Językowe podstawy obrazu świata

Świetna pozycja! Propp jest przedstawicielem wszystkiego, co najlepsze w dwudziestowiecznym strukturalizmie. Zebrał i opracował masę materiału, tworząc z bajek rosyjskich wspaniałe struktury. Rzecz jasna, że jego teorię można dzisiaj rozwijać i patrzeć na nią z innej perspektywy, dokładając kolejne elementy bądź zmieniając już istniejące. Niemniej takie modyfikacje i badania nad bajkami nie byłyby możliwe, gdyby wcześniej Propp nie przygotował swojej morfologii bajek magicznych. Za to powinniśmy być mu wdzięczni.

Dla językoznawców – pewnie jedna z podstawowych lektur. Dla reszty czytaczy – sporo ciekawych anegdot przeplatanych trochę mniej ciekawymi omówieniami gramatyki, ortografii, zmian w pisowni itd. Ale najbardziej mnie zaintrygował fakt, że przez kilkaset lat istnienia Państwa Polskiego, przynajmniej od Chrztu Polski aż do szesnastego czy nawet siedemnastego wieku, naszym rodakom trudno było zrozumieć, że jeśli nazywasz się Polakiem to powinieneś mówić po polsku! To już prędzej do lekarzy dotarła odkrywcza myśl, że po drodze między sekcją zwłok a odebraniem porodu warto umyć ręce... Łykaliśmy bezkrytycznie łacinę, czeski, niemiecki, ruski, o francuszczyźnie nie mówiąc a polski… zostawialiśmy wieśniakom i kuchtom dworskim! To prawie cud, że między Bugiem a Odrą ktoś jednak po polsku mówi a wielu innych „ktosi” nawet jeszcze pisze co nieco do poczytania…

Znakomity wybór pism Rolanda Barthes'a. Na uwagę zasłguje zwłaszcza szkic Mit Dzisiaj w znakomitym przekładzie Wandy Błońskiej. Choć artykuł ten, pisany jako posłowie do Mitologii, w tej książce został trochę skrócony i tak wolę go od późniejszego polskiego przekładu całości. Kapitalny jest też rozdział Człowiek Racina z książki, która po dziś dzień nie doczekała się przekładu na język polski, a w pełni na to zasługuje. No i jest jeszcze kilkanaście znakomitych tesktów m. in. Działalność strukturalstyczna, Znak w wyobraźni, studia o teatrze Brechta...

Fenomenalnie pokazuje, że metafory występują nie tylko w literaturze, ale też w języku, którym się posługujemy na co dzień. Z czystym sumieniem polecam każdemu, kto chce poznać zagadnienie, nomen omen, metafor obecnych w naszym życiu z punktu widzenia językoznawstwa kognitywnego.

Nie mogę odmówić temu "bardzo krótkiemu wprowadzeniu" walorów merytorycznych - przede wszystkim wobec własnego braku kompetencji, ale też jako źródło wiedzy budzi zaufanie. Tyle tylko, że przekonuję się po raz kolejny, że podobnie jak filozofia, teoria literatury, ku mojemu ogromnemu zaskoczeniu, ewidentnie mnie nie pociąga. Może trudno to moje zdumienie zrozumieć, ale z jednej strony kocham literaturę jako taką, z drugiej - lubię podejście naukowe, operowanie myślowe abstrakcyjnymi obiektami. Jednak ewidentnie w moim przypadku jedno z drugim nijak nie chce się połączyć i mam nieustanne wrażnie zabijania ducha szkiełkiem i okiem. A może to odwrotnie: trzeźwa przyrodnicza część mojej natury łapie się za głowę :) Niemniej lektura bardzo pouczająca - w tym choćby właśnie względzie.

Bardzo erudycyjna, a zarazem napisana konkretnie i soczyście książka analizująca perwersyjne elementy literatury romantycznej i dekadenckiej, jej fascynację wszystkim, co brzydkie, niesamowite, okrutne i sadystyczne. Bardzo ciekawe spostrzeżenie o tym, że byronicznego bohatera-dręczyciela z początku stulecia zastąpiła dręczycielka w typie Salome. Dużo do myślenia dają też uwagi o twórcach spod znaku "Lasciva est nobis pagina, vita proba", snujących tym bardziej szalone fantazje, im bardziej wstrzemięźliwe było ich życie. To chyba uniwersalna prawidłowość, tłumaczy też różne współczesne nastoletnie fanfiki. Jednocześnie Praz wyraźnie stoi na stanowisku, że w tej literaturze jest pełno po prostu chorej perwersji; nie próbuje jej wybielać ani akceptować, jak niektórzy nowsi badacze, postulujący, by wszytsko doceniać i afirmować jako wyraz indywidualności. Podejście Praza bardziej mi odpowiada, częściowo ze względu na mój własny światopogląd, częściowo ze względu na samą naturę perwersji, przecież pisarze opisywali te mordy, gwałty i uwiedzenia właśnie dlatego, że były perwersyjne, wykraczające poza jakieś zasady, szokujące, w tym był cały ich czar.

Dziwnie się czuję, wystawiając ocenę podręcznikowi, ale cóż... Doceniam to obszerne w wiedzę dzieło. Zgromadzone teorie literatury, które rozkwitały w ubiegłym wieku, zostały naprawdę treściwie przedstawione. Tak treściwie, że aż dodatkowo musiałam sprawdzać znaczenie używanych (całkiem niepotrzebnie!) słów. Albo rozkładać na czynniki pierwsze co któreś zdanie – mam tutaj na myśli w szczególności rozdziały napisane przez Markowskiego, bo te Burzyńskiej były jeszcze całkiem przyjemne, nawet jeśli nie szło ich przeczytać na raz. Markowski chyba niestety skupił się tutaj na zaprezentowaniu swojego szerokiego zasobu słownictwa. Szkoda, bo bardzo ucierpiała na tym zrozumiałość i przejrzystość tekstu, a to w podręczniku powinno być najważniejsze. W celu poznania bogatej terminologii, całkiem zbędnej do wyłożenia teorii literatury, sięgnęłabym do słownika. Bynajmniej nie oczekiwałam tego od tego podręcznika. Niemniej pozycję uznaję za fundament do poszerzania wiedzy o teoriach, jakie powstawały w ciągu minionego stulecia. Mogłoby być 8/10 (choć chyba nie więcej – do tego zabrakło przykładów, na których dałoby się zaprezentować problematykę, co znacząco ułatwiłoby zrozumienie danego zagadnienia),gdyby tylko wyciąć z tego wszystko, co niepotrzebne. Słowem: jest poprawnie, jest całkiem nieźle, mogłoby być lepiej. Podręcznik broni się głównie brakiem konkurencji. Z całego serca liczę na dodruk, abym mogła kiedyś nabyć własny egzemplarz (w ludzkiej cenie).

Ta książka stanowi krótkie przedstawienie przejścia, jakie w starożytnej Grecji dokonało się między kulturą oralną epoki archaicznej i w pełni już piśmienną kulturą epoki hellenistycznej. Havelock stawia tezę, że wprowadzenie i upowszechnienie pisma odegrało decydującą rolę w procesie wielkiego rozwoju cywilizacji greckiej: tak tłumaczy zjawisko dawniej zwane "cudem greckim". Brytyjski uczony pokazuje, jak stopniowo piśmienność wypierała oralność i jak wpłynęło to na całą grecką kulturę. Wiele miejsca poświęca archaicznej epice, Homerowi i Hezjodowi, a także autorom epoki klasycznej, którzy tak jak Platon wykazywali już wpływ kultury piśmiennej. Platon to w ogóle ciekawy przypadek, bo z jednej strony krytykował pismo, ale z drugiej był człowiekiem wyraźnie już przez pismo ukształtowanym. "Muza uczy się pisać" zachęca też do zapoznania się z innymi pracami Havelocka, sam zamierzam po nie sięgnąć w najbliższym czasie. Tomasz Babnis

Takie mamy czasy, że wszelkiego rodzaju encyklopedie, słowniki i inne drukowane vademecum, zupełnie wyszły z użycia. Jest internet. Ale wydana w latach osiemdziesiątych encyklopedia O książce wychodzi poza ramy swoich czasów i nadal jest interesująca. Szczególnie taka ilustrowana przez Butenkę. Ja wiem, że jestem trochę nienormalna, że przeczytałam tę encyklopedię od deski do deski. Ale nie potrafiłam wymyślić innego łatwego klucza na sprawdzenie co jest w absolutnie każdym uwzględnionym zagadnieniu. A jest tam wiele rzeczy bardzo ciekawych i trochę mniej ciekawych, ale jako całość ta książka to sporo czytelniczej przyjemności. 📖 Szeroko o książce Autorzy, a jest ich wielu, wybrali zagadnienia bardzo szeroko poświęcone książkom, czytaniu, wydawaniu, historii i technologii druku. Na początku, we wstępne, umieszczony jest indeks zagadnień z podziałem na tematykę. Później hasła są oczywiście w układzie alfabetycznym. Z założenia każda, albo prawie każda strona jest także ilustrowana, bądź komentowana przez Butenkę. Jest też wiele reprodukcji i innych “materiałów wizualnych”. O książce to prawdziwe źródło wszelkiej wiedzy, zebranej razem. Niestety, jak można się domyślać, momentami “nieco” nieaktualne. Choć, z punktu widzenia dzisiejszego, zupełnie innego świata, jest to przeciekawy dowód na to, jak wyglądało życie jeszcze czterdzieści lat temu (data wydania: 1987 rok). Jak wiele się od tego czasu zmieniło. Nikt nie przypuszczał nawet, że pojawi się coś takiego jak internet. 📖 Jak powstał druk? Część informacji to faktycznie od dawna przestarzałe ramotki. Ale część informacji się nie przeterminuje. Tak jest np. z szeroką wiedzą historyczną na temat pierwszych pism, powstania druku, składu czcionek ruchomych, pierwszych wydanych książek w Polsce i po polsku. Czy też dużą ilością informacji o technologii aktualnej dla lat osiemdziesiątych XX wieku, czyli jeszcze sprzed rewolucji cyfryzacyjnej. O książce uświadamia jak dużo wyrazów w języku polskim wzięło się z greki, czy łaciny. Wgl całe zagadnienie druku w Polsce jest super opracowane. Pierwszy tytuł wydrukowany w naszym kraju to kalendarz na rok 1474. 📖 Ciekawa perspektywa Te wszystkie historyczne informacje, dają ciekawą perspektywę. Uświadamiają jak stosunkowo niedawno nikt nie myślał nawet o kolorowym druku! Już nie mówiąc o ebookach dostępnych w każdym momencie, czy malutkich czytnikach z podświetlanym ekranem, które mogą pomieścić tysiące tytułów. To tylko jedno pokolenie… Ja naprawdę doceniam książki, które przypominają, że świat zmienia się bardzo szybko. Warto o tym pamiętać, bo to trochę zmienia spojrzenie i podejście do rzeczy, które wydarzają się teraz, do FOMO i social mediów oraz wszelkich informacji o stanie świata. Ciekawostką, bardzo charakterystyczną dla książek wydawanych za PRL są mniej lub bardziej subtelne pochwały ówczesnego ustroju. W encyklopedii O książce są rozsiane i obecne, ale nie są jakoś specjalnie nachalne. Oraz, uświadomiły mi, że i komunizm miał swoje “osiągnięcia”. To przecież w tym ustroju wprowadzono powszechne nauczanie, które zminimalizowało analfabetyzm. W latach sześćdziesiątych powstała ustawa o bibliotekach publicznych, umożliwiająca dostęp do książek właściwie dla każdego. 📖 Ciekawostka Wtedy nawet niszowe książki miały wysokie nakłady. Można to zresztą łatwo sprawdzić, bo w ówczesnych wydaniach, każda książka miała podaną taką informację. Wahają się od 10 do nawet kilkuset tysięcy jednorazowo. Pokażcie mi dzisiaj wydawnictwo inne niż ArtRage, które chwali się oficjalnie nakładami, albo książkę, która ma w chwili wydania nakłady po kilkaset tysięcy! Minęło kilkadziesiąt lat, a tak wiele się zmieniło. Może i O książce to lekko trącąca myszką ciekawostka, ale jest ładnie wydana i wręcz fantastycznie dopracowana. Np. kolejne litery oznaczone są na różnych fontach, zapisanych w encyklopedii pod hasłem „Antykwa”, bo font to słowo świeże, w 1987 roku nie używane. Rysunki Butenki też dodają smaczku, choć są tylko małym dodatkiem do właściwej treści. Myślę, że ta encyklopedia zostanie na mojej półce na stałe.

Bardzo ciekawa pozycja. Poszerzyła moje rozumienie baśni pokazując, że warto raczej skupić się na funkcji wydarzeń baśniowych niż na ich konkretnych przedstawieniach. Np nie ważne jest, że występuje koń, ważne jest, czy ten koń pomaga bohaterowi uciec, czy jest magicznym pomocnikiem, czy może pełni jeszcze inną rolę. Pozycja sucha, naukowa, dla tych co wiedzą, że tego szukają.

Rzadko spotykany przykład intelektualnej rzetelności. Antologia tekstów wybranych z zaskakującą swobodą a jednocześnie wiernością głównej idei tomu i całej serii wydawniczej. Pierwszy raz spotykam się na tyle bezpośrednio z popularyzatorskim dziełem pani Janion, ale gdybym miał wyrabiać sobie opinię o jej pracy na podstawie tej jednej tylko książki, którą zredagowała, to uznałbym, że tytułu profesorskiego nie dostała przypadkiem. Tak osoba redaktor, jak i cały zespół tłumaczy i literaturoznawców robią w tym tomie wszystko, co tylko możliwe, aby przybliżyć polskim czytelnikom pojęcie transgresji oraz przedstawić sylwetki dwudziestowiecznych intelektualistów, których myśl orbitowała wokół tego zagadnienia. W polszczyźnie samo słowo znajduje się raczej w stanie niełaski. Przypomina się, że w jednym z filmów Krzysztofa Zanussiego (z tych nowszych, niestety niezbyt dobrych i do bólu dewockich) bohaterka grana przez Agnieszkę Grochowską sylabizuje ten niebezpieczny wyraz z takim złośliwym demonizmem, jakby przemawiał przez nią sam demon. Podobne wypłukanie z treści i potraktowanie w charakterze politycznej amunicji ciągle staje się, na naszym podwórku, losem pojęć i idei, które kultura zachodu próbuje mniej lub gorzej przepracować (feminizm, gender, lgbt). Tymczasem monografia "Osoby" pokazuje, że warto pochylać się nad niektórymi punktami w historii idei, które były fundamentami dwudziestowiecznej literatury, filozofii i sztuki. Bo to porywająca przygoda. W tym tomie można znaleźć tłumaczenia tzw. literatury podmiotu, a także omówienia, artykuły, recenzje itp. Autorzy i pierwszoplanowi bohaterowie tych tekstów to przede wszystkim Jean-Paul Sartre'a, Susan Sontag, Michel Foucault, Pierre Klossowski, Georges Bataille, Antonin Artaud itd. ale w tle występuje taka mnogość postaci drugoplanowych, iż czytelnik ma wrażenie obcowania z leksykonem dwudziestowiecznej myśli. Prawdziwa uczta.

Książka składa się z liczącego około 150 stron eseju A. Borowskiego o tym, czym jest (i czym nie jest) renesans i humanizm, a także z antologii tekstów związanych z tą tematyką. Esej wprowadzający jest dobrze i ciekawie napisany, podejmuje zagadnienia związane nie tylko z kulturą polską, ale i przejawami renesansu w innych krajach. Najlepiej wypada chyba jednak antologia tekstów dobrze ukazujących pewne idee tej epoki, rozłożenie akcentów, rolę antyku starożytnego. Książka dobra, zapewne nie tylko dla polonisty, poza tym dużo mniej obszerna od podręcznika J. Ziomka. Tomasz Babnis