Arabia magica. Wiedza tajemna u Arabów przed islamem

Chiny to ogromy kraj który ma bardzo długą historię. Ta książka zawiera okres historyczny począwszy od czasów kształtowania się cywilizacji chińskiej aż po czasy współczesne. Informacje tu zawarte opisane są w zwięzły sposób bez szczegółowych opisów. Dlatego, też jest to dobra pozycja dla wszystkich którzy chcą poznać historię Chin, ale nie wiedzą od czego zacząć.

„Historia Arabów” A. Houraniego jest dość zwięzłą syntezą dziejów świata arabskiego od czasów Mahometa po lata 80. XX stulecia (pierwsze wydanie ukazało się podczas I wojny w Zatoce Perskiej). Autor przedstawia przede wszystkim zagadnienia społeczno-kulturowe, a nie polityczne; bardziej interesuje go to, jak zmieniało się życie ludzi, niż granice państw. Książka podzielona jest na pięć ułożonych chronologicznie części: „Tworzenie świata (VII-X wiek)”, „Społeczeństwa arabsko-muzułmańskie (XI-XV wiek)”, „Epoka osmańska (XVI-XVIII wiek)”, „Wiek europejskich imperiów (1800-1939)” oraz „Wiek państw narodowych (po roku 1939)”. Hourani kładzie większy nacisk na XIX- i XX-wieczne dzieje świata arabskiego, dokładnie opisuje proces jego modernizacji oraz walki z europejskimi imperiami kolonialnymi. Tym różni się np. od Hittiego, który w „Dziejach Arabów” skupił się niemal wyłącznie na epoce klasycznej. Mimo iż w „Historii Arabów” wiele miejsca poświęcono opisowi zachodzących na Bliskim Wschodzie procesów społecznych takich jak islamizacja (w średniowieczu),modernizacja połączona z okcydentalizacją (wieki XVIII-XIX) czy pojawienie się panarabizmu (okres powojenny),to jest to kolejna praca, która nie wyjaśnia wielkiej zapaści kulturalnej świata islamskiego pod koniec średniowiecza i w okresie rządów tureckich. Pomijam już w ogóle fakt, że opracowanie epoki osmańskiej jest u Houraniego stosunkowo najsłabsze. Jako pewną wadę tej pracy wskazałbym jeszcze zbyt słabe moim zdaniem uwzględnienie roli chrześcijańskich Arabów (zwłaszcza Libańczyków),którzy przecież w procesach modernizacji świata bliskowschodniego odegrali ogromną rolę. Książka jest jednak bardzo wartościowa, bo rzeczywiście ma charakter syntezy dziejów świata arabskiego, w której opisane zostały najważniejsze procesy, jakie w nim zachodziły i wciąż zachodzą. Tomasz Babnis P.S. Dwadzieścia pięć lat trudnych relacji świata arabskiego z cywilizacją zachodnią chyba trochę zmieniło optykę ostatnich rozdziałów tej książki.

Pewnie mało który Europejczyk ze wschodniej części kontynentu zainteresował się kiedyś doświadczeniem komunizmu w innej części świata niż własna ojczyzna. Beletryzowana autobiografia Gao Ertai udowadnia, że to błąd. Jest to literatura obozowa, ale zupełnie inna. Ertai skupia się na ludziach, a dokładnie na ich przemianie dokonanej przez forsowanie komunizmu w każdą dziedzinę życia. Opisy denuncjacji, oskarżeń, bójek i kłótni, których tłem jest zabójcza praca fizyczna, są tak samo, a może bardziej przerażające niż pusta miska. Życie w ciągłym napięciu, udawaniu i trzymaniu języka za zębami wycieńcza wychudzone już pracą ciała więźniów. Autor opowiada, jakby faktycznie został zindoktrynowany przez ideę Mao – kolektywizm jest dla niego ciekawszy niż jego własna indywidualność. Jednak to on, jako jeden z niewielu, miał wystarczającą siłę (albo naiwność),aby wyrazić swoje zdanie. To właśnie za młodzieńczy esej o estetyce trafia do morderczego obozu Jiabiangou. Jego przewina? Przeciwstawienie się materialistycznej idei piękna. Taka wizja nie potrzebuje człowieka, bo piękno istnieje już w zjawiskach. Jego myśl ujrzała światło dzienne w momencie wywabiania reakcjonistów z ukryć w 1956 roku. To wystarczyło, aby uznać go za prawicowca i umieścić w laojiao – obozie reedukującym przez pracę. Co zaskakujące, Gao Ertai nie ma żalu do tych, którzy wskazali go palcem. Jest świadkiem wielu złamanych życiorysów swoich byłych donosicieli. Bije od niego zrozumienie, że to system wymusza najgorsze zachowania u ludzi. Przypadek ratuje autora od nieuchronnej śmierci. Jego artystyczne wykształcenie pozwala mu na opuszczenie obozu dla pracy przy wystawie o wzornictwie. W czasie tych dwóch lat Jiabiangou zostaje zamknięty, a rok później wszystkie obozy „reedukacji”. W czasie rewolucji kulturalnej praca w jaskiniach Mogao także pozwala mu się ukryć. Ertai miał szczęście, ale też instynkt samozachowawczy. Ten, który wykształcił się dopiero po publikacji „O pięknie”... Książka to ciekawa dla polskiego czytelnika, który może porównać doświadczenia obozowe z tak odległego kraju i kultury. Ertai pisze oszczędnie, ale dosadnie i żywo. Jak ktoś, kogo „chęć życia skierowała ku pisaniu”. https://www.instagram.com/metakonteksty/

8/2025 Władza komunistyczna pełnię swoich „możliwości” pokazała w latach 1958-1962, kiedy to obłąkańcza polityka rekwizycji zbiorów doprowadziła do największej klęski głodu w dziejach. Mao Zedong chciał, żeby Chiny przeszły od społeczeństwa agrarnego do industrialnego w przeciągu kilkunastu miesięcy. W związku z nakazem przywódcy rolnicy, których własność wcześniej połączono w wielkie kolektywne komuny zostali zapędzeni do produkcji stali. Chiny jeszcze w 1957 roku produkowały 5,7 miliona ton stali, ale na następny rok Mao wyznaczył ilość na 12 milionów ton. Ponad drugie tyle! Jak to już w komunizmie bywa słowo przywódcy w ciało zamieniają jego poddani. Całe terytorium Chin zostało „zawalone” przydomowymi dymarkami. Przetapiano absolutnie wszystko co wpadło ludziom w ręce: maszyny gospodarcze, rowery sztućce. Oczywistym jest, że jakość takiej stali była fatalna i bezużyteczna. Skoro część rolników została zapędzona do wytapiania stali, to pozostała część musiała być o wiele bardziej wystarczalna. W związku z tym postanowiono zastosować nowe typy rolnictwa. Władze nakazywały sadzenie o wiele gęściej roślin, bo przecież skoro gęściej się posadzi, to zbiór będzie o wiele większy, prawda? Dobrym pomysłem wydaje się także sadzenie roślin kilka razy do roku. W końcu co trzy zbiory, to nie jedne... Oczywiście okazało się to być absolutną katastrofą. Niestety władze rejonowe nie chciały skazywać się na ostracyzm ze strony KPCh i przewodniczącego. Dane o zbiorach były o wiele zawyżane. Państwo miało ustalone swoje kontyngenty do zbioru i przez zawyżone statystki najbardziej poszkodowani zostali rolnicy. To rolnicy swoimi zbiorami spłacali dług względem ZSRR, którego spłatę po rozejściu obydwu państw Mao kazał za wszelką przyspieszyć czy sponsorowanie państw trzeciego świata w imię promocji Chin. Oczywiście promowania kosztem życia swoich obywateli, ale to przecież mała przeszkoda na drodze do osiągnięcia społecznej szczęśliwości mas. Klęsce nieurodzaju z pewnością nie pomogła także walka z czterema plagami: muchami, komarami, szczurami i wróblami. O ile zwalczanie pierwszych trzech jest całkiem zrozumiałe, o tyle walka z wróblami, które miały wyjadać ziarna spowodowała, że te ptaki zostały praktycznie wytępione. Tego czego Mao nie wziął pod uwagę jest fakt, że oprócz ziaren ptaki wyjadały insekty. Wytępienie wróbli kosztowało Chińczyków plagi szarańczy, które wyjadały to, co jakimś cudem wyrosło na polach. Ludzie jedli glinę, korę, liście, a nawet członków swojej rodziny. Cokolwiek co mogło być substytutem jedzenia Te komunistyczne utopie Mao kosztowały życie co najmniej 45 milionów Chińczyków skazanych na śmierć w męczarniach. Poza tym walka z naturą spowodowała, że wiele skutków polityki Mao Chiny odczuwają do dziś i będą odczuwać jeszcze bardzo długo. *** Druga część chińskiej trylogii Diköttera jest lekturą wstrząsającą. Pokazuje dobitnie jak szaleństwo jednego człowieka skazuje na śmierć miliony istnień ludzkich w imię chorej utopii. Komunizm to najgorsze, co mogło się przydarzyć ludzkości w historii. Autor trzyma bardzo wysoki poziom merytoryczny i dzięki swojej dociekliwości dociera na tyle blisko prawdy na ile jest to możliwe (a nawet w dzisiejszych chińskich warunkach nie jest to prostą rzeczą). Oprócz wstrząsających relacji z pierwszej linii Wielkiego Skoku Naprzód autor kreśli krajobraz polityczny, co także pomaga zrozumieć genezę wydarzeń. Klęska wizji Mao spowoduje, że jego pozycja będzie najsłabsza w historii i dyktator bojący się o swoją pozycję przyniesie swojemu narodowi następną falę cierpienia w postaci rewolucji kulturalnej.

Zrozumieć Chiny, a raczej jak Chiny widzą same siebie i próbują zrozumieć, gdzie ich miejsce na aktualnej geopolitycznej mapie. Książka Marka Leonarda wydana w 2010 roku tłumaczy gwałtowny wzrost gospodarczy, jakiego Państwo Środka wciąż doświadcza przez ostatnie lata. Poprzez rozwój i modernizację miliony obywateli chińskich wydobyło się z nędzy, z wsi przenosząc się do wysokorozwiniętych miast i zatrudniając w przemyśle. Chińskie firmy nowej generacji weszły do światowej ligi wielkich korporacji. Dzisiaj Chiny należą do największych gospodarek świata i nie wydaje się, że mają zamiar zwolnić tempo. Dokąd zmierzają Chiny i co wynika z tego dla świata? To pytanie na które próbuje autor odpowiedzieć w swojej książce.

Zachodni badacze mają skłonność do forsowania koncepcji, że liberalna demokracja jest największym marzeniem ludzi na całym świecie i że tak naprawdę wszyscy jej głęboko pragną. Mieszkańcy Bliskiego Wschdu (i w ogóle Azji, czyli – bądź co bądź – większość ludności świata) mają jednak na ten temat inną opinię. Rewolucja 1979 roku jest dowodem na to, jak pewne siły mogą zostać przez inne wykorzystane, a następnie zmarginalizowane i odsunięte. Wprawdzie moim zdaniem rewolucja ta jest modelowym przykładem na powiedzenie „zamienił stryjek siekierkę na kijek”, to jednak masowe poparcie, jakiego Irańczycy udzielili jej przywódcom świadczy o tym, że przynajmniej wówczas uważali to za dobre rozwiązanie. Tylko dlaczego? Autorka tej książki stara się odpowiedzieć na to pytanie: co stało u korzeni rewolucji, co ją wywołało i co pozwoliło jej zwyciężyć. W tym celu sięga bardzo głęboko w dzieje Iranu, bo w pierwszym rozdziale dokonuje skrótu najważniejszych zagadnień aż do roku 1800. Dalej sporo pisze o dziejach XIX i – zwłaszcza – XX wieku, przy czym nie jest to po prostu kolejna praca o historii Iranu, tak jak np. „Historia współczesnego Iranu” E. Abrahamiana. Nacisk położony jest wyraźnie na zagadnienia społeczno-religijne. Jako swoiste preludium do rewolucji, która obaliła szacha, ukazana została tzw. rewolucja konstytucyjna z początku XX stulecia. Najciekawszy jest rozdział o współczesnej irańskiej myśli politycznej (171-210),bo o ile o wydarzeniach politycznych można łatwo przeczytać w innych książkach, to ten temat rzadko jest poruszany w polskojęzycznej literaturze. „Współczesny Iran” dobrze pokazuje, jakie znaczenie rok 1979 i obalenie szacha miały dla codziennego życia Irańczyków. Jakie miejsce w tym teokratycznym oficjalnie państwie zajmuje religia i jak się to wszystko ma do zmieniających życie ludzi XXI stulecia nowych technologii. Moim zdaniem Autorka zbytnio stara się przeciwstawić rządy ulemów dążeniom warstw wyższych, chyba nazbyt przenosi na realia irańskie zachodnie spory konserwatystów i liberałów. Książka doprowadzona została do 2005 roku, a więc do początków prezydentury Ahmadineżada, gdy ciągle pobrzmiewały słowa o „osi zła” etc. Minęła już ponad dekada, kilka proroctw Keddie kompletnie się nie sprawdziło i Iran jest dziś w globalnej układance interesów politycznych i gospodarczych w zupełnie innym miejscu niż wówczas, gdy kończyła ona swoją pracę. Tomasz Babnis

Gdyby wszystkie książki popularnonaukowe były napisane w tak jasny i przejrzysty sposób, na pewno znaczniej przyczyniłyby się do popularyzacji wiedzy historycznej i ogólnej na temat odległych zakątków swiata i ich dziejów. Książka choć trochę pomaga zapanować nad chaosem w głowie, jaki można mieć w zetknięciu z tak starą i bogatą kulturą, jaką jest kultura Indii. Szkoda że nie ma dalszych dziejów tego subkontynentu spisanych przez Burjora Awarii, w każdym razie nie w języku polskim. Choć jestem dyletantką na tym polu, to publikacja nie tylko objaśniła mi chronologię i ewolucję starożytnych, ale bardzo ciekawie przedstawiła życie i zajęcia ówczesnych ludzi. Kiedyś jeszcze raz do niej wrócę, bo jest naprawdę skarbnicą wiedzy.

Niech nikogo nie myli tytuł i okładka: to nie jest książeczka dla dzieci. Za niepozorną fasadą kryje się jedna z najlepszych pozycji o historii Chin dostępnych w języku polskim. Nie jest to może wielkie osiągnięcie, bo takich książek nie ma na rynku wiele. Nie umniejsza to jednak w żadnym stopniu wartości Ilustrowanej historii Chin. Przejrzystość prowadzenia narracji, mnogość dodatkowych przypisów przybliżających różne aspekty kultury chińskiej (często zajmujących całą stronę),całościowe wyłożenie dziejów Państwa Środka (aż do lat 90-tych, a starożytność wcale nie po łebkach),wrażliwość na tematykę społeczną, obecność osobnych akapitów poświęconych historii chińskich kobiet... można tak długo. Dla mnie jedyny minus to taki, że czasami brakuje tu polotu, pasji, jakichś odautorskich smaczków. Ale jest poprawnie i przydatnie, tak jak być powinno. (less) [edit]

Zmarły w październiku bieżącego roku Nahavandi był rektorem uniwersytetu w Szirazie, a potem w Teheranie. Ze względu na pełnione funkcje znał osobiście najważniejsze postaci irańskiej polityki na czele z szachem, z którym łączyły go bliskie kontakty. Daje to czytelnikom okazję do wglądu w prywatne życie władcy i zakulisowe rozgrywki związane z powoływaniem urzędników. Pod tym względem „Upadek...” stanowi nieocenione źródło wiedzy. Bezpośredni udział autora w wydarzeniach z końca lat siedemdziesiątych obciąża jednak jego relację nieuniknioną stronniczością związaną z własnymi poglądami, sympatiami i antypatiami wobec poszczególnych polityków oraz chęcią wybielenia monarchii. Przedrewolucyjny Iran jest tu przedstawiony prawie wyłącznie w pozytywnym świetle, a napięcia poprzedzające rewolucję głównie jako skutek działań zewnętrznych wichrzycieli. Autor zupełnie pominął rosnące nierówności majątkowe oraz inwigilację społeczeństwa przez SAWAK. Przemilczany został również sprzeciw społeczeństwa wobec obyczajowych reform szacha. Ogólne wrażenie przypomina książkę o schyłku PRL napisaną przez członka KC PZPR, łącznie z przywoływaniem rosnącej produkcji cementu oraz samochodów, jako żywo jak z gierkowskiej propagandy sukcesu. W sytuacjach, gdy podległe szachowi służby zabijały protestujących, autor albo je usprawiedliwia (musiały się bronić i za każdym razem miały do dyspozycji tylko ostrą amunicję),albo dokłada do tego ingerencję obcych sił (twierdzi, że 8 września 1978 między protestujących na placu Żale wmieszali się uzbrojeni Palestyńczycy, którzy w dodatku strzelali do tłumu z okien i dachów),albo po prostu twierdzi, że opozycja kłamała i obnosiła ulicami puste trumny oraz ubrania pomazane czerwoną farbą. Natomiast rewolucji islamskiej Nahavandi przypisuje „setki tysięcy ofiar”(strona 217). Walor komediowy zapewniają małostkowe uszczypliwości autora wobec Chomeiniego, np. sugerowanie, że nie potrafiłby znaleźć Paryża na mapie. Cóż, jeśli przedstawia się swojego przeciwnika jako autentycznego debila, a potem zostaje przez niego pokonanym, to można się zastanowić, kto kogo kompromituje. Myślę, że dobrym pomysłem będzie przeczytanie książki Nahavandiego jako przeciwwagi do Kapuścińskiego, który w topornym „Szachinszachu” ukazał wręcz karykaturalny obraz Mohammada Rezy Pahlawiego. Nie stawiałbym tu znaku równości, bo „Upadek i śmierć...” jest napisany przez osobę o wiele bardziej kompetentną w poruszanym temacie. Mimo wszystko można powiedzieć, że obie stronnicze narracje przynajmniej trochę się uśrednią.

Część historyczna naprawdę fajna. W momencie, gdy autor dochodzi do XX wieku za bardzo szczegółowo zaczyna opisywać sytuację ekonomiczną w poszczególnych latach. Pod pojęciem szczegółowo mam na myśli masę przeliczników cen i danych statystycznych. Na szczęście można je pominąć i skupić się na "fabule":).

Polecam wszystkim, którzy interesują się Indiami, kulturą i religią tego kraju; książka napisana pięknym jezykiem dostarcza ogrom wiedzy o dawnych Indiach, dobry wstęp do studiowania współczesnych zjawisk zachodzących w tym skomplikowanym i niejednorodnym kraju.

Wbrew pozorom bardzo wyrywkowa pozycja. Bardzo rozbudowany opis wysokiej kultury i religii. Nieco mniej ogólnego opisu historii politycznej w okresie klasycznym (VII-XIII w.). Pozostałe obszary potraktowane po łebkach. Literacko zgrabnie choć nieco męcząco. Czytelnik ma wrażenie, że mało istotne tematy zostały rozwlekle opisane a istotniejsze skrótowo. I mimo że w obydwu przypadkach informacja jest pełna to powstaje dysonans. Niemniej pozycja warta przeczytania, przynajmniej we fragmentach.

Bardzo dobre, kompleksowe ujęcie dziejów cywilizacji muzułmańskiej w epoce jej średniowiecznego rozwoju (VII-XII w.). Wykład jest spójny i dotyka najważniejszych zagadnień. Część pierwsza przedstawia najważniejsze wydarzenia polityczne od powstania islamu aż po rozpad imperium w XII i XIII wieku. W części drugiej Sourdelowie analizują rozwój systemu religijnego i prawnego islamu. Tu można znaleźć wiele informacji o szyizmie, mutazylizmie oraz kształtowaniu się czterech głównych szkół prawa muzułmańskiego. Najciekawsza jest jednak moim zdaniem część trzecia. Tutaj ukazane zostały zagadnienia społeczno-gospodarcze (w swoim czasie we Francji bardzo lubiono takie tematy). Autorzy podjęli więc analizę gospodarczych podstaw kalifatu, zasobów umożliwiających imperium rozwój, przyjrzeli się dworowi kalifa oraz mieszkańcom miast. Stosunkowo niewiele napisali za to na temat kultury, ale o tym akurat można przeczytać w innych pracach, a takie ujęcie społeczne i gospodarcze jest czymś rzadkim, więc i wartościowym. Należy zaznaczyć, że książka obfituje w ilustracje, mapy i plany (choćby różnych budynków charakterystycznych dla cywilizacji islamu). Integralna częścią pracy jest także bardzo obszerny alfabetyczny słownik najważniejszych postaci, terminów oraz toponimów. Znacznie ułatwia korzystanie z publikacji Sourdelów, ale też innych pozycji na temat muzułmańskiego średniowiecza. Co się tyczy porównania "Cywilizacji islamu" z innymi książkami o podobnej charakterystyce, to jeśli idzie o sprawy historii politycznej, to więcej informacji dostarczą "Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego" Hauzińskiego, natomiast kulturę tej epoki lepiej naświetlają "Dzieje Arabów" Hittiego i - tu trochę wyrywkowo - "Renesans islamu" Meza. Omawiana pozycja cechuje się jednak bardzo dobrym ujęciem spraw społecznych i gospodarczych, które w tamtych książkach są zmarginalizowane. W sumie praca Sourdelów jest bardzo dobrze skomponowana i pozwala dobrze usystematyzować wiedzę na temat średniowiecznego świata islamu. Tomasz Babnis

Kiedyś znaliśmy się na Bliskim Wschodzie i z Bliskim Wschodem zupełnie nieźle. W Bejrucie prężnie działała filia Banku Handlowego (zapewne celem finansowania eksportu nadzwyczajnych, polskich maszyn górniczych),zaś chłopaki od Abu Abbasa podnosili sterane zdrowie w naszych uzdrowiskach. Nasi inzynierowie i robotnicy budowali tam drogi i fabryki. Potem przyszły pamiętne lata 90 i nasze relacje i doświadczenia bliskowschodnie spotkał los podobny do pegeerow w zachodniopomorskiem. Długa agonia w konwulsjach. Doświadczeni eksperci byli jeszcze incydentalnie (choć bywało ze i spektakularnie) wykorzystywani przez Amerykanów. Maszyn górniczych juz jednak sprzedawać nam nie pozwolono. Dziś niewielu Polaków ma coś sensownego do powiedzenia na temat Bliskiego Wschodu . Pan Zdanowski jednakowoż stanowi chlubny wyjątek. Za sprawą jego książki przed naszymi oczyma przedefilowaly legiony tamtejszych bohaterów. Postacie spizowe jak Mustafa Kemal czy Reza Szah. Inni majacy ten charakterystyczny, bliskowschodni spryt bazarowych sprzedawców. Próby udanych (lub mniej) emancypacji. Walki o wodę, ropę, najazdy na ziomali z sąsiedztwa lub po prostu zwykłe rzezie. Historie, które potrafimy wyczuć w powietrzu spacerując ulicami Bejrutu czy Jerozolimy. Fascynująca, wybuchowa mieszanka ludów próbujących jakoś przeżyć obok siebie. Sunnici, Szyici, Alawici,Jazydzi, Bahaici, Żydzi, Maronici, Druzowie, Beduini, Kurdowie, Ormianie, Persowie. Obozy wygnanych. Miasta wybrukowane petrodolcami po które wcześniej czy później upomni się pustynia. PS. Pan Jerzy pisze, że Egipt pomiędzy rokiem 1979 a 2006 dostał od Amerykanów 60 mld dolarów na obronność. Polska, posiadająca nie mniej strategiczne położenie i przez połowę tego okresu pozostająca entuzjastycznym sojusznikiem USA toczy wciąż bohaterski bój o zniesienie wiz turystycznych. Kurtyna. PS2. Pisze też Pan Jerzy, o tym że klasa polityczna Kataru posiadająca kilkunastotysiecznym tłumem tłustych dupsk wszystkie, co intratniejsze posady składała się jeszcze w latach 80 w 40% z analfabetów. Jednak mamy ze sobą wiele wspólnego.

Uwaga, będą przymiotniki, mega ważna i mega wybitna książki, trochę już klasyk, jeśli interesujesz się Chinami i Azją Wschodnią, takie must read. Autor z olbrzymim znastwem zagadnienia ale i naturalną lekkością, pokazuje dlaczego Chiny dziś są jakie są. Potrafi być krytyczny gdy trzeba, ale i pokazać swoisty warsztat pracy badacza tej wielkiej kultury. Dla badaczy Chiny nie są bowiem tajemnicą - są raczej ogromem, ogromem źródeł, spisywanych dziejów dynastii, encyklopedii i w tym wszystkim naprawdę trudno się odnaleźć, problemem nie są braki ale gigantyczna ilość szczegółów które trudno wręcz objąć. Jest to też swoista opowieść problemowo-linearna. Tj Autor posuwa się klasycznie przez kolejne dynastie, ale często spina je w większe całości i kolejnym elementom daje jakiś motyw przewodni, jak by wybiera swoisty "duch" danej epoki który wywierał wpływ na Państwo środka. Mi ta narracja bardzo odpowiadała, mimo że ewidentnie nie jest to praca historyczna, tylko właśnie kulturoznawcza.