Świat Fenicjan

Jestem zadowolony. Książeczka ma już swoje lata i być może część z przedstawionej w nich tez uległo już zdezaktualizowaniu. Brakuje też tutaj opisu wojskowości obydwóch stron i nie mogę się zgodzić iż głównym czynnikiem rozróżniającym Galów od Rzymian była przede wszystkim karność. Kwestie militarne to słaba strona tej pozycji. Jednakże jako streszczenie Wojny Galijskiej Cezara (od Helwetów po stłumienie Powstania Wercyngetoryksa) jest to pozycja dobra. Plus stara się ona nam przedstawić samą Galię z jej plemioniami, społeczeństwem, klasami i gospodarką. Nie zaszkodzi przeczytać. Autorka ma dobry styl.

Nawotka polskim Greenem? Oczywiście, może nawet Green to brytyjski Nawotka ;). Dla mnie topowa pozycja dla ludzi zainteresowanych tym fragmentem historii. Obszerna publikacja Pana Krzysztofa Nawotki to niezwykle szczegółowa publikacja dotycząca bodaj największego zdobywcy starożytności. Cała książka jest świetną i zajmującą kompilacją źródeł i zagranicznych opracowań, tym niemniej nie pozbawioną wyraźnego wpływu autora. Język również na plus, choć książka może być ciężka dla początkującego.

Dość solidne opracowanie opisujące w zwięzły sposób różne aspekty życia codziennego we Francji w XV wieku, przybliża czytelnikowi zarówno mit rycerzy czy sprawy domowe (od małżeństwa i mody po kulinaria i prowadzenie domu) po wojnę i okupację angielską. Pozycja z pewnością warta sięgnięcia, choć tłumaczenie nie jest zawsze adekwatne.

Georges Contenau był francuskim archeologiem, orientalistą i historykiem religii, ekspertem w dziedzinie kultury i religii cywilizacji Bliskiego i Środkowego Wschodu. Poprowadził on również kilka ekspedycji archeologicznych na Bliski Wschód. Bodaj jedyna jego książka wydana w Polsce to właśnie niniejsza pozycja. Tytuł mówi wszystko o jej zawartości. Autor wybrał sobie dla tego tematu przedział czasowy 700 – 530 p.n.e., ale w gruncie rzeczy dość swobodnie się go trzyma. Konstrukcja książki jest jednak tematyczna, nie chronologiczna – autor po kolei rozpatruje różne aspekty życia codziennego, rozpatrując, jeden po drugim, dany problem lub zagadnienie. W konsekwencji sprawia to, że narracja, którą Contenau prowadzi, jest dość chaotyczna. Skacze on z tematu na temat, nie spinając tego jakąkolwiek klamrą, co jest raczej uciążliwe i męczące, gdy czyta się więcej niż kilka podrozdziałów jednym ciągiem, ale pomocne, gdy chce się przeczytać tylko o jakimś konkretnym spośród opisanych tu zagadnień. Wybór jest bowiem niemały – zdumiewa mnogość poruszonych tu tematów. Pierwszy rozdział rozpoczyna się od wprowadzenia w postaci krótkiej charakterystyki aspektów etnicznych i języka, potem następuje zarys historyczny wybranej przez autora ramy czasowej, i wówczas przechodzi już do sedna. Opisuje klasy społeczne (najbardziej obszernie jest o niewolnikach), budownictwo/mieszkalnictwo, maluje charakterystykę miast, pisze o nawadnianiu, żegludze, uprawie roli, o zwierzętach hodowlanych (obszernie!); higienie osobistej, o ubiorze, zwyczajach żywieniowych (obszernie!), handlu (obszernie!), systemie wag i miar, a także o przykładowych zawodach (głównie rzemieślniczych). Drugi rozdział opowiada o władzy – charakteryzuje pałace królewskie, mówi o statusie i roli monarchy, jego ubiorze i wozie oraz sprzętach królewskich. O zwyczajach i tradycjach, w których brał udział. O świcie, którą się otaczał. O armii, którą dowodził. Trzeci rozdział zaś o myśli mezopotamskiej – sposobie, w jakim mieszkańcu regionu, myśleli o rzeczywistości, o imionach, jakie nadawali sobie i obiektom; całkiem niemało jest tu również o dorobku piśmienniczym Mezopotamii, łącznie z omówieniem najsłynniejszych tekstów literackich – głównie eposów i mitów (o Potopie, Gilgameszu, Adapie, Isztar etc.) [Odnośnie tych jednak ukazały się później szersze opracowania: jako omówienie – „Mitologia Mezopotamii” Szarzyńskiej i Łyczkowskiej, zaś niemal wszystkie z wyliczonych przez Contenau utworów literackich można znaleźć w serii „Antologia Literatury Mezopotamskiej” wydawnictwa Agade] Prócz tego jest całkiem szczegółowo o odkryciach naukowych: matematyce, geografii, astronomii czy wiedzy przyrodniczej, jak również o osiągnięciach w sztuce. Contenau poruszył więc chyba każdy możliwy temat, jednak poświęcił im różny stopień uwagi – niektóre są dość krótkie, inne dłuższe, obszerne i bardziej zajmujące. Styl jest dość szorstki i suchy, ale nieprzesadnie, da się w miarę płynnie brnąć przez kolejne linijki. Niektóre fragmenty są ciekawsze, inne mniej (bo na przykład zawierają opisy wypraw archeologicznych, na szczęście nie jest tego dużo). Czasem autor pozwala sobie na trochę męczące dygresje (np. podrozdział o misteriach). Natomiast faktem jest, że brakuje opracowań na temat takiego „życia codziennego” (co nieco można znaleźć co prawda rozsiane po nowszych podręcznikach o historii Mezopotamii jako takiej) i to czyni tę książkę szczególną. Przydałaby się jednak nowsza pozycja na ten temat, uwzględniająca świeższe odkrycia, gdyż ta jest już wiekowa (oryginał został wydany w 1950, polskie tłumaczenie w 1963).

Książka ta jest książką biblioteczną. Nieco więcej o niej wkrótce na blogu Historycznik. Wciągnęła mnie od pierwszych stron, poza tym od pewnego czasu mam tak zwaną "fazę" - powracam do ukochanej starożytności. Lektury do łatwej bym nie zaliczał, ale mi sprawiła naprawdę wielką przyjemność. Multum ciekawostek - między innymi - jak analizować źródła z "epoki" - porywający był dla mnie rozdział : "Krytyka tekstu". Polecam tę pozycję, naprawdę - nie tylko historykom, ale licealistom, filologom.

F. W. Walbank był jednym z najwybitniejszych znawców epoki hellenistycznej i autorem wielu prac z tej dziedziny, choćby niezwykle ważnego komentarza do "Dziejów" Polibiusza. Jego przełożona na język polski książka "Świat hellenistyczny" stanowi bardzo ciekawe wprowadzenie w problematykę tej epoki. Autor skupił się w tym opracowaniu w mniejszym stopniu na problemach politycznych i dziejach państw takich jak królestwa Seleukidów czy Lagidów, a bardziej na kwestiach kultury i cywilizacji. Bardzo ciekawe są np. rozdziały o nowościach w dziedzinie nauki i religii, a także bardziej związany z historią społeczną rozdział o kontaktach między poleis i państwach związkowych. Czytelnik może z tej książki wychwycić bardzo wiele cennych uwag i spostrzeżeń dotyczących tego, co w epoce hellenistycznej nowe i tego, co stare i przetworzone. Walbank w wielu miejscach odwołuje się do ciekawych przekazów źródłowych, a całość narracji utrzymana jest na bardzo wysokim poziomie merytorycznym. Moim zdaniem niniejsza książka wybija się nawet w skali dobrej serii Fontana History of the Ancient World (w Polsce pod szyldem wydawnictwa Prószyński i S-ka). Tomasz Babnis

Friedrich Schlette jest po prostu rzetelny i definiuje Celtów wąsko - jako twórców kultury lateńskiej. Dzięki ostrożności w wyciąganiu wniosków jego niewielka książka jest dziś bardziej aktualna niż np. znacznie obszerniejsza praca Mylesa Dillona i Nory K. Chadwick. Mianowicie ominął rafę rzekomego osadnictwa celtyckiego na Wyspach Brytyjskich. Przy obecnym stanie badań pewne jest tylko to, że plemiona określone przez Cezara jako Belgae migrowały na tereny dzisiejszej Anglii. Irlandczycy nie są Celtami, lecz Goidelami. Podział na języki p- i q-celtyckie nie ma sensu - języki galijskie są bliżej spokrewnione z łaciną niż z językami goidelskimi. Nie istnieją lokalne (wyspiarskie) warianty kultury lateńskiej. Podobieństwa kulturowe wynikają z osadnictwa goidelskiego w Szkocji i Walii i zwykłej wymiany kulturowej między sąsiadami.

Wyczerpujące opracowanie niezwykle ciekawej, a prawie zupełnie nieznanej kultury Hurytów, twórców imperium Mitanni z epoki brązu oraz... najstarszej zachowanej do dziś muzyki. Jak to bywa z opracowaniami naukowymi, są tu bardziej i mniej przystępne fragmenty. Autor zawarł w książce bodajże cały dostępny ówcześnie stan wiedzy o tym tajemniczym narodzie, jego historii, religii, mitologii, sztuce i powiązaniach z innymi cywilizacjami Bliskiego Wschodu.

Książka już leciwa, bo oryginał ukazał się w 1954 r., ale sądząc po ilości ocen tej pozycji, czy innych zajmujących się tematyką starożytnej Etrurii, niestety, temat chyba nadal nie cieszy się zbytnim zainteresowaniem. Myślę, że szkoda, bo po przeczytaniu historii świetności, a później upadku tego fascynującego ludu, inaczej patrzy się już na historię samego Cesarstwa Rzymskiego. Książka ta pozwala spojrzeć z dystansem również na początkowy dorobek cywilizacji łacińskiej i zmusza do refleksji, w jakim stopniu rozwój potęgi Rzymu i jego imperium opierał się na zdobyczach starożytnych Greków oraz innych ludów, w tym właśnie tajemniczych Etrusków, a w jakim był to wkład własny w kulturę, sztukę i inne dziedziny życia i ich dalszy samoistny rozwój. Okazuje się bowiem, że Rzymianie od Etrusków przejęli całkiem sporo... "Etruskowie" R. Blocha to pozycja raczej naukowa (w wersji light) - jednak, pomimo że zawiera mapy, ryciny oraz zdjęcia, to niestety przez fakt, iż wszystkie są monochromatyczne, traci wiele na swej atrakcyjności. Biorąc jednak pod uwagę czas, w jakim została wydana (1967 r.), jestem w stanie to przeboleć i kolorowe i lepszej jakości zdjęcia co ciekawszych wytworów sztuki, jak np. Chimerę z Arezzo, znaleźć w Internecie. ;) Muszę przyznać, że książka pozostawiła mnie z dużym niedosytem, jej 108 stron przeczytałam z zapartym tchem na jednym wdechu i szukam następnych pozycji o tej tematyce! Polecam zaprzyjaźnić się z "Etruskami", bo to naprawdę musieli być niesamowicie oryginalni, kreatywni i przedsiębiorczy ludzie, i co najważniejsze - tak wiele im zawdzięczamy! Ażeby się zaś dowiedzieć co konkretnie - odsyłam do pracy etruskologa Pana R. Blocha. :)

"Rozkwit średniowiecznej Europy" to zbiór dziesięciu szkiców dotyczących okresu pełnego średniowiecza od początku wieku XI do schyłku XIII. Zbiór obejmuje zagadnienia dotyczące zarówno historii gospodarczej, religijnej, jak i politycznej oraz militarnej. Szczególnie warto wyróżnić wyczerpujący szkic Haliny Manikowskiej pod tytułem "Średniowieczne miasta-państwa na półwyspie Apenińskim", który zawiera dużo interesujących wiadomości i znacząco poszerza wiedzę na omawiany temat. Uznane nazwiska autorów przekładają się na wysoki poziom merytoryczny zamieszczonych szkiców, co sprawia że pozycję tę można polecić zarówno początkującym mediewistom, jak i osobom posiadającym już pewną wiedzę historyczną dotycząca "wieków średnich".

Napisana pod koniec lat 50-tych ubiegłego wieku pozycja, na dzień dzisiejszy może nie być szczególnie aktualna w sferze badań. Sporo tu także domysłów i niewiadomych. Mimo to, książka stanowi całkiem dobry punkt wyjścia do dalszego zgłębiania tematu. Nakreśla całościowy obraz historii monarchii egipskiej od starożytności do czasów panowania cesarzy rzymskich, porusza także kwestie religii, sztuki i literatury. Książka dzieli się na rozdziały, każdy z nich odnoszący się do konkretnej epoki, a następnie rozdziały zawierają w sobie podrozdziały dotyczące wyżej wymienionych zagadnień, dzięki czemu łatwo się odnaleźć w chronologii i ciągu przyczynowo-skutkowym. Sporo tu także fotografii, które dają dobry pogląd głównie na rozwój sztuki. Treść to w zasadzie ,,suche fakty", aczkolwiek mi całość czytało się zadziwiająco dobrze. Jedynie posłowia Marka Marciniaka na temat historii polskich wykopalisk na terenie Egiptu nie dałam rady przebrnąć, przebiegłam je tylko wzrokiem - tu było już zbyt ,,sucho".

Uwaga do wydania: Wydawnictwo Akademickie "Dialog", 2018, wydanie III. Na początek trzeba zaznaczyć, że wyżej wymienione wydanie jest niskiej jakości reprintem, wyraźnie widać artefakty kompresji wokół liter oraz blady druk, co może niektórym osobom utrudniać czytanie. Książka jest też uboga w ilustracje i mapy, te są dodatkowo nieczytelne. Wszystkie niezbędne mapy można znaleźć na worldhistory.org

Tytuł i ramy czasowe są trochę nieadekwatne w stosunku do rzeczywistej treści książki, autorzy bowiem nie omawiają tu tylko czasów Hannibala, lecz raczej skupiają się dość swobodnie na okresie od założenia miasta w 814 roku przed naszą erą. Złośliwie można również zacytować słowa dwójki badaczy, którzy piszą, że sztuka kartagińska była uboga, stąd niewiele wiemy o samych Kartagińczykach, o ich wizerunkach, postrzeganiu samych siebie. Można więc pomyśleć, że tytuł "życie codzienne" jest tu trochę nieadekwatny, ale to nieprawda, bowiem badacze na podstawie źródeł archeologicznych oraz pisanych dość sprawnie odmalowują wizerunek starożytnej Kartaginy. Trzeba sobie zdawać sprawę, że francuscy historycy poruszają szereg ogólnych, ale także szczegółowych kwestii. Do tych pierwszych zaliczam zagadnienia dotyczące samego funkcjonowania miasta-państwa Kartaginy, czyli tematy dotyczące podziału społecznego mieszkańców, religii, handlu, rzemiosła, dyplomacji, rolnictwa, armii czy floty. Interesujące są zagadnienia dotyczące ekonomicznych uwarunkowań, ale także wiedzy geograficznej Kartagińczyków oraz informacje o wyprawach jakie podejmowali. W bardziej szczegółowym spojrzeniu widzimy już rzeczy bliższe każdemu człowiekowi. Zobaczymy jakie fryzury nosili Kartagińczycy, jak się ubierali, jakich przyborów toaletowych używali i jaką biżuterię nosili. Bardzo rzuca się w oczy, że małżeństwo Charles-Picard nie opisuje Kartaginy w sposób odosobniony na tle antycznego świata. Autorzy przywołują kontakty z Grekami czy Rzymianami, ich wpływ na Punijczyków, kontakty między nimi. Odnosi się tutaj wrażenie, że miasto to jest tutaj elementem większej mozaiki świata śródziemnomorskiego, nie zostało wyjęte z jakiegoś kontekstu, lecz widzimy Kartaginę na tle innych antycznych potęg.

Książka zajmuje się głównie okresem IV do VI wieku, czyli od możliwości wyznawania wiary przez chrześcijan danej im przez Konstantyna, do momentu gdy Justynian zabronił praktykowania religii helleńskiej i w zasadzie wszelkiej innej oprócz chrześcijaństwa. Autor przedstawia tu dzieje społeczności, która pozostała przy wierze w Starych Bogów, w sytuacji gdy cesarzami byli chrześcijanie, których na pewno nie można nazwać tolerancyjnymi. Prześladowania, burzenie świątyń i posągów bogów, w końcu kara śmierci za ich wyznawanie. Ostatecznie porażka pięknej religii grecko - rzymskiej i zwycięstwo monoteistycznego fałszu. Adam Wojciechowski

Książka Historia społeczna starożytnego Rzymu Gezy Alföldiego to bardzo dobra pozycja dotycząca dziejów społeczeństwa rzymskiego. Autor w niezwykle trafny sposób nakreśla nam historię społeczeństwa, które przecież aktywnie uczestniczyło w polityce państwa rzymskiego. Procesy zachodzące w społeczeństwie cechowały się wieloma zmianami na przestrzeni dziejów. W szczególny sposób zainteresował mnie rozdział opisujący działalność braci Grakchów, którzy liczyli się z nastrojami w ówczesnym społeczeństwie rzymskim i podjęli się niezbędnych reform, mających na celu zmianę położenia uboższych warstw społecznych, jak chociażby ustawa ograniczająca wielkość majątków ziemskich. Praca ma charakter podręcznikowy jednak mi w żadnej mierze to nie przeszkadzało, wręcz przeciwnie książkę czyta się doskonale. Niezbędna do poznania dziejów rzymskiego społeczeństwa. Warto przeczytać.

Przyjemnie się czyta, wszystko jest przystępnie opisane, a do tego pełno pięknych ilustracji wspomagających pamięć. Oczywiście aby możliwe było zawarcie aż tylko kultur i wierzeń mity są ukazane dość skrótowo i fragmentarycznie, dlatego chciałbym w przyszłości zdobyć dokładniejsze opracowania poszczególnych kultów. Przede wszystkim książka jest przejrzysta i klarowna co dla takiego laika jak ja jest dużym plusem.

Rewelacyjna. W zasadzie jest przeglądem najważniejszych kwestii dotyczących wczesnego chrześcijaństwa. W wystarczający sposób rozważa relacje chrześcijaństwo - judaizm i chrześcijańśtwo - hellenizm. Świetna książka w szczególności dla laika - praca wprowadza nas w świat filozofii i sporów doktrynalnych. Wszystko to połączone ze wspaniałym warsztatem historycznym i ukazywaniem rónych punktów widzenia znanych naukowców.