Mistyczna strona poezji

Ukazanie zróżnicowanego spectrum form i myśli sufickiej było jednym z ważniejszych założeń książki. Jak czytamy we wstępie: Podstawowym przesłaniem obecnego zbioru jest to, że Rumi nie był sam. (…) Podobnie jak Rumi studiował dzieła swych poprzedników i czerpał z ich dziedzictwa, tak późniejsi twórcy znajdywali inspirację w jego dziełach. Z uwagi na to, że współczesny odbiorca z reguły poznaje Rumiego jako zupełnie samotny głos wyrwany z kontekstu, łato mu przeoczyć fakt, że poeta ten jest częścią żywej tradycji – tradycji istniejącej przed nim i kontynuowanej aż do dnia dzisiejszego.

Autorzy zbioru, David i Sabrineah Fideler, dołożyli starań, by spotkanie z ich książką było nie tylko możliwością poznania nowych, kulturowo odmiennych form poezji, ale także refleksyjnym spotkaniem z tą orientalną tradycją. Obok wielkiego poety poznajemy wiersze Sana’iego (autora pierwszego poematu w języku perskim), Hafeza (klasyka poezji perskiej i tadżyckiej, mistrza poetyckiego gatunku zwanego gazel), Sadiego (poety - derwisza podróżującego po Bliskim Wschodzie), Kermaniego czy Andaliba Kaszaniego i wielu innych. Pomimo odmienności poetyk, różnic między epokami, w których przyszło im żyć i tworzyć, wspólnym mianownikiem jest płynąca z tej poezji suficka refleksja o Bogu, człowieku i ich wzajemnej relacji.

By opisać sufizm, pełen różnorakich odłamów (bractw sufickich) kultywujących różnorodne praktyki religijne, medytacyjne i poznawcze, należałoby zagłębić się w meandry kultury islamu na długi czas. Odwagi dodaje sama książka. Angielscy tłumacze zauważają już w prologu, iż autorzy wierszy, nie ‘przynależą’ wyłącznie do Persji, do świata islamu, czy nawet do samego sufizmu. Podobnie jak Rumi, należą oni do całego świata, a w szczególności do tych, którzy są w stanie doświadczyć istoty ich dzieł i pojąć ich ducha. Wydaje się zatem, że wrażliwość na słowo, refleksyjność czy interpretacyjna otwartość wystarczą. O tym, że jest inaczej, świadczy opis specyfiki perskiej poezji, która pisana jest za pomocą symbolicznego kodu (o czym dowiadujemy się także we wstępie do zbioru). By w pełni zrozumieć i doświadczyć religijnego przesłania zawartego w wierszu, czytelnik powinien ten kod znać. To poważna bariera dla zwykłego czytelnika, niewtajemniczonego w świat islamu. Fidelerowie spieszą z pomocą. Językowa przystępność tłumaczonych wierszy (być może wynikająca poniekąd z faktu, iż na język polski wiersze tłumaczone były z angielskiego przekładu), obszerne wprowadzenie autorów w perską poezję mistyczną, uzupełnione aneksami oraz mini słownikiem wyjaśniającym znaczenie kluczowych motywów i pojęć, sugeruje, iż książka dedykowana jest każdemu, bez względu na jego znajomość kultury perskiej. Co więcej, na podanych stronach internetowych można odsłuchać nagrań oryginalnych wierszy perskich z tłumaczeniem na język angielski.

Nie tylko zachęcające gesty angielskich tłumaczy przekonują, by zmierzyć się z suficką poezją. Także, a może przede wszystkim, jej uniwersalny, duchowy charakter. Sufizm jako mistyczna droga poznania prowadząca do Boga, której ostatecznym celem jest zjednoczenie z nim, nie posiada sprecyzowanej wykładni teologicznej. Sufi wierzy, że przybliżając się do Boga, wyzbywa się własnego, ułomnego ego, wzbogaca swoje poznanie, doświadcza nowych wymiarów rzeczywistości. Częścią tego światopoglądu jest także wiara w jedność wszelkiego stworzenia (wahdat al-wudżud ), utożsamiana często z panteizmem. Tym samy sufizm – nazywany łagodną odmianą islamu – wpisuje się w obecny w wielu religiach i wyznaniach nurt mistyczny, którego uniwersalne i zbieżne przesłania różnicują się na poziomie form wyznawanej transcendencji, praktyk religijnych czy symboliki. Ta uniwersalność niweluje poniekąd bariery wynikające z nieznajomości tematyki i zachęca by sięgnąć po „Alchemię miłości”.

To, co mnie osobiście skłoniło do zapoznania się z książką, to kontrowersje jakie zawsze wzbudzał mistycyzm w kulturze chrześcijańskiej. Jakkolwiek obecny w niej od początku, postrzegany początkowo jako herezja, okupiony wieloma ofiarami skazanymi przez władze kościelne za odszczepieństwo i bezbożność, z czasem przyczyniał się do reformatorskich zmian w instytucji Kościoła (postaci takie jak św. Franciszek z Asyżu, św. Teresa z Ávili, św. Jan od Krzyża czy Jakob Boehme). Podobnie jak w innych religiach, także w chrześcijaństwie mistycyzm wpłynął na rozmaite dziedziny sztuki, w tym na literaturę i poezję. I także tu przejawiał się w różnorodnych formach obrazowania i odmiennych poetykach, operując jednak pewną wspólną symboliką. Należały do niej mistyczne wyznania nawiązujące do poezji miłosnej, które właśnie w chrześcijaństwie wzbudzały gorące polemiki, począwszy od biblijnej „Pieśń nad pieśniami”.

W „Alchemii miłości” dominują wiersze celebrujące chęć poznania i zbliżenia się do Boga, które operują miłosną, erotyczną momentami symboliką. W poezji sufickiej bowiem mistyk dąży do zatracenia się w Bogu, jak kochanek szuka zatracenia w miłosnej ekstazie. Autorzy tomu celowo chcieli zwrócić uwagę na transformacyjną siłę miłości, która w sufizmie jest jedną z dróg poznania Boga i prawdziwej rzeczywistości. Bo tylko miłość, według sufich, może sprawić, że człowiek wyzbędzie się swojego egocentryzmu. Swobodą z jaką prezentowane jest powyższe przesłanie - zarówno na płaszczyźnie poetyckich metafor, porównań czy alegorii - dostarcza wielu poetyckich wrażeń. Zetknięcie się z orientalnym nurtem mistycyzmu skłania do refleksji nie tylko natury religijnej, ale także historycznoliterackiej. Polecam książkę tym, którzy nie mają nic przeciwko takiej zadumie.

Magda Czopek

Cytaty za: „Alchemia miłości. Wybór myśli sufickich”, David & Sabrineh Fideler, Wydawnictwo Barbelo, Warszaw 2012.