Alicja Pietras

Jeśli chodzi zaś o poznanie: poznanie a posteriori jest poznaniem pojedynczego przypadku, poznanie a priori – poznaniem tego, co ogólne niez...

Jeśli chodzi zaś o poznanie: poznanie a posteriori jest poznaniem pojedynczego przypadku, poznanie a priori – poznaniem tego, co ogólne niezależnie od poznania jednostkowych przypadków, w których to, co ogólne się przejawia. Porządek poznania nie pokrywa się wcale z porządkiem bytu. Często najpierw ujmujemy poszczególne przypadki jednostkowe zanim uda nam się ująć jakąś cechę ogólną. To, co w tym miejscu jednak najbardziej istotne to wniosek Hartmanna: „Błędem jest wiara, że problem aprioryczności dotyczy samego tylko poznania.” Hartmann zarzuca Kantowi także błąd subiektywizmu. Polega on na przekonaniu o tym, że kategorie (pryncypia) są zakorzenione w podmiocie. Przesądem jest, pisze Hartmann, „że także sam przedmiot (a nie tylko poznanie przedmiotu) miałby swoje pryncypia w podmiocie. Całkiem oczywisty jest raczej fakt, że przedmiot posiada swoje pryncypia w sobie, przed wszelkim poznaniem, i nie potrzebuje ich skądinąd przyjmować.” Istoty tego błędu upatruje Hartmann w pomieszaniu ze sobą dwóch par przeciwieństw: podmiot – przedmiot i pryncypium – concretum, sugerującym, iż pryncypia przynależą do sfery podmiotu, a concretum, do którego się one odnoszą, stanowi przedmiot. Tymczasem naturalny stosunek między tymi parami przeciwieństw to stosunek przecinania się lub krzyżowania się ich wymiarów. Z jednej więc strony mamy do czynienia z pryncypiami zarówno po stornie podmiotu (kategorie poznawcze),jak i po stronie przedmiotu (kategorie bytowe). Z drugiej strony nie tylko przedmiot stanowi concretum. Istnieją przecież także konkretne realne podmioty poznające. Hartmann pisze więc: „Zarówno świadomość, jak i przedmiot muszą posiadać swoje własne kategorie, gdyż są one dwoma, całkiem różnymi typami concretum”.

Twierdzenie, że struktura ludzka jest nam z natury rzeczy dana o wiele wyraźniej niż struktura bytu pozaludzkiego okazuje się być kolejnym p...

Twierdzenie, że struktura ludzka jest nam z natury rzeczy dana o wiele wyraźniej niż struktura bytu pozaludzkiego okazuje się być kolejnym przesądem. Z perspektywy filozofii Hartmanna, podobnie jak z perspektywy filozofii Kanta, człowiek jest bowiem rzeczą samą w sobie dokładnie w takim samym stopniu jak każdy inny byt.