Mark Mazower

Historia miasta, które było na przestrzeni kilkuset lat małą ojczyzną Greków, Żydów i Turków, a właściwie chrześcijan, żydów i muzułmanów, bo do końca XIX kategorie religijne były istotniejsze od narodowych czy etnicznych. Historia miasta, którego mieszkańcy posługiwali się trzema, a z czasem czterema językami (grecki, ladino, turecki, później także bułgarski). Autor jest, jak sam przyznaje, zafascynowany multikuturalizmem tego miejsca, jednak zbyt lekko podchodzi do pierwotnej przyczyny owego multi-kulti, czy niemal całkowitego wymordowania ludności greckiej w czasie podboju osmańskiego i późniejszej „dogrywce”, czyli masakrze chrześcijan / Greków w 1821 r. Dzieje miasta w XIX i na początku XX wieku są faktycznie fascynujące. Na jego przykładzie autor ukazuje rodzenie się nowoczesnego państwa tureckiego (ruch młodoturecki miał korzenie w Salonikach właśnie, stąd zresztą pochodził Atatürk). Wielkie przesiedlenia będące wynikiem wojen z lat 1912 – 1922 są ukazane z precyzją i w całej ich straszliwej okazałości. Jednakże, jeśli chodzi o czas II wojny światowej, autor koncentruje się wyłącznie na zagładzie salonickich Żydów. Jest to o tyle zrozumiale, że stanowiąc znaczny odsetek ludności miasta, w wielkiej mierze przyczyniali się do jego kulturowego i gospodarczego rozwoju. Zabrakło mi jednak jakichkolwiek informacji o losie ludności greckiej w czasie II wojny. Także greckiej wojnie domowej poświęcono jedynie parę zdawkowych zdań. Autor przedstawia hellenizację miasta w XX w. niemal całkowicie negatywnie, co jest o tyle dziwne, że zdaje sobie sprawę, że ten proces został na Grekach wymuszony: doprawdy, nie marzyli o masakrze w Smyrnie w 1922 r. czy prześladowaniach w Macedonii Wschodniej, a to właśnie napływ uchodźców z tych rejonów przyczynił się w wielkiej mierze do zmiany charakteru miasta. Obojętność na greckie losy jest w książce wyraźna – na przykład, jako winnych wymordowania Greków / chrześcijan w 1430 roku przedstawia… ich samych: „Mieszkańcy Salonik, nie zgodziwszy się na kapitulację bez walki, choć mieli taką możliwość, wiedzieli dobrze, że grozi im niewola i grabież dobytku”. A jednak stawiali opór, co rozzłościło szlachetnego sułtana Murada II. Warto jednak książkę przeczytać, o ile: 1. Interesujesz się historią Grecji i / lub całych Bałkanów, 2. Masz trochę czasu, bo książka ma 549 stron (bez przypisów i indeksu).