Ku otchłani: Dekadentyzm w literaturze polskiej 1890-1905

Każdy pisarz powie więc: od szału wolny, zdrowia niegodny, neurotykiem zostałem. --- najklasyczniejsze opowiadanie (Zoli, Balzaca, Dickensa, Tołstoja) zawiera rodzaj osłabionej tmezy (źródła przyjemności)--- przeskakujemy bezkarnie (nikt nie widzi) opisy przyrody, wyjaśnienia, rozważania, rozmowy --- rytm tego co się czyta i tego co się nie czyta wyznacza przyjemność tekstu --- w tekście współczesnym to, co się dzieje powstaje w akcie wypowiadania, a nie w następstwie wypowiedzi - trzeba drobiazgowo przeżuwać --- Anioł Ślązak mówi: tym samym okiem, którym widzę Boga, i On mnie widzi --- smakuję zbytek precyzji, maniacką dokładność języka - rodzaj leksykograficznego artefaktu --- jedyna ocena bez przymiotników: to jest to! --- perwersyjnie udajemy przed sobą , że nie znamy końca historii --- nie ma gramatyki lokutywnej (języka mówionego)--- dialektyka chwyta tylko to , co pozytywnie następuje po sobie --- język enkratyczny rozprzestrzenia się pod kontrolą władzy, jest językiem powtórzeń, oficjalne instytucje stają się maszynami do powielania: szkoły, reklama, mass-media, piosenka, stereotyp stał się faktem politycznym --- estetyka przyjemności tekstu musi zawierać pisanie na głos by uchwycić dźwięk słowa (audiobook)

Przeciągnięte i powtarzalne, szczególnie zajmująca 1/3 książki krytyka romantyzmu. Większość tekstów była publikowana oryginalnie w prasie dlatego zdarzają się takie mało merytoryczne. Ale są również ciekawe aspekty np. dyskusja na temat Zoli i ta o Młodej Polsce.

Nie mogę odmówić temu "bardzo krótkiemu wprowadzeniu" walorów merytorycznych - przede wszystkim wobec własnego braku kompetencji, ale też jako źródło wiedzy budzi zaufanie. Tyle tylko, że przekonuję się po raz kolejny, że podobnie jak filozofia, teoria literatury, ku mojemu ogromnemu zaskoczeniu, ewidentnie mnie nie pociąga. Może trudno to moje zdumienie zrozumieć, ale z jednej strony kocham literaturę jako taką, z drugiej - lubię podejście naukowe, operowanie myślowe abstrakcyjnymi obiektami. Jednak ewidentnie w moim przypadku jedno z drugim nijak nie chce się połączyć i mam nieustanne wrażnie zabijania ducha szkiełkiem i okiem. A może to odwrotnie: trzeźwa przyrodnicza część mojej natury łapie się za głowę :) Niemniej lektura bardzo pouczająca - w tym choćby właśnie względzie.

Dla nauki warto, dla rozrywki niekoniecznie. Stronniczość Hutnikiewicza jest bardzo wyraźnie widoczna – dadaizm ocenia jednoznacznie jako wymysł, który uznaje za absurdalny. Podobnie pisanie automatyczne (czemu się nie dziwię, ale jednak naukowa synteza nie jest miejscem, gdzie powinien wyrażać swoje preferencje artystyczne). Hitem jest opis „jedynej afirmującej życie filozofii” – marksizmu. Rozumiem, że pisał swoją książkę w czasach komunizmu, ale wychwalanie idei socrealizmu wypada tu po prostu śmiesznie (i osładza czytanie, serio się śmiałam).

Ciekawe spostrzeżenia na temat 'Lalki', przez co na wiele scen tej powieści można spojrzeć pod innym kątem. Język łatwy do przyswojenia, co jest dla mnie istotne przy pracach naukowych. Polecam głównie studentom polonistyki oraz fanom Prusa i jego najlepszej książki.

Bardzo erudycyjna, a zarazem napisana konkretnie i soczyście książka analizująca perwersyjne elementy literatury romantycznej i dekadenckiej, jej fascynację wszystkim, co brzydkie, niesamowite, okrutne i sadystyczne. Bardzo ciekawe spostrzeżenie o tym, że byronicznego bohatera-dręczyciela z początku stulecia zastąpiła dręczycielka w typie Salome. Dużo do myślenia dają też uwagi o twórcach spod znaku "Lasciva est nobis pagina, vita proba", snujących tym bardziej szalone fantazje, im bardziej wstrzemięźliwe było ich życie. To chyba uniwersalna prawidłowość, tłumaczy też różne współczesne nastoletnie fanfiki. Jednocześnie Praz wyraźnie stoi na stanowisku, że w tej literaturze jest pełno po prostu chorej perwersji; nie próbuje jej wybielać ani akceptować, jak niektórzy nowsi badacze, postulujący, by wszytsko doceniać i afirmować jako wyraz indywidualności. Podejście Praza bardziej mi odpowiada, częściowo ze względu na mój własny światopogląd, częściowo ze względu na samą naturę perwersji, przecież pisarze opisywali te mordy, gwałty i uwiedzenia właśnie dlatego, że były perwersyjne, wykraczające poza jakieś zasady, szokujące, w tym był cały ich czar.

Dziwnie się czuję, wystawiając ocenę podręcznikowi, ale cóż... Doceniam to obszerne w wiedzę dzieło. Zgromadzone teorie literatury, które rozkwitały w ubiegłym wieku, zostały naprawdę treściwie przedstawione. Tak treściwie, że aż dodatkowo musiałam sprawdzać znaczenie używanych (całkiem niepotrzebnie!) słów. Albo rozkładać na czynniki pierwsze co któreś zdanie – mam tutaj na myśli w szczególności rozdziały napisane przez Markowskiego, bo te Burzyńskiej były jeszcze całkiem przyjemne, nawet jeśli nie szło ich przeczytać na raz. Markowski chyba niestety skupił się tutaj na zaprezentowaniu swojego szerokiego zasobu słownictwa. Szkoda, bo bardzo ucierpiała na tym zrozumiałość i przejrzystość tekstu, a to w podręczniku powinno być najważniejsze. W celu poznania bogatej terminologii, całkiem zbędnej do wyłożenia teorii literatury, sięgnęłabym do słownika. Bynajmniej nie oczekiwałam tego od tego podręcznika. Niemniej pozycję uznaję za fundament do poszerzania wiedzy o teoriach, jakie powstawały w ciągu minionego stulecia. Mogłoby być 8/10 (choć chyba nie więcej – do tego zabrakło przykładów, na których dałoby się zaprezentować problematykę, co znacząco ułatwiłoby zrozumienie danego zagadnienia), gdyby tylko wyciąć z tego wszystko, co niepotrzebne. Słowem: jest poprawnie, jest całkiem nieźle, mogłoby być lepiej. Podręcznik broni się głównie brakiem konkurencji. Z całego serca liczę na dodruk, abym mogła kiedyś nabyć własny egzemplarz (w ludzkiej cenie).

Ingarden trochę namącił tutaj wielością dygresji i odwołań do nieznanych mi publikacji oraz filozoficznymi dumaniami, no, ale czego innego się spodziewać po "Filozofii literatury"? Generalnie, polecałabym raczej streszczenie tej książki, jeśli chodzi o naukę na studiach. Natomiast do poczytania dla własnego użytku może okazać się nieco trudna w odbiorze. Mimo to jest to bardzo przydatne i ciekawe, Ingarden mimo wszystko pisze dokładnie, wyjaśniając różne szczegóły.

Jerzy FICOWSKI - "Regiony wielkiej herezji i okolice" Bruno Schulz i jego mitologia UWAGA!! WYBITNE DZIEŁO !! To wybitne dzieło nie ma ani jednej opinii na LC, a Schulz jest jednym z trzech moich "wielkich", których najlepiej można poznać: Gombrowicza z jego "Dziennika", Witkacego z publikacji Jana Błońskiego, a Schulza - właśnie z tych zebranych prac Ficowskiego. To muszę napisać parę słów, bo ten brak zawstydza. Ficowski (1924 -2006) stworzył wybitne dzieło, obalając po drodze szkodliwe mity (szczególnie się uwziął na Artura Sandauera), bo stał się pasjonatem Bruna Schulza. W starych swoich notatkach znajduję "B. dobre, jednakże F. chyba przesadził z bałwochwalstwem B.S., jak i z gnojeniem Sandauera, chyba za robienie z B.S. komunisty. Zastanawiający KOBOLD o B.S. w ustach narzeczonej". Faktycznie twierdząc, że Schulz jest „duchowo” komunistą, Sandauer zdobywał argument dla apologii tego systemu. Była narzeczona Schulza Józefina Szelińska w liście do Ficowskiego tak to widziała (s. 419): „Sympatie lewicowe w czasach zaostrzającego się nacjonalizmu i hitleryzmu, to przecież nie komunizm. I jeśli Sandauer przypisuje go Schulzowi, to raczej jest to kokietowanie wysokich gwiazd naszego reżimu, wskazywanie, że już wówczas wybitne jednostki hołdowały tak wzniosłej jak komunizm ideologii”. Nim przejdę do książki jeszcze ciekawostka: Janusz Palikot ufundował tablicę pamiątkową projektu Andrzeja A. Widelskiego odsłoniętą w 2006 r., w Drohobyczu z napisem w językach polskim i ukraińskim: "W tym miejscu 19 listopada 1942 roku został zastrzelony przez gestapowca Wielki Artysta Drohobyczanin Bruno Schulz" Ficowski zaczyna opowieść opisem swojej długoletniej fascynacji „Sklepami cynamonowymi” i trudności w publikowaniu czegokolwiek o Schulzu, z „przyczyn taktycznych”. Przechodząc do biografii już na pierwszej stronie mianuje Schulza herezjarchą czyli kacerzem (s. 17): „12 lipca 1892 roku w kupieckiej rodzinie Schulzów urodził się najmłodszy syn, trzecie z kolei i ostatnie dziecko, najwątlejsze z rodzeństwa. Dano mu imię Bruno... ..Z takiego to właśnie rodu drobnych kupców żydowskich wywodzi się wielki herezjarcha - Bruno Schulz..”. Książka ta wykracza poza ramy standardowej biografii, bo obok przedstawienia faktów z życia oraz dzieł, tak malarskich jak pisarskich, Ficowski drąży duszę artysty, stara się poznać i opisać jego nieprzeciętną osobowość. Już oceniając jego zachowanie w okresie szkolnym wysnuwa odważne wnioski (str.23): „Niezwykła osobowość Schulza, jego wyróżniająca się indywidualność duchowa - jak gdyby nie mogąc pomieścić się w wątłym ciele - emanowała wokół, powiększając dystans między młodocianym samotnikiem i marzycielem a jego otoczeniem, zarazem napełniała kolegów jakimś zabobonnym szacunkiem, kładącym tamę koleżeńskim poufałościom. On sam stronił od gromady, ale nie kierowało nim bynajmniej poczucie własnej wyższości czy pogarda dla otoczenia, przeciwnie: czuł się gorszym, niepełnowartościowym kompanem, zazdrościł kolegom sił witalnych, wstydził się swych słabości i chorób, na które często zapadał. Głęboki kompleks niższości towarzyszył mu przez całe życie i dopiero twórczość miała mu być częściową odtrutką, choć bynajmniej nie wyzwoleniem. Powierzchowność Brunona, mimo niepozorności, zgodna z jego treścią duchową, potęgowała jeszcze zjawiskowość, niepozorowaną demoniczność, odczuwaną przez wszystkich, którzy się z nim zetknęli...” Nie każdy musi podzielać fascynację Ficowskiego Schulzem i szukać usprawiedliwień dla jego trudnej osobowości. Narzeczona nazwała go złośliwym koboldem, choć on w liście do Romany Halpern tego nie akceptował (s. 329): „Ona, moja narzeczona, stanowi mój udział w życiu, za jej pośrednictwem jestem człowiekiem, a nie tylko lemurem i koboldem...”. Bruno był zdominowany przez ojca, którego bałwochwalczo uwielbiał. Śmierć jego w 1915 roku, gdy Schulz miał 23 lata plus pożar ich starej kamienicy, spowodował, że (s.24): „Bruno Schulz rozpoczął jego odbudowę - w mitologii. Jedną z pierwszych prób pisarskich... ..było mityczne wskrzeszenie ojca, patrona dzieciństwa. W wymiarach niemal biblijnych, w skali nowo kreowanej mitologii postać ojca ze 'Sklepów cynamonowych' i 'Sanatorium pod Klepsydrą' jest nieustannie rewindykowana życiu - poprzez wcielanie się w świat rzeczy otaczających, jak wypchany ptak, futro pulsujące jego oddechem, krab ugotowany, ale jeszcze zdolny do udanej ucieczki... Duch ojca zmienia maski, przechodzi przez różne inkarnacje, dzięki którym istnieje nadal, mimo swej pozornej nieobecności....”. Przytoczmy jeszcze wyznanie Schulza w liście do krytyka Andrzeja Pleśniewicza w 1936 roku, ujmujące idee fixe jego zamierzeń twórczych (str. 29): „To, co Pan mówi o naszym sztucznie przedłużonym dzieciństwie - o niedojrzałości - dezorientuje mnie trochę. Gdyż zdaje mi się, że ten rodzaj sztuki, jaki mi leży na sercu, jest właśnie regresją, jest powrotnym dzieciństwem. Gdyby można było uwstecznić rozwój, osiągnąć jakąś okrężną drogą powtórnie dzieciństwo, jeszcze raz mieć jego pełnie i bezmiar - to byłoby to ziszczeniem się 'genialnej epoki', 'czasów mesjaszowych', które nam przez wszystkie mitologie są przyrzeczone i zaprzysiężone. Moim ideałem jest 'dojrzeć' do dzieciństwa.. To by dopiero była prawdziwa dojrzałość”. Książka jest bogato ilustrowana szkicami Schulza, więc proszę brać się do lektury, bo warto

Zgadzam się co do tego że Chwin stara się zrozumieć samobójców. Nie ma tutaj oceny czy narzucania swojej ideologii, co jest idealne w przypadku takiej tematyki. Dzięki temu książkę czytało się bardzo dobrze. Myślę że autor był w stanie wgłębić się w różne dziedziny samobójczej wyobraźni, przedstawić ją w sposób kompletny. Opisując wyobraźnię samobójców autor opisuje ich sposób widzenia świata, światopogląd. Dzięki temu jest to w pewnym sensie praca egzystencjalna. Znajduje się tu naprawdę interesujące omówienie samobójstwa Kiriłłowa z "Biesów" Dostojewskiego, a także postaci Stawrogina. Interesujące było też omówienie obrazów, nie wiedziałem czy będzie dla mnie zajmujące, a jednak było. Mam wrażenie jakby książka Chwina miała na mnie uspokajający, terapeutyczny wpływ, aczkolwiek nie wiem czy to było jej celem. W każdym razie naprawdę dobrze wspominam jej lekturę i chciałem zostawić tu po niej jakiś ślad. Działy/tematy: forma/estetyka samobójstwa, samobójstwo jako czyn adresowanym do innych (jasne/ciemne ikony samobójstwa, samobójstwo altruistyczne), egzystencjalny wymiar samobójstwa (=samobójstwo a żywioły i sposób odczuwania człowieka), co samobójca robi ze swoim ciałem (wyobraźniowa mapa ciała samobójcy), samobójstwo a metafory egzystencji, gromadzenie argumentów przeciwko życiu przez wyobraźnię, samobójstwo a psycho/socjologia. Pojawiają się też m.in.: Katon, Dydona, Kleopatra, Ofelia, Gombrowicz (jego niektóre utwory, zapiski z dzienników), Witkacy, Sartre ("Mdłości"), Cioran (głównie krótkie wspomnienia, cytaty) wraz z gnostycyzmem, Judasz, Słowacki ("Król Duch"), Plaith ("Szklany klosz"), Dostojewski, Byron ("Manfred"), Goethe ("Cierpienia młodego Wertrera"), Kownicki ("Mała Apokalipsa") i chyba Wat, Kafka ("Proces").

Świetna pozycja! Propp jest przedstawicielem wszystkiego, co najlepsze w dwudziestowiecznym strukturalizmie. Zebrał i opracował masę materiału, tworząc z bajek rosyjskich wspaniałe struktury. Rzecz jasna, że jego teorię można dzisiaj rozwijać i patrzeć na nią z innej perspektywy, dokładając kolejne elementy bądź zmieniając już istniejące. Niemniej takie modyfikacje i badania nad bajkami nie byłyby możliwe, gdyby wcześniej Propp nie przygotował swojej morfologii bajek magicznych. Za to powinniśmy być mu wdzięczni.

Jako student filologii polskiej, zawsze uważałem „Zarys teorii literatury” za dzieło fundamentalne dla mojego kierunku, choć na samych studiach nie udało mi się przeczytać go w całości. Teraz to nadrobiłem, licząc na sporą dawkę teorii, która usystematyzuje moją wiedzę... i albo przeceniłem tę książkę, albo nie doceniłem swojej wiedzy. „Zarys teorii literatury” skupia się bowiem na wszystkim tym, czym literatura była te pięćdziesiąt czy sześćdziesiąt lat temu. Znajdziemy tu więc obszerne definicje noweli, wiersza sylabotonicznego czy dramatu romantycznego. Tyle tylko, że jeśli ktoś już zna te pojęcia... to niewiele znajdzie tu dla siebie. Tak naprawdę ta pozycja jest fundamentalna. Bardzo fundamentalna. Nie wyobrażam sobie, by ktokolwiek, kto choć po części zawodowo zajmuje się literaturą, nie był świadom opisanych w niej faktów czy procesów. Z drugiej jednak strony, książka ta nie wniesie do zasobu wiedzy takich (kompetentnych!) osób nic nowego. Chyba to rozczarowało mnie najbardziej. Czytając, byłem znudzony faktem, że niczego tu nie odkrywam, niczego nie systematyzuję bądź nie spoglądam na znane mi zagadnienia pod innym kątem. Znudziłem się. Podsumowując, to jedna z najważniejszych książek dla tych, którzy zaczynają przygodę z filologią polską bądź literaturoznawstwem. Pozostaje przy tym kompletnie nieprzydatna dla tych, którzy już tę przygodę skończyli.

Świetna książka, bardzo przydatny przewodnik po (często zapomnianym - pierwszym dziełem autora związanego z Polską był średniowieczny utwór napisany przez kobietę!) polskim pisarstwie kobiecym. Książka, pisana przez trzy autorki, jest dość nierówna. Najlepszą jej częścią moim zdaniem jest część pierwsza (poświęcona pisarkom polskim do 1850), napisana porywającym, ale bardzo przystępnym językiem. Część druga (1850-1945) również jest napisana w czytelny i wciągający sposób, choć nieco przeszkadzały mi próby wartościowania omawianych dzieł przez autorkę. Sądzę, że literatura piękna i jej odbiór jest kwestią na tyle indywidualną, że próby wskazywania czytelnikowi, które dzieła są wybitne, a które są słabe, świadczą o pewnym braku szacunku dla jego inteligencji. Ostatecznie, to co jeden uzna za arcydzieło, drugi może określić jako szmirę. Najmniej podobała mi się ostatnia część, poświęcona pisarkom po roku 1945. Ewidentnie widać w niej pewien tradycjonalizm autorki - we wstępnym omówieniu okresu na początku rozdziału w ogóle nie pojawia się słowo feminizm, a i później autorka używa go z ewidentną niechęcią. Kilkukrotnie widoczna jest silna antypatia do PRL - być może dlatego całkowicie pominięte w omówieniu zostały pisarki tworzące we współpracy z ówczesnymi władzami, jak np. niezwykle popularna autorka tej epoki, Natalia Rolleczek (nazywana niekiedy "polskim Dickensem"). Choć taka antypatia jest w pełni zrozumiała, dziwi mnie taka selekcja w książce aspirującej do miana przewodnika. Mimo wszystko książka zdecydowanie zasługuje na uwagę. Polecam serdecznie.