szczególnie warto wyróżnić wyczerpujący szkic Haliny Manikowskiej pod tytułem "Średniowieczne miasta-państwa na półwyspie Apenińskim", który zawiera dużo interesujących wiadomości i znacząco poszerza wiedzę na omawiany temat. Uznane nazwiska autorów przekładają się na wysoki poziom merytoryczny zamieszczonych szkiców, co sprawia że pozycję tę można polecić zarówno początkującym mediewistom, jak i osobom posiadającym już pewną wiedzę historyczną dotycząca "wieków średnich".

„Zrozumieć greckiego ducha” Ponad trzy tygodnie mozolnej wyprawy w zawarty w trzech tomach intelektualny świat starożytnej Grecji od Homera i Hezjoda, po uczniów Sokratesa. Trzeba szczerze przyznać, że pozycja bardzo rozwleczona i zawierająca wiele powtórzeń – niemal wszystko odnosi się do Sokratesa i Platona, i dla profesora Jaegera każda okazja jest dobra, aby przypomnieć jak na daną kwestię zapatrywali się ci dwaj filozofowie. Czytelnik często będzie zastanawiał się, czy to książka o «paidei», czy może jednak filologiczna analiza epoki przedhellenistycznej. Werner Jaeger bardzo obszernie i skrupulatnie omawia poglądy poszczególnych autorów, by w specjalistyczny sposób zaznaczyć niewielkie różnice między kolejnymi cegiełkami budującymi grecką paidię. Z tego względu wiele osób może, niestety, i na swoją szkodę, odbić się od tego arcydzieła. Ci wytrwali zostaną nagrodzeni głęboką analizą starożytnych pism i wniknięciem w duchowość starożytnej Grecji – fenomenalnie tłumaczy Sokratesa i Platona, a przy okazji obala wiele bzdur krążących wokół tych tytanów filozofii. Między innymi z lektury dowiemy się: + O zależnościach szlachectwa pochodzenia i czynu, oraz rozwoju rozumienia arete. + O różnicy świata arystokracji pomiędzy Iliadą i Odyseją, oraz przyczynach wyjątkowości i ponadczasowości Homera (psychagogia). + O Hezjodowym docenieniu pracy fizycznej. + O charakterystyce spartańskiego wychowania (miłość do ojczyzny i męstwo w czasie jej obrony). + O związku paidei z medycyną i ideałem lekarza. + (Zgodnie z tym co sam powtarzam) że aby zrozumieć Platona, trzeba przeczytać wszystkie jego dzieła, bo ich właściwy przekaz wyłania się spomiędzy wierszy. Wielokrotnie był lekki efekt zmęczenia, ale książka jest tak profesjonalna i rzeczowa, że nie ośmieliłem się przyspieszać i czytać pobieżnie – mieliłem ją wytrwale i skrupulatnie. Jest bardzo filologiczna w tym sensie, że nie tyle skupia się na różnym rozumieniu słów w różnych okresach - choć to też jest - ale przede wszystkim przedstawia intelektualny („literaturoznawczy”) rozwój greckiej duchowości pod kątem kształtowania człowieka. Bardzo pomaga wniknąć w grecką umysłowość i w greckiego ducha; ciekawie nakreśla drobne niuanse, które przynoszą wielkie zmiany. Po Reale’m czyta się trochę jako powtórkę, ale Jaeger nie jest zbieżny we wszystkim, choćby z tego względu, że sięga po poetów, polityków i retorów (Homer, Hezjod, Solon, Teognis, Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Tukidydes, sofiści, Sokrates, Platon, Izokrates, Demostenes i inni). Podsumowując: „Paideia” może nie jest jakimś game-changerem dla tych, którzy sumiennie zapoznali się z dziełami starożytnych (zwłaszcza Platona),ale genialnie pozwala powtórzyć i uporządkować wiedzę. Jest za to bardzo użytecznym kołem ratunkowym dla czytelników Platona, którzy nie zajarzyli sokratejskiej ironii i powtarzają jakieś bzdury o idealnym totalitarnym ustroju, o podwojonym świecie idei, o pogardzaniu ciałem i pokłonach przed matematyką (albo, co gorsza, o edukowaniu poprzez pederastię). Obowiązkowa pozycja dla każdego hellenofila. ------------------------------------- „Poznanie istoty greckiego fenomenu wychowania jest niezbędną podstawą wszelkich obecnych poczynań i teorii wychowawczych”. „Platon przestrzega nas przed umieszczaniem obok poety stworzonych przezeń postaci, przed utożsamianiem jego ideałów z ich poglądami oraz przed próbami rekonstruowania z ich sprzecznych wyobrażeń systemu, który skłonni bylibyśmy przypisywać samemu autorowi”. – Dziś wielokrotnie sam jest tego ofiarą. „Początek historii greckiej wydaje się jakby świtem nowej godności ludzkiej, którą my zbyt łatwo identyfikujemy z rozpowszechnionym przez chrześcijaństwo przekonaniem o nieskończonej wartości każdej indywidualnej duszy ludzkiej i z duchową autonomią jednostki, która stała się postulatem kultury od czasów renesansu”. „Kultura oderwana od państwa była dla Hellenów w ich najlepszych czasach równie niezrozumiała jak państwo nie interesujące się kulturą”. „Człowiek, którego wizerunek rysuje się w dziełach wielkich Greków, to człowiek polityczny”. „Humanizm, czyli „człowieczeństwo”, łączył się dla Greków zawsze i jak najbardziej istotnie z politycznym charakterem człowieka”. „A jednak właściwymi wyrazicielami paidei w rozumieniu Greków nie są milczące dzieła rzeźbiarza, malarza i budowniczego, lecz poeta i muzyk, filozof i retor (tzn. mąż stanu). Prawodawca jest wedle wyobrażeń greckich w pewnym sensie bliższy poety niż artysta plastyk, gdyż tamtych dwu łączy wspólna rola wychowawcza. Tylko taki artysta, który kształtuje żywego człowieka, ma prawo do tytułu przedstawiciela paidei”. „Jakkolwiek wydawałoby się to najprostsze, nie możemy dojść do poznani początków kultury greckiej, postępując za nicią dziejów słowa „paideia”, gdyż pojawia się ono dopiero w V wieku p.n.e. Polega to co prawda tylko na ułamkowości naszego materiału i mogłoby się zdarzyć, że znalazłyby się jeszcze inne przykłady jego użycia, gdyby wyszły na jaw jakieś nowe źródła. Ale i tą drogą nie zyskalibyśmy zapewne wiele, gdyż najstarsze przykłady wskazują, że na początku V wieku p.n.e. słowo to miało jedynie zwykłe znaczenie „wychowania dzieci”, a więc było jeszcze dalekie od tego głębszego znaczenia, jakie niebawem otrzymało, a które nas tutaj zajmuje. Naturalnym wątkiem greckiej historii kultury jest raczej pojęcie arete, które prowadzi nas aż w najdawniejsze czasy. Dzisiejszy język niemiecki nie posiada, jak wiadomo, dokładnego odpowiednika dla tego słowa, natomiast średniowysokiniemiecki wyraz tugende w znaczeniu nie ograniczonym jeszcze do czysto moralnej sfery, które określa ideał mężczyzny i rycerza łączący wytworny dworski obyczaj z męstwem na polu walki, ujmuje dokładnie sens greckiego arete. Fakt ten poucza wyraźnie, gdzie należy szukać początków tego pojęcia. Tkwią one w podstawowych poglądach rycerskiej szlachty. W pojęciu arete skupia się wychowawcza treść tej epoki w swej najczystszej postaci”. „W bardzo osobistym stosunku głównego bohatera do bogini Pallas Ateny, która wiedzie go po wszystkich jego drogach i nigdy nie opuszcza, znalazła najpiękniejszy wyraz potęga kobiecości będącej dla mężczyzny natchnieniem i kierowniczą siłą jego poczynań”. „Słowo phronein oznacza najwyższe religijne poznanie dostępne człowiekowi. W tragedii człowiek osiąga je przez cierpienie”. „W sprawiedliwości zawiera się wszelka cnota, a każdy człowiek sprawiedliwy jest szlachcicem”. Teognis „Ten antropocentryczny zwrot w kulturze attyckiej jest chwilą narodzin humanizmu rozumianego nie od strony społeczno-uczuciowej jako miłość do człowieka, gdyż taką postawę Grecy nazywali „filantropią”, ale jako refleksja nad prawdziwą istotą człowieczeństwa. W tym związku okazuje się rzeczą szczególnie znamienną, że wówczas po raz pierwszy kobieta występuje obok mężczyzny jako równowartościowa przedstawicielka tegoż człowieczeństwa. Liczne postacie kobiece Sofoklesa, jak Antygona, Elektra, Dejanira, Tekmessa, czy Jokasta, nie wspominając już o takich pobocznych figurach jak Klitajmestra, Ismena czy Chryzotemnis, pozwalają w całej pełni ocenić wzniosłość i głębię jego koncepcji człowieczeństwa. Odkrycie kobiety jest konieczną konsekwencją odkrycia człowieka jako właściwego przedmiotu tragedii”. „Zresztą od razu trzeba tu zaznaczyć, że pojęcie humanizmu, niezależnie od trwałości jego podstaw, rozwijało się organicznie i nie można go raz na zawsze utożsamić z formą, jaką nadał mu Protagoras. Platon i Izokrates podjęli sofistyczną koncepcję kultury i przekształcili ją – każdy w inny sposób. Dla tej metamorfozy nic nie jest bardziej znamienne od faktu, że Platon u kresu życia i pracy myślowej w Prawach przekształcił słynną wypowiedź Protagorasa (której wieloznaczność jest tak charakterystyczna dla reprezentowanego przezeń typu humanizmu),że „człowiek jest miarą wszechrzeczy”, w twierdzenie, że „miarą wszystkiego jest bóg”. Trzeba przy tym mieć w pamięci, co Protagoras mówił o bóstwie: że nie potrafi stwierdzić ani czy ono istnieje, ani czy nie istnieje. W obliczu tej Platońskiej krytyki samych podstaw wychowania sofistycznego musimy od razu z całą ostrością postawić pytanie: czy sceptycyzm i indyferentyzm religijny oraz relatywizm etyczny i teoriopoznawczy, które Platon zwalczał przez całe życie i które zrobiły zeń nieubłaganego przeciwnika sofistów, należą do istoty humanizmu? Odpowiedź nie zależy od osobistego przekonania jednostki – należy szukać jej obiektywnie w historycznym rozwoju tego pojęcia. W naszych dalszych rozważaniach ciągle będziemy się spotykali z tym problemem i wypadnie nam zajmować się zmaganiami wychowania i kultury o afirmację religii i filozofii – aż z przyjęciem chrześcijaństwa w schyłkowym okresie starożytności proces ten osiągnie punkt kulminacyjny”. „Wpływ wychowawczy dzieł wielkich poetów był dla Greków od dawna czymś zupełnie oczywistym. Wytworzenie na ich podstawie abstrakcyjnej koncepcji kultury musiało nastąpić w chwili, kiedy przedmiotem świadomości pracy wychowawczej (paideiein) przestało być jedynie dziecko (pais),a stał się nim – i to w pierwszej kolejności – dorastający człowiek, i odkąd uświadomiono sobie, że nie ma takiej określonej granicy wieku, po której osiągnięciu kończyłby się wewnętrzny rozwój jednostki. Od tej chwili istniała także paideia dorosłego człowieka. Pojęcie, które pierwotnie określało jedynie sam proces wychowania, rozszerzyło teraz zakres na jego treść, dokładnie tak samo jak równoznaczne z nim łacińskie słowo cultura, które oznaczało najpierw samo uprawianie czegoś, następnie rezultaty osiągnięte przez tę uprawę, z kolei jej treść, aby na koniec ogarnąć swym sensem cały świat pojęć, które człowiek nabywa z czasem skutkiem tego, że rodzi się jako członek pewnego narodu albo jakiegoś określonego kręgu społecznego. Dokonujący się w toku dziejów rozwój tych wszystkich pojęć osiąga pełnię w momencie uświadomienia sobie przez ludzi samej idei kultury. Z tego względu jest rzeczą zupełnie naturalną i oczywistą, że Grecy od IV wieku p.n.e., tzn. odkąd to pojęcie skrystalizowało się ostatecznie, określali wszystkie dojrzałe płody swego ducha, cały skarbiec swej tradycji narodowej słowem paideia – któremu w naszym języku odpowiada z łaciny zapożyczony wyraz „kultura””. „Wychowanie jest tym archimedesowym punktem oparcia, z którego można ruszyć z posad świat polityki”. „Relacja Ksenofonta [o Sokratesie] tylko do pewnego stopnia zgadza się z Platonem, a następnie rozchodzi się z nim, pozostawiając nam wrażenie, że Ksenofont mówi za mało, a Platon za wiele”. „Nigdy nie przestanę filozofować, przestrzegać was i wykazywać każdemu, kogo tylko spotykam, mówiąc jak zwykle: Człowiecze zacny, toś ty jest Ateńczykiem, obywatelem wielkiego miasta, sławnego z mądrości i potęgi, a nie wstyd ci troszczyć się o majątek i o jego nieustanne powiększanie, o twoją opinię i cześć – a o rozum i o prawdę, i o duszę twoją nie troszczysz się wcale i nie dbasz o to, aby była jak najlepsza? A jeśli ktoś z was temu zaprzeczy i powie, że dba o to, to go wcale od razu nie puszczę i nie pójdę sobie w swoją stronę, tylko będę go pytał, biadał i zbijał, a jeśli dojdę do przekonania, że on nie ma prawdziwej arete, a tylko tak mówi, to będę go łajał, że wcale nie dba o rzeczy najwięcej warte, a znacznie więcej o rzeczy bez wartości. Tak będę czynił z młodymi i starymi, kogo tylko spotkam, z obcymi i swoimi, a bardziej ze swoimi, boście mi bliżsi krwią. Bo wiedzcie o tym, że tak mi każe bóg, a ja myślę, że nie macie tu w mieście nic cenniejszego jak ta moja służba boża. Bo ja przecież nic innego nie robię, tylko chodzę po mieście i przekonuję młodszych i starszych z was, żeby ani o ciało, ani o majątek nie dbali pierwej ani tak bardzo, jak o doskonałość duszy”. Sokrates „Zdrowie to pierwszy skarb śmiertelnych ludzi, Drugi – to rosłą postać mieć, Trzeci – wzbogacić się uczciwie, A czwarty – być dobrej myśli w przyjaciół gronie”. (Starogrecka przyśpiewka przy winie) „Teraz jednak musimy dowiedzieć się czegoś bliższego o charakterze tego wychowania. Określenie owej troski o duszę jako „służby bożej” (jak to Platon każe wyrazić Sokratesowi w Obronie) nie nadaje temu pojęciu specyficznie religijnego znaczenia – przynajmniej w potocznym znaczeniu tego słowa. Przeciwnie, system wychowawczy Sokratesa mógłby oczom chrześcijan wydawać się bardzo świecki i naturalistyczny. Troska o duszę nie wyraża się np. w zaniedbywaniu ciała. Jakżeby tak zresztą mogło być u kogoś, kto jak Sokrates nauczył się rozumieć konieczność pewnych specyficznych zabiegów wokół duszy zdrowej i chorej – od lekarza leczącego ciało? Jego odkrycie duszy nie oznacza oddzielenia jej od ciała, jak to nieraz mylnie się utrzymuje, lecz tylko jej panowanie nad ciałem. Ale na to, aby sprawnie służyć duszy, ciało samo musi być zdrowe. Formuła mens sana in corpore sano jest wyrazem prawdziwie sokratycznego podejścia do rzeczy. Sokrates ani nie zaniedbywał swego ciała, ani nie pochwalał tych, co tak czynili. Uczył przyjaciół, jak przez hartowanie utrzymywać ciało w zdrowiu, i roztrząsał z nimi gruntownie zagadnienia właściwej diety. Potępiał przejadanie się, ponieważ stanowi ono przeszkodę w trosce o duszę. Sam wiódł prawdziwie spartańskie, proste życie. O moralnym postulacie „ascezy” w sensie fizycznym i znaczeniu tego wyrazu w ustach Sokratesa wypadnie nam jeszcze osobno pomówić”. „Początkiem przyjaźni jest udoskonalenie własnej osobowości. Później jednak komuś, kto tej przyjaźni poszukuje, potrzebny jest talent „miłośnika”, jak Sokrates ironicznie lubi nazywać siebie, tj. charakterystyczna właściwość człowieka, który potrzebuje innych i sam ich szuka, który ma wrodzoną, a następnie umiejętnie rozwiniętą zdolność do podobania się temu, kto jemu się podoba. Nie postępuje tak jak Homerowa Skylla, która od razu usiłuje pochwycić każdego, skutkiem czego wszyscy już z daleka przed nią uciekają; raczej podobny jest do Syren, które czarodziejskim śpiewem wabiły do siebie ludzi z najdalszych stron. Sokrates zresztą oddawał swój talent do zdobywania przyjaźni na usługi swoich przyjaciół, którzy korzystali z jego pośrednictwa dla nawiązywania nowych przyjaźni. Przyjaźń była w jego przekonaniu nie tylko niezbędnym warunkiem współdziałania w polityce, lecz po prostu właściwą formą wszelkiej twórczej współpracy między ludźmi. Dlatego wzorem sofistów nie mówił o uczniach, lecz o przyjaciołach. Określenie to przeszło z czasem z kręgu ludzi bliskich Sokratesowi do wywodzących się z tego kręgu szkół filozoficznych, takich jak Akademia i Liceum, gdzie stało się już terminem technicznym w zwrotkach takich jak „zarejestrowani przyjaciele”. W ustach Sokratesa jednak miało jeszcze swe pełne pierwotne znacznie. Nie przestawał on nigdy traktować ucznia jako pełnego człowieka, a zadanie „czynienia młodzieży lepszą”, którego realizacją chlubili się sofiści, faktycznie było dla niego, mimo że gardził reklamą, głębszym celem przyjacielskiego obcowania z ludźmi”. „Celem Sokratesa w jego rozmowach z ludźmi nie był wcale popis wirtuozerii w sztuce definiowania demonstrowanej na przykładach z zakresu etyki – przeciwnie, rozmowa taka była dlań drogą (gr. methodos) rozumowania wiodącą do słusznego działania. W żadnym z tzw. sokratycznych dialogów Platona nie dochodzi ostatecznie do ustalenia poprawnej definicji danej cnoty moralnej; długo panował nawet pogląd, że wszystkie te rozmowy kończą się „bez wyniku”. A przecież wynik taki istnieje, tylko że odsłania się nam dopiero wtedy, kiedy porównamy przebieg kilku dialogów i w ten sposób uchwycimy to, co w nich typowe”. „Można by cytować wiele wypowiedzi na dowód, jak pojęcie i sens paidei poszerzyły się i pogłębiły, odkąd Sokrates przeniósł je do wnętrza serca ludzkiego, i jak dalece nabrała ona dla ludzi nowej, nieznanej wcześniej, ogromnej wartości. Wystarczy przytoczyć powiedzenie filozofa Stilpona, jednego z głównych przedstawicieli szkoły sokratycznej w Megarze, założonej tam przez Euklidesa. Demetrios Poliokrets, chcąc po zdobyciu miasta okazać mu łaskę i wynagrodzić za obrabowanie jego domu, kazał przedłożyć sobie zestawienie wszystkiego, co Stilpon wówczas postradał. On jednak odparł: paidei nikt nie wyniósł z mojego domu. Było to dowcipne zastosowanie do specjalnych okoliczności słynnego powiedzenia jednego z siedmiu mędrców, Biasa z Priene, które w swej łacińskiej postaci: omnia mea mecum porto [Wszystko, co moje, noszę ze sobą], jeszcze dziś znane jest na całym świecie. Dla człowieka przenikniętego ideami Sokratesa najgłębszą istotę tego, co jest jego własnością, stanowi paideia, tzn. świadomie wybrany kształt jego życia, jego duchowe „ja”, jego kultura. W walce jaką człowiek toczy o swoją wewnętrzną wolność ze światem pełnym elementarnych sił zagrażających tej wolności, paideia staje się jego niewzruszonym punktem oparcia”. „A przecież i filozofia Arystotelesa (…) nie była w końcu niczym innym jak pewną odmianą platonizmu”. „Podstawą wszelkiej teorii właściwego działania człowieka musi być przekonanie, że przyjemne nie pokrywa się bynajmniej z dobrym i zbawiennym. Rzeczy przyjemne należy czynić jedynie ze względu na jakieś dobro, a nie odwrotnie”. „Wcześniej nie było jeszcze męża stanu w Sokratesowym rozumieniu tego terminu. Słynni politycy ateńscy byli tylko sługami państwa, zamiast stać się wychowawcami narodu. Uczynili z siebie narzędzie słabych stron ludzkiej natury i próbowali wykorzystać je do swoich celów, zamiast starać się je zmienić przekonywaniem i przymusem. Nie byli lekarzami ani gimnastami, lecz cukiernikami, którzy ciału społeczeństwa pozwolili obrosnąć tłuszczem, a jego niegdyś prężnym muskułom zwiotczeć. Inna rzecz, że skutki ówczesnego przejadania się dopiero później dały znać o sobie. Tymczasem chwalimy ludzi, którzy wydali tę ucztę, i powiadamy, że to im przecież zawdzięcza państwo swoją wielkość, nie zwracając uwagi na to, że z ich winy jest ono ospałe i skłonne do przepukliny”. „Wraz z upadkiem Sparty i z zanikiem jej autorytetu i wpływów, co nastąpiło niebawem po powstaniu Uczty, zanikła i pederastia, przynajmniej jako ideał etyczny, i istniała w późniejszych okresach w starożytności jedynie jako zdegenerowana forma rozpusty”. „Przez długie lata szukano u Platona „systemu” filozofii, stosując doń kategorie powstałe dopiero w późniejszych czasach, aż wreszcie zdecydowano się przyjąć do wiadomości, że nie zamierzał, czy to z artystycznych, czy krytycznych względów, systematycznie wyłożyć swej nauki, jak to czynili inni myśliciele, lecz wolał przedstawić sam proces badani i poznawania”. „Komuś, kto ogląda to dzieło z takiej perspektywy, osobliwa musi się wydać uwaga jednego z nowożytnych historyków filozofii, wywodzącego się ze szkoły pozytywistycznej, który twierdził, że w Państwie można znaleźć wprawdzie wiele fascynujących myśli, ale nie mógł się pogodzić z tym, że tyle w nim miejsca poświęca się wychowaniu. Równie dobrze można by powiedzieć, że Biblia to bardzo interesująca księga, ale za dużo w niej mówi się o Bogu”. „O ileż bliższy właściwej interpretacji Platońskiego Państwa był Jean-Jacques Rousseau, który sto lat przed nimi stwierdził, że dzieło to nie zawiera wykładu o państwie, jak wyobrażają sobie ci, którzy książki oceniają wedle ich tytułu, lecz jest najpiękniejszą rozprawą o wychowaniu, jaka kiedykolwiek została napisana”. „W rzeczy samej zachodzi jakieś naturalne i bliskie pokrewieństwo między filozofią Platońską a ciałem, które dzięki narzuconej sobie surowej dyscyplinie cieszy się doskonałym zdrowiem. Nic natomiast nie jest tej filozofii bardziej obce niż jakieś chorobliwe skłonności, które chciało jej przypisywać wielu myślicieli. Jeśli Platon głosi w Fedonie odwrócenie się duszy od spraw ciała i od świata zmysłowego, ażeby mogła skupić się na kontemplacji czysto abstrakcyjnych prawd, to ideał wychowania gimnastycznego sformułowany w Państwie stanowi dla tego postulatu nader istotne uzupełnienie. Dopiero obydwa te ideały razem wzięte oddają całość myśli Platońskiej”. „Sens studiowania nauk, które poznaliśmy poprzednio, polegał na tym, aby „to, co najlepsze w duszy, skierować do oglądania tego, co najlepsze ze wszystkiego co jest””. „Taki jest bowiem w przekonaniu Platona sens greckiego wyrazu eudaimonia: nie chodzi o to, że człowiekowi, do którego to określenie się odnosi, dobrze wiedzie się w życiu, lecz o to, że istotnie, jak na to wskazuje samo słowo, ma on „dobrego demona””. „Cel dwojakiej paidei przedstawionej w Platońskim Państwie, mianowicie filozoficznego wychowania władców i wojskowego wychowania strażników, raz jeszcze zostaje objaśniony za pomocą obrazu lwa, który, obłaskawiony, nie będzie trzymał strony wielogłowego potwora, lecz będzie posłuszny „człowiekowi w człowieku” i pomoże mu zwyciężyć w walce z ową bestią. Zadaniem wychowania jest doprowadzić do takiej harmonii między szlachetniejszymi spośród irracjonalnych popędów duszy a rozumną częścią człowieka, aby ta ostatnia, mimo że tak słaba sama w sobie, z ich pomocą mogła trzymać w ryzach to, co w człowieku nie jest prawdziwie ludzkie”. „Wyruszyliśmy z Platonem na poszukiwanie państwa, a w zamian znaleźliśmy człowieka. Niezależnie od tego, czy idealne państwo zostanie urzeczywistnione kiedykolwiek w przyszłości, czy nie, możemy i powinniśmy nieustannie wznosić „państwo w nas”. Zdążyliśmy się już przyzwyczaić, że tak charakterystyczna dla filozofii Platona głębia metafizyczna i całkowicie nowe wyobrażenie o istocie człowieka niejednokrotnie każą mu posługiwać się językiem paradoksu i alegorii. Jednak ze wszystkich paradoksów, jakie zrodziła myśl Platońska, ten jest zaiste największy. Byliśmy przy tym, jak w jego pismach coraz wyraźniej dochodziła do głosu zupełnie nowa postawa wobec państwa i pragnienie jego reformy. Śledząc drogę rozwoju jego myśli, nieraz musieliśmy stawiać sobie pytanie, czy droga ta rzeczywiście prowadzi do celu, do którego podobno ma zmierzać, ponieważ Platon neguje wszystko, co wedle panujących wyobrażeń jest niezbędne do samej egzystencji państwa. Dotarłszy wreszcie do końca, przekonujemy się jednak, że państwo oznacza co prawda dla naszego filozofa jedną z najważniejszych spraw ludzkości (zgodnie z najlepszą tradycją myśli greckiej),ale jedyną miarą, jaką je mierzy, są jego funkcje moralne i wychowawcze”. „Jest teraz rzeczą jasną, że celem żmudnych dążeń do poznania owej „miary” – dążeń, które Platońska metafora przedstawia jako cel całej paidei – jest znalezienie „naszego państwa wewnętrznego” przez „naśladowanie Boga”. „Filozofia zatem żąda od poezji abdykacji i podporządkowania się nakazowi logosu. Z punktu widzenia nowoczesnego człowieka, dla którego poezja jest jedynie literaturą, żądanie takie jest niezrozumiałe i musi wydawać się tyranią – jak gdyby filozofia wdzierała się na teren, który do niej nie należy. Jednakże w świetle greckiego pojmowania poezji jako elementu par excellence wychowawczego z chwilą, kiedy filozofia uświadamia sobie wychowawcze zadania i sama sięga po prymat w tej dziedzinie, jej konflikt z poezją musi okazać się nieunikniony”. „Jednak zasadniczy zarzut, jaki z wychowawczego punktu widzenia można skierować przeciw poezji, polega na czym innym – na tym mianowicie, że nie zwraca się ona do tego, co w duszy najlepsze, tzn. do rozumu, lecz do popędów i namiętności, które usiłuje podniecić. Człowiek stojący moralnie wysoko panuje nad uczuciami i kiedy doznaje silnych wzruszeń, stara się je powściągnąć. Prawo i rozum nakazują mu okiełznać namiętności, podczas gdy namiętność każe mu poddać się bólowi. Namiętność (pathos) i prawo to siły pozostające we wzajemnym konflikcie. Nakaz prawa wspomaga opór myślącej części duszy przeciw popędom. Poezja natomiast pozostaje na poziomie wieku dziecięcego i podobnie jak mały chłopiec, kiedy go coś zaboli, chwyta się za bolącą część ciała i coraz głośniej płacze, tak też ona wzmaga jeszcze uczucie bólu, które naśladowczo przedstawia. Uczy w ten sposób człowieka pogrążać się z całą intensywnością w swych doznaniach, zamiast przyzwyczajać duszę do tego, by jak najprędzej przystępowała do przywrócenia równowagi tam, gdzie została ona zakłócona, i by zawodzenie zastępowała leczeniem. Różnicy między poezją tragiczną a filozofią Platońską nie można było ująć celniej”. „Umiej cenić i szanować tych, którzy mają rozum i trafny sąd i potrafią widzieć dalej niż inni – i bądź pewien, że dobry doradca jest rzeczą najużyteczniejszą i najbardziej królewską ze wszystkiego, co możesz posiąść”. Izokrates

Dla miłośników historii średniowiecza (raczej wczesnego, z granicą XIII / XIV w). Widać od razu że książka została napisana w ubiegłym stuleciu (1986 polskie tłumaczenie),nawiązania do ówczesnej "współczesności" (drobne, ale zawsze) z punktu widzenia roku 2025 są dodatkowym komentarzem społeczno-historycznym. W obecnych czasach kościół mierzy się ze sporym kryzysem. Czyta się fajnie, ewidentnie publikacja popularno-naukowa, z licznymi wtrętami łaciny. Bogato opisuje życie monastyczne zwłaszcza między IX a XIII wiekiem. Wielka szkoda, że główny punkt odniesienia to ziemie Francji, ze wspomnieniem Włoch i ziem brytyjskich. O osadnictwie cystersów czy kanoników na ziemiach księstw polskich (w dobie rozbicia dzielnicowego) praktycznie ani słowa, czego mi bardzo brakowało. Ciekawostka - o Polsce wspomniano w kontekście heroicznego zrywu odbudowy Warszawy po II WŚ - zrywu nieekonomicznego, ale dyktowanego sercem - w kontekście nie-ekonomicznych poczynań mnichów, podążających za głosem wiary. Polecam wszystkim zainteresowanym tematyką średniowiecznego duchowieństwa, ale też szeroko rozumianej kultury "mrocznych wieków", no i miłośnikom RPG (tych historycznych) :)

Bardzo ogólne, popularnonaukowe opracowanie, nie ma dużo faktów. Książka przekrojowo opisuje losy monarchów. Dobra jako wprowadzenie w problematykę, lecz żeby wiedzieć coś więcej należy sięgnąć po pojedyncze biografie poszczególnych władców. Pozycja dość stara, nie uwzględnia dorobku najnowszej historiografii.

Ogrom pracy został włożony w przygotowanie tej pozycji. Nieżyjąca już historyczka, Pani Anna Świderkówna tym razem zabiera nas w podróż do helleńskiego i rzymskiego Egiptu, by spośród linijek antycznych papirusów wychwycić co ciekawsze kąski pozwalające lepiej zrozumieć ludzi i epokę. Nie jest to książka łatwa (pomimo lekkiego pora autorki),przeznaczona na pewno dla ludzi obytych już z pracami naukowymi, bo choć jest to pozycja popularno-naukowa, to natłok cytatów, kronikarska wyliczanka i mrowie zwyczajnych, wręcz przyziemnych przykładów świadczy o dobrym warsztacie historycznym, a nie kolejnej masówce mającej szokować i wyciągać na wierzch tylko skandale i niesamowitości dawno minionych wieków.

Maurice Keen przedstawia rycerstwo europejskie, jego historię i wszystko co z nim związane (etos rycerski, turnieje, herby, idea szlachectwa) przedstawiając poparcie swoich tez w dziełach epoki. Znamienne więc w tej pozycji jest częste przywoływanie chansons de geste czy też traktatów i analizowanie przez autora. Niestety przeważają tu dzieła narratywne, co powoduje, że spojrzenie na rycerstwo w książce jest bardziej kulturowe niżeli militarne. I takie podejście też nie jest złe, co prawda to pewien wycinek idei rycerskiej, ale Keen dość umiejętnie stara się zaprzeczyć pewnym wyrobionym opiniom na temat tego stanu, jak chociażby podporządkowanie idei rycerskiej ideom chrześcijańskim lub przesycenie rytuału późnośredniowiecznego rycerstwa. O samej wojnie nie znajdzie się zbyt dużo, oczywiście nie brak opisów uzbrojenia, zmieniających się taktyk na polu bitwy oraz przytaczania konfliktów wojennych, ale autor stara się ukazać rycerstwo nie tylko jako opancerzonych wojowników, lecz w pełni znającą swoje miejsce w hierarchii średniowiecznego świata grupę społeczną, która dbała o tworzenie własnych mitów, rozwijanie odrębnej tożsamości wypełnionej ideami i określonym sposobem życia. Książka bywa momentami żmudna, szczególnie że autor pozwala sobie na analizę różnych dzieł, a zdaje się, że dało się to zrobić nieco zwięźlej z założeniem, że czytelnik sam będzie dociekał, jeśli zajdzie taka potrzeba.

Wyjątkowo interesująca, napisana bardzo przystępnym językiem (zdecydowanie bliżej tej książce do lektury popularnonaukowej niż stricte naukowej)opowieść o ciemnej, wciąż stosunkowo słabo omawianej stronie Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Nawet dziś, po ponad 200 latach, we Francji i na świecie powszechnie spogląda się na okres po 1789 roku w sposób dość idealistyczny - mówi się o zniesieniu ucisku, woli ludu, prawach człowieka, natomiast Souchal w wyjątkowo dobitny sposób wykazuje, jak wiele zniszczenia i nieodwracalnych szkód przyniósł Francji ów "postęp". Trudno bowiem powstrzymać oburzenie, czytając o bezczeszczeniu królewskich zwłok, rozbiciu ampułki ze świętym olejkiem z Reims, czy o paleniu obrazów, a przecież to dopiero wierzchołek góry lodowej, bowiem "Wandalizm rewolucji" wymienia znacznie większą ilość efektów niszczycielskiej siły rewolucji. Książka posiada jednak, oczywiście, pewne wady. Souchalowi zdecydowanie brakuje obiektywizmu (trudno się mu w gruncie rzeczy dziwić, ponieważ jako historyk sztuki musi szczególnie silnie przeżywać zdewastowanie licznych zabytków, niemniej jednak jako badacz powinien zachować nieco większy dystans). Nie powstrzymuje się od wartościujących, niekiedy sarkastycznych i bardzo kąśliwych opinii, które nadają lekturze "smaczku", ale jednocześnie prowokują nieco do pytania, czy jest to pewno rzetelne podejście do sprawy. Ponadto czasem można odnieść wrażenie powtarzalności ze strony autora - część rozdziałów spokojnie dałoby się połączyć i odrobinę skrócić. "Wandalizm rewolucji" z pewnością zainteresuje osoby zainteresowane rewolucją francuską (zwłaszcza, jeśli chcą ją poznać z mniej znanej i omawianej strony),a także historią sztuki. Nie powinna przysporzyć większej trudności czytelnikowi, zaś przekład jest wyjątkowo dobry.

Henri Petiot znany czytelnikom pod pseudonimem Daniel-Rops w książce pt. „Kościół pierwszych wieków”, która stanowi trzecią część cyklu odnoszącego się do dziejów zbawienia ludzkości począwszy od powołania Abrama do czasów ustanowienia chrześcijaństwa religią panującą w Cesarstwie Rzymskim (380 r.),skupił się na przedstawieniu różnego rodzaju zmagań Kościoła w pierwszych wiekach istnienia (I-IV w.) tej instytucji. Jest to fascynująca pozycja, która łączy ze sobą bardzo refleksyjnie napisany esej z solidną dawką niezbędnej wiedzy faktograficznej w zakresie historii Kościoła. Co prawda publikacja została wydana tuż po drugiej wojnie światowej, zatem w zupełnie innych realiach, znacząco odbiegających od współczesności, wobec czego pewne spostrzeżenia autora (o marginalnym znaczeniu) nieco rozmijają się z oczywistymi dla nas obecnie realiami (np. kwestia procentowego udziału islamskiej ludności w populacji Francji i jej wpływ na francuskie życie społeczne). Autor w wykreowanej narracji niewątpliwie nieco bardziej przyjaźnie odnosi się wobec Kościoła, co nie oznacza, iż w ten sposób praca jakoś traci na wartości, ponieważ Henri Petiot w swoich poglądach jest bardzo wyważony i uczciwy. W mojej ocenie sama książka, jak i cały ten cykl to klasyka literatury na temat losów Narodu Wybranego. Uważam, iż trudno wyobrazić sobie znawcę epoki, również pasjonata konkretnego okresu dziejów, który nie zapoznałby się z pracami Daniela-Ropsa.

Historia Żydów w Europie Środkowo-Wschodniej (zwłaszcza w Polsce) przedstawiana jest coraz częściej w krzywym zwierciadle. Losy narodu wybranego w tej części świata ogranicza się tylko do hekatomby podczas II wojny światowej. A przecież potomkowie Abrahama mieszkali tu, pracowali, modlili się, ubogacali lokalne kultury i byli nieodłącznym fragmentem pewnych społeczności. "Pańska jest ziemia" to hołd oddany Żydom zamordowanym przez wywodzącą się ze skrajnej lewicy ideologię. Abraham Heschel pozostawia wielkie miasta, skupiając się na niewielkich miasteczkach na kresach Rzeczypospolitej. Omija wielką sztukę czy ekonomię, zwracając się w zamian ku obyczajom, skali wartości i postawie wobec życia ówczesnych mieszkańców zapadłych mieścin. Żydom, którzy osiedli się na tych terenach może nie wiodło się zbyt dobrze (takie przekonanie wyraża autor, aczkolwiek jest to teza dyskusyjna),ale ich duchowość w XVII czy XVIII wieku wzniosła się na wyżyny. W każdym domu znajdował się komplet opracowań Tory i wszelkie inne publikacje niezbędne do zgłębiania tajników wiary. Pobożny Żyd był sceptyczny wobec idei oświecenia. Nie cenił zbytnio regularnych studiów, ale poświęcał mnóstwo czasu na analizowanie Pięcioksięgu. Zadziwia postawa Żydów z Europy Środkowo-Wschodniej wobec życia ludzkiego, z której mogą czerpać wyznawcy innych religii. Abraham Heschel w poetycki sposób wyjaśnia, co powinno być najważniejsze: Pomniki z brązu żyją dzięki łasce pamięci tych, którzy przyglądają się ich kształtom, podczas gdy chwile duszy trwają nawet wygnane w głąb umysłu. Uczucia, myśli są nasze własne, podczas gdy posiadany dobytek jest nam obcy i często zdradliwy. "Być" jest czymś bardziej istotnym niż "mieć". Ach, gdyby wszyscy zawsze o tym pamiętali... Cieszy mnie to, że autor zrezygnował nawet z pojedynczych wzmianek odnoszących się do holocaustu. Na ten temat jest przecież mnóstwo opracowań. Poza tym kwestię tę obecnie wykorzystuje się politycznie (kto nie słyszał o młodych Żydach przywożonych obowiązkowo przed wstąpieniem do armii do obozów koncentracyjnych znajdujących się na terenie Polski...?). Abraham Heschel w zamian ukazał głęboką duchowość narodu wybranego, który odnalazł swoją Ziemię Obiecaną w zapomnianych przez wielki świat miasteczkach. Życie tam może nie było zbyt proste pod względem materialnym, ale pozwalało za to rozwijać się religijnie. Choć muszę tutaj zaznaczyć, że autor trochę dramatyzuje przedstawiając losy Żydów: żołądki były puste, domy ogołocone, ale umysły przepełnione były bogactwami Tory. Skrajna nędza dotykała od XVII wieku polskie chłopstwo. Żydzi zaś często zajmowali intratne stanowiska w szlacheckich folwarkach. Nie wiem, skąd Abraham Heschel wziął takie rewelacje... Dalej stwierdza zaś, że: przodujący w budownictwie miejskim i w rozwijaniu ważnych gałęzi przemysłu Żydzi napotykali zorganizowany, dobrze zaplanowany system hamulców i przeszkód. Cóż, autor nie zaznacza o jakim państwie pisze. Trudno więc odnieść się do tego. Na pewno stwierdzenie to nie jest prawdziwe w przypadku Polski. Autor opisując zwyczaje i duchowość środkowo-europejskich Żydów tworzy pewną wizję świata opartą na zasadach religijnych (i to niekoniecznie judaistycznych). Dzieło (nie waham się użyć tego słowa w przypadku tej publikacji) powstałe pół wieku temu z zadziwiającą przenikliwością odnosi się do XXI wieku: cywilizacja całkowicie poświęcona temu, co użyteczne, w gruncie rzeczy nie różni się od barbarzyństwa. Świat podtrzymywany jest przez to, co poza światem. Książce z dużą uwagą powinni przyjrzeć się katolicy (i generalnie chrześcijanie). "Pańska jest ziemia" to nie judaistyczny traktat filozoficzny, ale zbiór wskazówek, jak żyć i czemu się poświęcić. Zamieńmy w tym fragmencie słowo "Talmud" na "Pismo święte" i otrzymamy odpowiedź: Uczony nie był już młodzieńcem - miał prawie trzydzieści lat, ale nigdy przedtem nie odwiedzał cadyka. "Czego dokonałeś w ciągu życia" - zapytał mistrz. "Trzy razy przeszedłem cały Talmud" - odpowiedział uczony. "Tak, ale jak wiele z Talmudu przeszło przez ciebie?" - pytał dalej cadyk. Abraham Heschel pięknie też opisuje rolę religii w życiu człowieka: Ludzkość nie ma wyboru pomiędzy religią, a neutralnością. Bezbożność to nie opium, lecz trucizna. Czy można w bardziej trafny sposób w jednym zdaniu wydobyć istotę duchowości...? [Opinia pochodzi z bloga: librimagistri.blogspot.com]

Niejednoznaczna w ocenie publikacja gdzie autor, bazując na Starym Testamencie i pracach archeologicznych, stara się oddzielić ziarno od plew z dyskusyjnym rezultatem. Przez niektóre rozdziały przemawia badacz, by w innych wejść w rolę komentatora Starego Testamentu, a może nawet teologa. Różny jest również nacisk położony w poszczególnych rozdziałach i podrozdziałach. Raz historia polityczna, raz rekonstrukcja prawdopodobnych zdarzeń, a innym razem poezja i liryka. Także długość poszczególnych wątków jest różna. Są postacie i wydarzenia którym więcej miejsca jest poświęcone, a innym mniej. Duży plus za aneksy które wyjaśniają pewne wątki poruszone w tekście głównym.

Pozycja fascynująca lecz niełatwa w odbiorze. Składa się z dwóch części napisanych przez różnych autorów. Pisana językiem naukowym i w taki sposób, że niestety informacje nie zostają łatwo w głowie — z drugiej jednak strony nie wiem jak inaczej można by przekazać taki ogrom wiedzy. Bardzo obszerna bibliografia pomaga kontynuować samodzielne zgłębianie tematu.

Nie będę znęcał się nad warsztatem historycznym Konecznego, bo zrobili to już wielokrotnie dużo mądrzejsi ode mnie. Historiozoficzne podejście do przeszłości niesie ze sobą dość swobodne szafowanie faktami, więc lepiej, żeby laicy w tej kwestii nie zaczynali swojej przygody z historią Polski od tej opowieści. „Święci w dziejach Narodu Polskiego” nie są jednak pozycją bezwartościową, jak twierdzą niektórzy recenzenci, z co najmniej trzech powodów: - przypomina fakty dość starannie przemilczane we współczesnej twórczości historycznej (chociażby to, że Towarzystwo Wstrzemięźliwości czy bractwa abstynenckie były oskarżane o antysemityzm),- obrazuje sposób kształtowania się świadomości narodowej w powiązaniu z katolicyzmem. To często pomijany fakt, który determinował losy Polski i przekonania jej mieszkańców, ale i nadal, pomimo laicyzacji, stanowi oś, wokół której kręcą się nasze spory i decyzje polityczne, - przypomina magnum opus Konecznego, czyli teorię cywilizacji, którą autor często posiłkuje się w swojej opowieści. Można drwić sobie z zapędów autora (co słusznie, czy niesłusznie robią wszyscy zwolennicy „końca historii”, czy miłośnicy „wir schaffen das” Angeli Merkel),ale nie ukrywam, że osobiście coraz częściej przypomina mi się „5 praw cywilizacyjnych” ukutych przez Konecznego: - mieszanki cywilizacyjne giną, bo brak im spójności, - nie można być cywilizowanym na dwa sposoby, - cywilizacje na styku muszą się zwalczać, - przy równouprawnieniu i braku walki zwycięża niższa, - każda cywilizacja dąży do ucywilizowania sąsiadów na własną modłę. Nie brzmi to optymistycznie, ale chyba bardziej realistycznie niż zapewnienia optymistów, że ludzkość czeka przyszłość usłana płatkami róż.

Jedna z najbardziej godnych uwagi książek na temat imperium Bizantyńskiego i dziejów arabów. Świetnie rozłożone tematy zaczynając od początków po koniec imperiów. Szczegółowy opisane są różne zagadnienia, tereny , ludzie i jeszcze wiele innych o których godzinami można by pisać. Zawiera część ilustracji. Jest to książka godna polecenia dla osoby która chce posiąść podstawową ( szczegółową ) wiedzę na temat imperium wschodniorzymskiego i początków arabów po upadek i islamizację terenów bliskiego wschodu.

Postanowiłem jeszcze raz wrócić do tematu inkwizycji. Ostatnio pisałem krytycznie o książce komunistycznego pisarza Jerzego Cepika " Torquemada ", postanowiłem opinię uzupełnić i uzasadnić na przykładzie w/w książki. To że jest kłamliwa i tendencyjna, pisana w okresie permanentnej walki z kościołem katolickim, jedyną w tamtym czasie ostoją polskości, jest oczywiste. Walka z kościołem katolickim trwa nadal z coraz większym natężeniem. Zniszczenie kościoła jest równoznaczne ze zniszczeniem ducha Narodu, jego świadomości i odrębności. Komu na tym zależy ? No, jeśli nie wiesz, to Ci już nie mogę pomóc !!! Albo jesteś ignorantem, albo tak skażony/a wrogimi Polsce ideologiami, że na pomoc jest już za późno !!! Święta Inkwizycja to od setek lat temat tzw. czarnej legendy kościoła. Nie ma znaczenia, że kłamliwej. Wiele osób nie znając prawdy w nią wierzy, inni chcą w nią wierzyć, ale większość wykorzystuje ją tylko partykularnie. Książkę polecam tym, którzy do tej pory nie spotkali się z obiektywnym opracowaniem tematu i bez uprzedzeń chcieliby wyrobić sobie swoje zdanie !!! POLECAM !!!

Smutny, wzruszający los ostatniego cesarza Bizancjum i historia upadku Konstantynopola. Zginął wraz ze swym miastem, nieugięty i zdeterminowany do samego końca. Wraz z nim umarło ostatecznie Imperium Rzymskie, a najeźdźcy systematycznie i nieubłaganie zatarli dziedzictwo wieków.

Opowieść o Chrystusie z bardziej naukowego punktu widzenia. Z założenia autorowi chodziło zapewne o ukazanie Jezusa jako człowieka, ale..no nie da się ;) Pewne rzeczy na zawsze zostaną zagadką... Myślę, że to książka obowiązkowa dla każdego chrześcijanina. W moim odczuciu dywagacje autora, czyli ukazanie kontekstu historycznego, pozwoliły mi lepiej zrozumieć Ewangelię.