Żyzny granit. Antologia nowel i opowiadań fińskich

Historycznie patrząc jest to powieść pionierska dla literatury fińskiej. Jest to pierwsza powieść napisana w tymże języku, autor przecierał szlaki przyszłym literatom. Jak to z pionierami bywa, nawet jeśli jakość i poziom ich dzieła pozostawia wiele do życzenia, to i tak wbijają się na zaszczytne podia, karty podręczników i miejsca w historii, jako ci, którzy zapoczątkowali coś nowego. Zgodnie jednak z zasadami, jakie sobie przyjąłem, staram się powieści oceniać ogołocone z tej całej historycznej spuścizny i w oderwaniu od kontekstu, w jakim one powstały; książka powinna bronić się sama, a prawdziwie wybitne dzieła potrafią po dziś dzień wzbudzać radość i zachwyt nawet pomimo tego, że przez dziesięciolecia od ich powstania kolejne pokolenia autorów miały okazję poprawić styl, technikę i zgnieść nowoczesną jakością pierwotne wysiłki pierwszych klasyków, pozbawionych luksusu bagażu doświadczeń i szeregu poprzedników, których mogli naśladować i ulepszać. Czasem więc bywa, że akceptuję, że powieść jest ważna, a jej wpływ historyczny - niewątpliwy, jednak nie poleciłbym żadnemu współczesnemu czytelnikowi lektury dla samej rozrywki, a nie chęci studiowania "klasyków". Jak zatem w takim rozrachunku przedstawia się pierwsza powieść fińska...? Zaskakująco dobrze, choć w sumie nie ma w tym materiale jakichś rewolucyjnych treści czy głębokich przemyśleń. Smakuje to nieco baśniowo, mamy bowiem grupkę dzielnych, choć niesfornych młodzieńców, którzy wpierw uciekają przed odpowiedzialnością, gorące głowy studzą jednak ciągłe kłopoty, a że lekkomyślność regularnie kończy się jedyne niedolą, nie pozostaje im nic innego, jak znaleźć w sobie siły, odrzucić psoty i swawole. Koniec końców uczciwa praca zostaje nagrodzona, nauki nie idą w las, morał świeci jasno i dosadnie. My mieliśmy Jacka i Placka, Finowie mają siedmiu junaków z Jukola. Aczkolwiek trzeba wyraźnie podkreślić, że choć czasem chłopaki opowiadają sobie historie o duchach, to samej fantastyki tutaj nie ma. I to po prostu działa, a do młodzieńców szybko można załapać sporą dawką sympatii. Mimo iż mamy do czynienia aż z siódemką bohaterów, praktycznie zawsze działających razem, nie ma większego problemu aby ich rozpoznawać, każdy wyróżnia się własną charakterystyką. Pomagają też liczne dialogi, w których zawsze wyraźnie jest zaznaczone kto co mówi. Całość czyta się szybko i przyjemnie. Można by stwierdzić, że całość jest archaiczna (językowo i kompozycyjnie) w jakiś przyjemny jednak sposób. Jak jednak wspomniano, jakieś super niezwykłe lub ambitne to dzieło nie jest. Głównie dla miłośników rustykalnych klimatów i wiejskich pejzaży.

Podążając żydowskimi tropami zawędrowałam do Finlandii razem z autorem, Finem żydowskiego pochodzenia, rzecz ciekawa i raczej mało spotykana. Dostajemy zabawną, satyryczna, łotrzykowską powieść, historię rodziny fińskich Żydów na przestrzeni kilkudziesięciu lat , przemieszczającą się nie tylko po Finlandii ale wędrującą też po terenie Rosji i Białorusi, od Petersburga po Smoleńsk i Tułę., której członkowie zostają wplątani w machinę historii, tę dużą i lokalną. Autor to taki literacki Aki Kaurismäki.

Zbiorek surowy, mroczny, ale autentyczny, fascynujący, urzekający prostotą, niepowtarzalnym klimatem. Ile w nim kreacji autora, ile wiernego przekazu zasłyszanego od Lapończyków. Nie jest to najważniejsze. Ważne, że czytanie tego skromnego dziełka to prawdziwa uczta!

Krótka, licząca około 200 stron książeczka, ale wymęczyła mnie strasznie. Wszystko tu jest dzikie, prymitywne i brutalne, a mimo to, w jakiś specyficzny sposób fascynujące. Ludzie Mukki żyją dosłownie na końcu świata, gdzie jeszcze pod koniec maja leży głęboki śnieg, a we wrześniu już pojawiają się pierwsze przymrozki. Życie jest, w większości, pełne ciemności i beznadziei, ta fińska osada klimatem przypomina mi "Vatran Aurario" Huberatha. Mimo to ta ballada (bo taki jest podtytuł) wciąga i w jakiś dziwny sposób zachwyca. Teraz będę szukać filmu, który powstał na jej podstawie!

Soczysty humor, kpiny, kąśliwy dowcip w dialogach, groteskowy w opowiadaniach oraz świetnie oddana atmosfera. Tło dla wątłej akcji utworu stanowi wojna. Z pozoru głównym bohaterem powieści jest prosty żołnierz Joose, który znajduje linę z manili i postanawia zawieść ją do domu, jako jedyną pożyteczną rzecz wyniesioną z wojny. Meri zręcznie manipuluje ta liną (przydatną aczkolwiek kłopotliwą) jako głównym wątkiem. Postać skrępowanego sznurem Joosego jest symbolem ludzkiego uczestnictwa w wojnie. Oprócz historii Jossego pojawia się wiele dygresji w postaci żołnierskich opowieści, z których każda jest małym arcydziełem literackim. Te małe opowiadania są zręcznie wplecione w nurt utworu a wojenna makabra jest w nich rozładowywana przez wspaniałe poczucie humoru. Mnie osobiście najbardziej spodobała się historia o niemieckim oficerze (rozdział 5) - po prostu powaliła mnie na łopatki.

Jeśli ktoś nie lubi rozwleklych opisów, w szczególności przyrody, to nie jest to książka dla niego :) 1 dzień z życia mieszkańców fińskiej wsi na 400 stronach. Dalam radę, choć momentami kusilo mnie aby ominąć kilka stron. Na koniec czułam się niemal zzyta z rodzina Jutasa i wdzieczna, że żyję w obecnych czasach.

Całkowicie zgadzam się z opinią recenzenta podpisującego się jako Mario. Już po kilkunastu stronach zacząłem gorączkowo sprawdzać w internecie, kim była tłumaczka i kto redagował to tłumaczenie. Pełno tu zgrzytów, niezgrabności, sformułowań nieporadnych, a czasami wręcz niezrozumiałych. Mimo to opowieść jest na tyle wciągająca i nastrojowa, że doczytałem do końca. Mimo stylistycznych kiksów z tekstu daje się wyczytać styl oryginału, choć trzeba to sobie przepuścić przez wewnętrzny filtr - przeprowadzić w głowie wirtualna redakcję tekstu na własny użytek. To historia introwertyka żyjącego w swym wewnętrznym świecie, którego przez lata świat zmuszał do funkcjonowania według zasad obowiązujących w społeczeństwie. I wreszcie pod koniec życia ten stary wieśniak idzie za głosem serca. Dziś, gdy w modzie są różne teorie psychologiczne i wszyscy biegają na terapię, powiedzielibyśmy pewnie, że ten bohater to przypadek ze spektrum autyzmu.

Książka napisana jest pięknym językiem, o silnych przeżyciach opowiada w wyciszony sposób, obrazy są przekazywane poetyckimi środkami. Nie osładza to jednak wybitnie naturalistycznej wymowy książki. Akcja dzieje się nie tylko w skrajnie trudnych egzystencjalnie warunkach rodzącego się kapitalizmu XIX w, ale i pośród prostych(żeby nie powiedzieć-prymitywnych) ludzi. Dla mnie ciężar tych dołujących tematów jest zbyt duży, żeby cieszyć się czytaniem. Doceniam jednak kunszt literacki pisarki

...W dni, kiedy musiał stawić się do międlenia lnu, wolał wstać o pierwszej (w nocy). Brał na plecy ciężką międlicę i człapał przez ciemną jak piekło, jesienną noc po błotnistej drodze. Dzień międlenia lnu był zresztą jednym z najcięższych dni roboczych w roku. Przy międleniu nie obeszło się nigdy bez ubiegania się o nagrodę, a wyścigi trwały od drugiej w nocy do jasnego dnia; nagrodą była wódka. Potem zjadano śniadanie i z tobołkiem żywności ruszano do lasu, gdzie układano kloce w stosy aż do zmierzchu... ...wprowadzano te i owe ulgi. Dzień pracy skrócono z piętnastu godzin do dwunastu... ...Dzieci maczały ziemniaki w solance i łykały kęski...

Mimo usilnych starań państw i chrześcijańskich misjonarzy Wiedza nie umarła. Żyją jeszcze ludzie, dla których stare wierzenia Saamów mają niezwykłą, realną wartość. Gaup opisuje podróż w poszukiwaniu swoich korzeni, wiary starszej niż chrześcijaństwo i polityczne wpływy, wiary, która utrzymuje ten świat w porządku. Ze smutkiem widzimy, jak dawna mądrość została stłumiona, niemal zapomniana i zdemonizowana, ale jeszcze tli się w szczelinach, które łączą światy. Jon czuje wezwanie szamańskiego bębna i wyrusza, by go odzyskać, a razem z nim spuściznę jego ludu. Bardzo ciekawa tematyka i sposób ukazania problemu zanikających wierzeń i kultury Saamów.

W sumie nie wiem jak ocenić tę książkę. Mam z tym taki problem jak z abstrakcyjnym malarstwem; niby kolory ładne i całość interesująca, ale o co w tym chodzi? Podobała mi się ta opowieść, chociaż zupełnie nie wiem dlaczego. Z drugiej zaś strony, jakie to ma znaczenie?

W eterze już wiosna pobrzmiewa trelami, przeciągają smugami równomiernie zapachy; a to młodej topoli, migdałowa, błoga woń czeremchy, chłodne tchnienie fiołka. Jeszcze nieśmiała i skryta ta kwietna panna jak dzwony, które dzwonią w zatopionym mieście na dnie morza. Poeta Rilke miał zawsze przy sobie Biblię i książki Jacobsena. I ja w tej powieści poznałem poezję, która buduje swe własne pałace i duszy ludzkiej daje skrzydła, żeby mogła jak orzeł wzbijać się wysoko ku słońcu i upajać szumem wichrów na niebie. I w dole kwiaty na łące rozbryzgane, okryte śniegiem szczyty Alp nad czarnobłękitnymi jeziorami, rzeka połyskująca między winnicami i łańcuchami gór, gdzie ruiny sterczą spośród lasów. I tak stoję w innego świata progu i coś mnie z powrotem w stare drzwi wtłacza. A jak to w życiu bywa strach tak znienacka swój ciemny całun nade mną rozpostarł. Drży pod naporem burzy gmach mojej duszy, nękane szaleńczą wichurą pękają kolumny. Zgryzoty, próby i umartwienia. Byle do maja, kiedy nie milknie głos skowronka i żyto się kłania na oczach, a czerwiec przesącza żółte światło słońca skroś zwieszonych gałęzi starego jesionu i w chłodnym, przyjemnym cieniu tworzy się warstwa świetlistych promieni, która napełnia powietrze złotym pyłem i rzuca jasne plamy na trawę, ławkę, twe oczy. Stoję na szczycie w gorączce, z każdym oddechem krew rwie gwałtownie w omdlałych, drżących żyłach, a strumienie wiosenne spadają w doliny szepcząc niebiańsko wraz z ciepłym wiatrem. Tak jak strumienie dzieciństwa kształtowały tę miękką glinę, mnie. Wszystko miało znaczenie, i to co było i to co się marzyło, co się wiedziało i przeczuwało i wszystko to znaczyło swój lekki, ale pewny bieg - linią, która się jeszcze przekształca i pogłębia, a potem się odchyli, opisze koło i zagaśnie.

Fascynująca powieść, w której zaskakującą, choć kluczową rolę odgrywa mąka, prezentuje przejmujący obraz niedoli mieszkańców zmagających się z trudnościami w zdobyciu pożywienia, a burzliwe spory wynikające z obrotu tym cennym produktem czynią lekturę niezwykle intrygującą. Mimo to, subiektywnie uważam, że potencjał tej historii mógłby zostać jeszcze bardziej rozwinięty poprzez rozszerzenie jej objętości.

Żałuję, że literatura norweska wciąż pozostaje mało znana w Polsce, a Kielland jako autor niemalże nie istnieje, co można ocenić chociażby po liczbie pozycji jego autorstwa dostępnych na naszym rynku. "Kapitan Worse" to niedługa powieść, której fabuła dzieje się w połowie XIX wieku i ma charakter moralizatorski. Miłość, religia, etyka, wokół tych wartości skupia się fabuła książki i choć nie jest to proza, do której jesteśmy przyzwyczajeni w 2025 roku, to zawiera ona uniwersalne prawdy, które można przenieść także na naszą rzeczywistość. Choć taki rodzaj powieściopisarstwa może wydawać się współcześnie nieco passe, to jednak bez wahania uznaję tę lekturę za udaną i trzymam rękę na pulsie w razie ewentualnych nowości wydawniczych prac Kiellanda.

Trudno było wystawić ocenę. To książka, o której trudno powiedzieć, że człowiek się łapał za głowę, bo w praktyce trzymał tę głowę cały czas. "Lata" to niezawodne źródło najgorszych cytatów fińskich modernistów, z historią o bułce na czele. Czasem chce się tą książką rzucić o ścianę, czasem się prawie płacze ze złości i bezsilności naraz. Ale nie sądzę, żeby dało się ją przeczytać obojętnie. I taki, jak sądzę, był zamysł autora, zwłaszcza, jeśli przypomnimy sobie, że pierwotnie ją wydano w 1962 roku.

Są takie chwile w życiu żółwia, że wybiera książkę na totalne chybił-trafił, nie wiedząc kompletnie czego się spodziewać, a w rezultacie otrzymuje... coś osobliwego, można by powiedzieć. Zagadkowego. Zaryzykujmy stwierdzenie, że w pewnym sensie wyjątkowego nawet. Sponiewierany życiem (i alkoholem) młody człowiek znajduje na ulicy trolla, po czym w przypływie fascynacji oraz odpływie zdrowego rozsądku, zabiera go z sobą do domu, no bo czemu nie, kto bogatemu zabroni, a zawsze miło jest mieć jakieś zwierzątko w domu, nawet jeśli nie wiadomo co ono właściwie je. Najwyraźniej jest to świat, w którym trolle istnieją i nie dziwi to nawet weterynarzy, więc po co drążyć temat. Na pierwszy rzut oka wychodzi z tego trochę takie "Jak wytresować smoka" w wersji na trolla, czyli coś co w różnej formie i z udziałem różnych zwierzątek (a czasem dzieci i morderczych robotów z kosmosu) było już godzilion razy. Rzeczywiście tak przez pewien czas jest - skupiamy się głównie na oswajaniu i pielęgnowaniu trolla tudzież rozwoju relacji pomiędzy nim a głównym bohaterem. W pewnym momencie jednak książka odpływa w całkowicie niespodziewane rejony, atmosfera gęstnieje z każdą stroną, nawet pozornie oczywiste wątki rozwijają się całkiem zaskakująco, a zakończenie zostawia człowieka z kompletnym opadem szczęki. Oprócz człowieka i trolla, mamy tu też innych ludzi i relacje między nimi, które są często tak piętrowo manipulatorskie, że nieraz trudno było jednoznacznie orzec kto kogo bardziej wykorzystuje. Na tym tle relacja bohatera z trollem wydawała się tym bardziej urocza i grzała me serce porosłe mchem i porostem. To znaczy, żeby być ścisłym, była urocza i sympatyczna przez większość czasu... Bo w pewnym momencie autorka postanowiła wpleść tu bardzo dziwny podtekst erotyczny, który zaniepokoił mnie na tyle, że poważnie się zastanawiałam czy się natychmiast nie ewakuować. Nie wiem, być może zbyt płytko interpretuję i troll jest tu jakąś metaforą, której nie rozgryzam, ale mimo wszystko uważam, że to nie było szczególnie potrzebne. Na szczęście, jest to jednak dosyć marginalny wątek.