„My, gelniczanie, kochamy knajpy. Kochamy to mało powiedziane. My wszystko zmienimy w knajpę.”

W tym jednym zdaniu zamyka się nie tylko esencja książki „Miło, niemiło” Milo Janáča, ale i pewien światopogląd, gorzki i brutalnie szczery. To nie jest historia o degeneracie z marginesu. To, paradoksalnie, kronika środka, środka świata, który rozpada się od środka.

Środek Europy, małe miasteczko, przeciętny człowiek i jego przeciętny upadek. Tyle że u Janáča przeciętność boli bardziej, bo opowiedziana jest z ironią podszytą melancholią, z przekąsem podszytym erudycją i z bełkotem podszytym trafnością. Choć narrator często bredzi, to jednak robi to z taką siłą obrazowania i spójnością wizji, że nie sposób przestać tego słuchać.

W niepoliczalnych ilościach alkoholu mieści się opowieść o wyparciu, o godzeniu się na bylejakość, o porażce, która staje się stanem domyślnym. Gelnica jest tu metaforą prowincji w każdym znaczeniu: geograficznym, społecznym i emocjonalnym. Miejscem, w którym systemowe zaniedbania spotykają się z prywatnymi słabościami, a marazm miesza się z groteską.

Czytelnik nie potrafi odłożyć tej książki, bo jej rytm i język działają jak narkotyk. Wewnętrzny monolog bohatera wciąga jak najlepszy stand-up, rozgrywający się na pograniczu delirium tremens i filozoficznego traktatu. Milo, upadły barman-filozof, samozwańczy piewca społecznej zgnilizny, przykuwa uwagę nie dlatego, że jest wiarygodny, lecz dlatego, że jego wizja świata jest uczciwa w swojej nieuczciwości.

On nie udaje. Nie gra. I choć wygłasza tyrady, które z pozoru brzmią jak bełkot pijanego, to jego wypowiedzi są wybitnie trafne. Czy nie jest to właśnie jeden z warunków literackiej prawdy?

Refleksja Milo o przewadze niezarabiających nad zarabiającymi jest tak ironiczna, że aż boli. Trafia w sedno współczesnych napięć ekonomiczno-egzystencjalnych. Bo czyż nie jest tak, że ci „niezarabiający” mają więcej czasu na refleksję, na obserwację, na to, co społeczeństwo spycha na margines jako „nieproduktywne”? Milo widzi, notuje, komentuje. Nie wdzięczy się do nikogo. Jest jak sarkastyczny Diogenes w szarym, słowackim kontenerze.

Pijak, obłąkany, wykluczony, od wieków pełnili rolę społecznych błaznów-proroków, wytykających hipokryzję normalności. W świecie, w którym autentyczność została spieniężona i zastąpiona PR-em, gdzie język służy już nie do komunikacji, lecz do maskowania, właśnie pijak może być tym, który jeszcze mówi wprost. Brutalnie, nieporadnie, może i nieskładnie, ale z serca, nie z interesu.

„Miło, niemiło” to literacki odpowiednik ostatniego kieliszka na zapleczu speluny, pełen goryczy, ale rozjaśniający spojrzenie. Tylko na chwilę, wystarczającą, by dostrzec, że może właśnie tak, bez patosu, opowiedzieć prawdę o świecie. Genialny wybór tytułu, Panie Tomaszu :)

IG @angelkubrick

„My, gelniczanie, kochamy knajpy. Kochamy to mało powiedziane. My wszystko zmienimy w knajpę.”

W tym jednym zdaniu zamyka się nie tylko esencja książki „Miło, niemiło” Milo Janáča, ale i pewien światopogląd, gorzki i brutalnie szczery. To nie jest historia o degeneracie z marginesu. To, p...

Rozwiń Zwiń

Powroty bywają ryzykowne. Zwłaszcza na teren, który kiedyś działał bezbłędnie, językowo, emocjonalnie, fabularnie. Suwalszczyzna w „Inkubie” była duszną przestrzenią niepokoju. W „Kultorze” wraca jako dekoracja misji ratunkowej i to niestety, misji nieudanej.

Dwaj młodzi mężczyźni z SOR-u, sami niegdyś uwikłani w sektę, dziś odgrywają rolę wybawicieli. Ich codzienność to zamknięty ośrodek, treningi, wieczorne sesje z Wiedźminem. Męskość na twardo i z popkulturowym pastiszem. Mają rozpracować sektę ukrytą w Suwalskim Parku Krajobrazowym. Brzmi jak gotowy materiał na mroczny thriller. Ale zamiast narracji dostajemy serię wykładów.

Urbanowicz wpada w pułapkę nadmiaru: objaśnia, diagnozuje, edukuje. Psychomanipulacja, dynamika sekt, reakcje ofiar, wszystko wyłożone jak w podręczniku. Fabuła ginie w encyklopedycznych wstawkach, napięcie się rozprasza, a czytelnik zostaje potraktowany jak ktoś, kto nie poradzi sobie z niedopowiedzeniem.

Kiedy akcja wreszcie rusza, zmienia się w fantastyczno-terapeutyczny spektakl. Jest tu wszystko: czarownice, zdrady, coaching duchowy, popowe kompleksy i armia Nazgulii. Zamiast horroru, zgrana symfonia banałów. Zamiast analizy, deklaracje. Postaci są bardziej nośnikami tez niż ludźmi z krwi i kości. Nad wszystkim unosi się duch kontrolowanej perfekcji, która dławi.

„Kultor” chciał być powieścią o traumie i ocaleniu, ale ugrzązł w dydaktyzmie. Nie dotyka ciemności, tylko ją opowiada, za dużo, zbyt dosłownie. Gdzieś w tle majaczy cień „Inkuba”, przypomnienie, że Urbanowicz potrafi tworzyć grozę bez tablicy edukacyjnej. Tym razem jednak zbyt mocno uwierzył, że wszystko trzeba wyjaśnić. A przecież w literaturze grozy najwięcej mówi to, co przemilczane.

IG @angelkubrick

Powroty bywają ryzykowne. Zwłaszcza na teren, który kiedyś działał bezbłędnie, językowo, emocjonalnie, fabularnie. Suwalszczyzna w „Inkubie” była duszną przestrzenią niepokoju. W „Kultorze” wraca jako dekoracja misji ratunkowej i to niestety, misji nieudanej.

Dwaj młodzi mężczyźni z SOR-u...

Rozwiń Zwiń

Lise po raz pierwszy spotykamy w trakcie zakupu ekscentrycznie kolorowych ubrań. Nie wiem, czy znajdzie się choć jedna osoba, która ją polubi. Eksplozja kolorów to komunikat. Desperacka próba bycia zauważonym, zanim zniknie zupełnie. To wybór nieprzystający do jej dotychczasowej roli społecznej. Jakby mówiła: „patrzcie na mnie – zanim zgasnę”. Jej lot na południe Europy okaże się brzemienny w skutkach. To nie klasyczna podróż bohaterki. Będzie rozpad, prowokacja i zaskakujący finisz.

Muriel Spark uskutecznia dekonstrukcję z ironicznym uśmiechem. Jej bohaterka to kobieta z lodowato uporządkowanym życiem, mieszkaniem tak sterylnym, że wydaje się niezamieszkałe, i z meblami z modrzewia, które zdają się trwalsze niż jej wszystkie relacje międzyludzkie. Lise w małej torebce ma wszystko, czego potrzebuje. Dziwne, prawda?  Nic jej nie wiąże, przy niczym nie trwa, cała reszta, to tylko spektakl.

Czy Lise jest ofiarą? Jest. Czy jest też reżyserką tego, co ją spotka? Też. I właśnie ten punkt zapalny, który tłumacz w posłowiu interpretuje przez filtr współczesnych teorii emancypacyjnych, może wzbudzać opór. Bo choć pokusa, by nazwać Lise kobietą, która odzyskuje kontrolę nad własną narracją, jest duża – to nadal mamy do czynienia z brutalnym morderstwem. Kat nie staje się niewinny, bo ofiara go wybrała. Ale może warto spojrzeć inaczej: nie jak na próbę odwrócenia ról, tylko na moment ich zawieszenia. Lise nie pozwala, by wpisano ją w schemat – sama pisze scenariusz. I choć finał nie pozostawia złudzeń, nie sposób odebrać jej sprawczości. To nie tyle emancypacja, ile coś mroczniejszego, świadome wejście w rolę, z której nikt nie wychodzi żywy. Łapiesz się na ostrą jazdę?

Lise po raz pierwszy spotykamy w trakcie zakupu ekscentrycznie kolorowych ubrań. Nie wiem, czy znajdzie się choć jedna osoba, która ją polubi. Eksplozja kolorów to komunikat. Desperacka próba bycia zauważonym, zanim zniknie zupełnie. To wybór nieprzystający do jej dotychczasowej roli społe...

Rozwiń Zwiń

Zanim Lovecraft szeptał o szaleństwie, nim Detektyw odkrył kult, był „Król w Żółci ”, książka, która nigdy nie mówi wprost, ale w zasadzie mówi wszystko. To zagadka, która nie da się rozwiązać. Jest jak  zrujnowany pałac, po którym błądzisz w ciemności, raz po raz trafiając na fragment wiersza,  obraz czy echa przedstawienia, które nigdy się nie kończy. Chambers daje nam maskę, nie lustro. A gdy raz w nie spojrzysz, już nigdy nie zobaczysz świata tak jak dawniej.

Centralnym motywem pierwszych opowiadań jest fikcyjna sztuka teatralna o tym samym tytule, „Król w Żółci ”. Jej fragmenty pojawiają się sporadycznie, nigdy w całości. Czytelnik dowiaduje się jednak, że każdy, kto odważy się ją przeczytać, traci zmysły lub przechodzi duchową dezintegrację. Chambersa chwyta „moment tuż przed obłędem” z przerażającą precyzją.

Z jednej strony mamy tu opowieści grozy z elementami nadprzyrodzonymi, z drugiej, romantyczne melodramaty, a wszystko osadzone w duchu dekadentyzmu końca XIX wieku. „Król w Żółci ” staje się również refleksją nad kruchością ludzkiej psychiki, która nie wytrzymuje kontaktu z prawdą, zbyt piękną i zbyt straszną jednocześnie.

Można próbować zrozumieć, co właściwie Chambers chce nam powiedzieć. Czy ostrzega przed pogonią za wiedzą? Czy pisze o naturze szaleństwa? A może o sztuce, która destabilizuje człowieka, zamiast go wzmacniać? Malarz, który został pisarzem, tworzy przez barwy, kształty i cienie. Powodzenia w zrozumieniu...

IG @angelkubrick

Zanim Lovecraft szeptał o szaleństwie, nim Detektyw odkrył kult, był „Król w Żółci ”, książka, która nigdy nie mówi wprost, ale w zasadzie mówi wszystko. To zagadka, która nie da się rozwiązać. Jest jak  zrujnowany pałac, po którym błądzisz w ciemności, raz po raz trafiając na fragment wie...

Rozwiń Zwiń

Czy doktor, bohater książki, kiedyś człowiek na wskroś brutalny,  zasługuje na litość, kiedy starość odbiera mu sprawczość? Będziecie mieli na zastanowienie się całe 435 stron, bo dokładnie tyle ma wznowienie „Podręcznika dla inkwizytorów” António Lobo Antunesa przez  Oficyna Literacką Noir sur Blanc, co cieszy mnie podwójnie, bo to wiąże się z formatem, który bardzo polubiłam.

W powieści starość nie działa jak katharsis. To czas fizycznej i mentalnej degradacji, bez godności ani jakiegoś metafizycznego sensu. Były oprawca, minister, doktor, ktoś, kto torturował, kłamał i uprzedmiotawiał, sam koniec końców zostaje zredukowany do ciała, które przecieka, umysłu, który się zaciera, i przeszłości, która gnije w szufladach. Skruchy brak.  Jest resentyment, samotność i ogromne przerażenie.

Jeśli zastanowimy się nad litościwym przebaczeniem pod względem moralnym, odpowiedź na powyższe pytanie nasuwa się sama. Jeśli zaś spojrzeć na to bardziej ludzko, jego samotność i upadek pokazują, że nawet potwór jest śmiertelny, i może cierpieć, nie wiedząc nawet, dlaczego. I to jakoś tam uderza nieporadnie w serce, choć nie u każdego, to oczywiste.  Sam Antunes nie daje nam emocjonalnego komfortu, bohater jest obrzydliwy, pełen fizjologii, egotyzmu i pogardy, tak  wobec siebie, jak i innych.

António po raz kolejny rozlicza się z władzą absolutną, i jest w tym surowy jak zawsze,  ale też dorzuca do tego wszystkiego jeszcze wątek miłości, bo oto mamy esencję wypaczonego człowieka, który o tej miłości mówi, i cały czas jej szuka, a jednocześnie gwałci, torturuje, pogardza i odczłowiecza. Jeżeli więc ten zestaw Cię nie przeraża, to „Podręcznika dla inkwizytorów” poleca się do czytania, wytrwałym, z szeroko otwartym umysłem i czasem, który konfiskuje Ci sam Antunes. Tym razem trochę mi to zajęło, ale było Warto!

IG @angelkubrick

Czy doktor, bohater książki, kiedyś człowiek na wskroś brutalny,  zasługuje na litość, kiedy starość odbiera mu sprawczość? Będziecie mieli na zastanowienie się całe 435 stron, bo dokładnie tyle ma wznowienie „Podręcznika dla inkwizytorów” António Lobo Antunesa przez  Oficyna Literacką Noi...

Rozwiń Zwiń

W noweli „Tajemniczy pociąg” Can Xue snuje alegoryczną, momentami klaustrofobiczną opowieść o egzystencji wypchniętej poza margines, społeczny, psychiczny, ontologiczny. W centrum tej historii stoi Blizna, długoletni pracownik, który pewnego dnia zostaje wysłany w delegację. Choć gest ten w konwencji fabularnej wydaje się błahy, szybko staje się jasne, że to nie wyjazd służbowy, lecz symboliczne wygnanie. Delegacja staje się pułapką. Pociąg rusza, lecz nie ma przystanków, celu ani powrotu. To wehikuł przejścia, który wciąga bohatera w rzeczywistość coraz bardziej oderwaną od znanych reguł i logiki.

Blizna zostaje wyparty, znika z dawnej struktury, nie uzyskując żadnej nowej tożsamości. Pociąg Xue to swoistego rodzaju czyściec społeczny, gdzie czas się rozmazuje, a rzeczywistość pulsuje własnym, wyjątkowo mrocznym rytmem.

Na szczególną uwagę zasługują postacie kobiece. Gęś, ukrywana z powodu brzydoty w mikrym magazynku i Yishu, która w całkowitej ciemności z wprawą wykonuje robótki ręczne. Obie kobiety żyją w warunkach deprywacji sensorycznej i społecznej izolacji, a ich działania stanowią formę przetrwania psychicznego. Nauczyły się funkcjonować w świecie pozbawionym światła, tego realnego, i tego metaforycznego. Praca staje się narzędziem samoregulacji i odzyskiwania kontroli, na tyle, na ile jest to możliwe. Bolesna jest też symbolika wilka, tego głęboko rodzinnego stworzenia, które stawia rodzinę na pierwszym miejscu. Tutaj jest symbolem przemocy społecznej. Jeśli oddzielisz się od grupy, zostaniesz rozszarpany. To forma regulacji zachowań: nie wychylaj się, nie próbuj odejść, nie szukaj światła, bo zapłacisz za to. Wiele w tej noweli z życia autorki. Bliznę można porównać do jej ojca, który uznany za prawicowca został wysłany do obozu reedukacji poprzez pracę, a matkę zesłano do pracy na wsi. Sama Xue była osobą wykształconą i prowadziła własny zakład krawiecki. Nowelę można więc odczytać jako pewnego rodzaju autoterapię, stąd nieco poszarpana narracja i emocjonalne rozedrganie. Ciekawa rzecz, godna chwili uwagi.

IG @angelkubrick

W noweli „Tajemniczy pociąg” Can Xue snuje alegoryczną, momentami klaustrofobiczną opowieść o egzystencji wypchniętej poza margines, społeczny, psychiczny, ontologiczny. W centrum tej historii stoi Blizna, długoletni pracownik, który pewnego dnia zostaje wysłany w delegację. Choć gest ten ...

Rozwiń Zwiń

Od lat sięgam po świadectwa dotyczące Auschwitz, ale Płaszów, obóz o wiele bliższy mojemu rodzinnemu miastu, pozostawał dla mnie obszarem wciąż zbyt mało poznanym. A przecież tutaj też rozgrywały się historie przejmujące, pełne cierpienia i kruchych momentów zwyczajnego człowieczeństwa.

Płaszów znamy z „Listy Schindlera” i obrazu dziewczynki w czerwonym płaszczu, w której Roma Ligocka rozpoznała siebie. Teraz, dzięki książce Renaty Baume, wracamy do tego świata raz jeszcze, by poznać historię miłości Rebeki i Józefa Bauów.

To, co wyróżnia tę historię, to nie tylko jej dokumentalna wartość, ale i emocjonalna głębia. Baume w niezwykle autentyczny sposób splata wspomnienia, listy, fotografie i fragmenty wierszy (naprawdę jest tego sporo), tworząc coś więcej niż zwykłą biografię. To przejmująca pieśń o sile miłości i woli życia.

Poznajemy Rebekę, odważną, ciepłą, pełną siły kobietę, która w obozie była dla innych latarnią wśród ciemności. I Józefa, utalentowanego poetę i grafika, który nawet w najgorszych chwilach potrafił odnaleźć w sobie humor i radość tworzenia. Ci zwykli ludzie stają się bohaterami historii, która przywraca wiarę w to, że wszędzie możliwe jest ocalenie najcenniejszych ludzkich wartości.

Książka nie zatrzymuje się jednak na opisie wojennej gehenny. Baume prowadzi nas do powojennego Krakowa, a potem Izraela, gdzie Bauowie zaczynają nowe życie. I choć wydawałoby się, że po wojnie los powinien im wreszcie sprzyjać, rzeczywistość okazuje się trudniejsza.

„ Będziesz moim słońcem” to nie tylko zapis wielkiej miłości, ale też opowieść o dramacie krakowskich Żydów, sile sztuki jako formie ocalenia i o tęsknocie za utraconym domem. To też galeria niezwykłych postaci, Oskar Schindler, Wisława Szymborska, Józef Hen, z którymi los splótł ścieżki Rebeki i Józefa.

Obowiązkiem naszej pamięci jest nie tylko opłakiwać przeszłość, ale też dostrzegać w niej promienie nadziei. Miłość Rebeki i Józka jest jak światło, drżące, ale niezniszczalne, które wciąż potrafi ogrzać ludzkie serca. Świetna pozycja, czytajcie!

IG @angelkubrick

Od lat sięgam po świadectwa dotyczące Auschwitz, ale Płaszów, obóz o wiele bliższy mojemu rodzinnemu miastu, pozostawał dla mnie obszarem wciąż zbyt mało poznanym. A przecież tutaj też rozgrywały się historie przejmujące, pełne cierpienia i kruchych momentów zwyczajnego człowieczeństwa.

P...

Rozwiń Zwiń

ORBITA Samanthy Harvey to książka, która chciała być esejem o samotności i pamięci, ale gdzieś po drodze straciła grawitację, spadając w te kręgi piekła, gdzie na wolnym ogniu dosmaża się Przeciętność.

Nie zrozumcie mnie źle, to nie jest zła powieść. To książka „ładna”, a nawet bardzo ładna. W tych samych sposób, w jaki ładne bywają dobrze zaaranżowane wnętrza z Pinteresta. Wiele tu fraz, które można by cytować na tle zachodu słońca. Tylko czy to wystarczy?

Narracyjnie to opowieść jednowymiarowa. Bohater? Rozmyte ślady człowieka. Emocje? Przefiltrowane przez literacki Instagram do potęgi. Refleksje? Owszem, są, ale bardziej jako migotania oczywistości, niż objawienia.

I znów: Booker Prize. Czasem mam wrażenie, że ta nagroda działa jak krzywe zwierciadło. Potrafi wynieść średnią książkę na orbitę (nomen omen), a naprawdę mocne tytuły przelatują obok, jak asteroidy, bez najcichszego nawet "wow". ORBITA to nie jest literatura zła, ale nie taka do zapamiętania. Harvey pisze poprawnie i bardzo okrągło, ale nie ryzykuje, jak to powiedzieć obrazowo... nie schodzi z orbity komfortu :D

Dla kontrastu BÓG ZERO JEDEN Michała Kłodawskiego. Inny kaliber. Równie samotna narracja, ale zakotwiczona w świecie, który coś znaczy. Zaryzykowana formalnie i tematycznie. Tam, gdzie Harvey snuje półsny, Kłodawski wali w rzeczywistość prosto z pięści. I zostawia ślad.

Czy warto przeczytać ORBITĘ? Jeśli lubisz teksty, które są bardziej atmosferą niż opowieścią to pewnie tak. Ale jeśli szukasz książki, która rzeczywiście zostanie z Tobą dłużej niż popołudniowa zaduma, to poleciłbym Kłodawskiego. Bez cienia wątpliwości.

IG @angelkubrick

ORBITA Samanthy Harvey to książka, która chciała być esejem o samotności i pamięci, ale gdzieś po drodze straciła grawitację, spadając w te kręgi piekła, gdzie na wolnym ogniu dosmaża się Przeciętność.

Nie zrozumcie mnie źle, to nie jest zła powieść. To książka „ładna”, a nawet bardzo ład...

Rozwiń Zwiń

Tu nie ma wielkich bohaterów. Jest za to wielka samotność, czysta, zimna, głęboka, jak próżnia. I pytanie, czy ludzki umysł w ogóle powinien zaglądać w te rejony...

Kłodawski nie prowadzi nas za rękę. Przeciwnie, wrzuca nas w sam środek zimnego kosmosu, zostawia z równaniami, pyta o granice poznania i... milknie. Niech myśli krążą samodzielnie. Ta książka boli, bo nie próbuje być przyjazna. Ale właśnie w tym jest uczciwa.

To powieść o pustce. Nie tylko tej w przestrzeni. O świadomości, która nie może już liczyć na cudowne odpowiedzi, bo te znikają w świetle relatywistycznych prędkości. O człowieku, który krąży między nauką a duchowością, nie mając pewności, czy którakolwiek z nich da mu oparcie.

„Horyzont” zmierza w stronę sygnału z układu AR Chimaera, ale to, co napotykają bohaterowie, wykracza poza granice fizyki, metafizyki i wszystkiego, co próbujemy zmieścić w słowie „rozsądek”. Tu mechanika kwantowa spotyka się z lękiem egzystencjalnym. Tu Bóg może być algorytmem, a cud – tylko wynikiem nieznanej jeszcze technologii.

I wiesz co? Im głębiej w to wchodzisz, tym mniej wiesz. Bo kiedy napotykasz człowieka, który w reakcji na metafizyczny lęk potrzebuje benzodiazepin, to już nie masz pytań. Masz tylko świadomość, że może niczego nigdy nie zrozumiesz – i że to jest w porządku.

IG @angelkubrick

Tu nie ma wielkich bohaterów. Jest za to wielka samotność, czysta, zimna, głęboka, jak próżnia. I pytanie, czy ludzki umysł w ogóle powinien zaglądać w te rejony...

Kłodawski nie prowadzi nas za rękę. Przeciwnie, wrzuca nas w sam środek zimnego kosmosu, zostawia z równaniami, pyta o gran...

Rozwiń Zwiń