Ku otchłani: Dekadentyzm w literaturze polskiej 1890-1905

Zbiór różnorodnych uwag o tym, jak zmieniała się przez wieki książka i jak wpłynął na nasze praktyki czytelnicze wynalazek komputera i powstanie internetu. Trochę rzeczy jest ciekawych, trochę banalnych, dużo typowo francuskiego lania wody oraz przywoływania trochę bez ładu i składu opinii różnych myślicieli (zwłaszcza francuskich). Pierwsze wydanie książki to rok 1999, więc z perspektywy rozwoju internetu i technologii komputerowych prawdziwa prehistoria, stąd też czytając dziś "Od papirusu do hipertekstu" można się trochę uśmiechnąć i poczuć nostalgię za tymi dawnymi czasami.

Nie mogę odmówić temu "bardzo krótkiemu wprowadzeniu" walorów merytorycznych - przede wszystkim wobec własnego braku kompetencji, ale też jako źródło wiedzy budzi zaufanie. Tyle tylko, że przekonuję się po raz kolejny, że podobnie jak filozofia, teoria literatury, ku mojemu ogromnemu zaskoczeniu, ewidentnie mnie nie pociąga. Może trudno to moje zdumienie zrozumieć, ale z jednej strony kocham literaturę jako taką, z drugiej - lubię podejście naukowe, operowanie myślowe abstrakcyjnymi obiektami. Jednak ewidentnie w moim przypadku jedno z drugim nijak nie chce się połączyć i mam nieustanne wrażnie zabijania ducha szkiełkiem i okiem. A może to odwrotnie: trzeźwa przyrodnicza część mojej natury łapie się za głowę :) Niemniej lektura bardzo pouczająca - w tym choćby właśnie względzie.

Świetna pozycja! Propp jest przedstawicielem wszystkiego, co najlepsze w dwudziestowiecznym strukturalizmie. Zebrał i opracował masę materiału, tworząc z bajek rosyjskich wspaniałe struktury. Rzecz jasna, że jego teorię można dzisiaj rozwijać i patrzeć na nią z innej perspektywy, dokładając kolejne elementy bądź zmieniając już istniejące. Niemniej takie modyfikacje i badania nad bajkami nie byłyby możliwe, gdyby wcześniej Propp nie przygotował swojej morfologii bajek magicznych. Za to powinniśmy być mu wdzięczni.

Spojrzenie na sytuację wewnętrzną i zewnętrzną literatury około stanu wojennego i przełomu (?) roku '89. Perspektywa końca lat 90.: jeszcze przed rozhulaniem się w Polsce na dobre wielkich koncernów wydawniczych i przed tak daleko posuniętą merkantylizacją rynku literackiego oraz tabloidyzacją mediów.
Dla mnie, wyjątkowo niezdarnie poruszającej się po literaturze zarówno ostatnich 30 lat, jak i 30 miesięcy - rzecz poznawczo bardzo potrzebna, pozwalająca lepiej zrozumieć, co się dzieje.
A napisane tak(bez jakichkolwiek perswazji "Kup pan książkę"),że biegłoby się do księgarni, zamawiało prenumeraty, śledziło nowości i wiodło żywot inteligenta w dawnym stylu.

Pierwszą część tej brawurowej książki, traktującą o wykorzystywaniu idei sarmatyzmu w kulturze po 1989 r., przeczytałem niemal jednym tchem. Jednak część druga, mówiąca o utopiach i ich wariantach lub przeciwieństwach, wymęczyła mnie okropnie. Nie jest to zapewne wina autora, ale raczej tematyki (niezbyt dla mnie interesującej) oraz bardziej skomplikowanych dywagacji filozoficznych, które były dla mnie chyba nieco za trudne. Dlatego moja ocena odzwierciedla nie tyle wartość samej książki (która jest bezsprzeczna),co moje doświadczenie jej lektury. A to, że nie było ono w pełni satysfakcjonujące, można zarzucać jedynie mnie i mojej ignorancji.

Świetna książka, bardzo przydatny przewodnik po (często zapomnianym - pierwszym dziełem autora związanego z Polską był średniowieczny utwór napisany przez kobietę!) polskim pisarstwie kobiecym. Książka, pisana przez trzy autorki, jest dość nierówna. Najlepszą jej częścią moim zdaniem jest część pierwsza (poświęcona pisarkom polskim do 1850),napisana porywającym, ale bardzo przystępnym językiem. Część druga (1850-1945) również jest napisana w czytelny i wciągający sposób, choć nieco przeszkadzały mi próby wartościowania omawianych dzieł przez autorkę. Sądzę, że literatura piękna i jej odbiór jest kwestią na tyle indywidualną, że próby wskazywania czytelnikowi, które dzieła są wybitne, a które są słabe, świadczą o pewnym braku szacunku dla jego inteligencji. Ostatecznie, to co jeden uzna za arcydzieło, drugi może określić jako szmirę. Najmniej podobała mi się ostatnia część, poświęcona pisarkom po roku 1945. Ewidentnie widać w niej pewien tradycjonalizm autorki - we wstępnym omówieniu okresu na początku rozdziału w ogóle nie pojawia się słowo feminizm, a i później autorka używa go z ewidentną niechęcią. Kilkukrotnie widoczna jest silna antypatia do PRL - być może dlatego całkowicie pominięte w omówieniu zostały pisarki tworzące we współpracy z ówczesnymi władzami, jak np. niezwykle popularna autorka tej epoki, Natalia Rolleczek (nazywana niekiedy "polskim Dickensem"). Choć taka antypatia jest w pełni zrozumiała, dziwi mnie taka selekcja w książce aspirującej do miana przewodnika. Mimo wszystko książka zdecydowanie zasługuje na uwagę. Polecam serdecznie.

Rzadko spotykany przykład intelektualnej rzetelności. Antologia tekstów wybranych z zaskakującą swobodą a jednocześnie wiernością głównej idei tomu i całej serii wydawniczej. Pierwszy raz spotykam się na tyle bezpośrednio z popularyzatorskim dziełem pani Janion, ale gdybym miał wyrabiać sobie opinię o jej pracy na podstawie tej jednej tylko książki, którą zredagowała, to uznałbym, że tytułu profesorskiego nie dostała przypadkiem. Tak osoba redaktor, jak i cały zespół tłumaczy i literaturoznawców robią w tym tomie wszystko, co tylko możliwe, aby przybliżyć polskim czytelnikom pojęcie transgresji oraz przedstawić sylwetki dwudziestowiecznych intelektualistów, których myśl orbitowała wokół tego zagadnienia. W polszczyźnie samo słowo znajduje się raczej w stanie niełaski. Przypomina się, że w jednym z filmów Krzysztofa Zanussiego (z tych nowszych, niestety niezbyt dobrych i do bólu dewockich) bohaterka grana przez Agnieszkę Grochowską sylabizuje ten niebezpieczny wyraz z takim złośliwym demonizmem, jakby przemawiał przez nią sam demon. Podobne wypłukanie z treści i potraktowanie w charakterze politycznej amunicji ciągle staje się, na naszym podwórku, losem pojęć i idei, które kultura zachodu próbuje mniej lub gorzej przepracować (feminizm, gender, lgbt). Tymczasem monografia "Osoby" pokazuje, że warto pochylać się nad niektórymi punktami w historii idei, które były fundamentami dwudziestowiecznej literatury, filozofii i sztuki. Bo to porywająca przygoda. W tym tomie można znaleźć tłumaczenia tzw. literatury podmiotu, a także omówienia, artykuły, recenzje itp. Autorzy i pierwszoplanowi bohaterowie tych tekstów to przede wszystkim Jean-Paul Sartre'a, Susan Sontag, Michel Foucault, Pierre Klossowski, Georges Bataille, Antonin Artaud itd. ale w tle występuje taka mnogość postaci drugoplanowych, iż czytelnik ma wrażenie obcowania z leksykonem dwudziestowiecznej myśli. Prawdziwa uczta.

Zgadzam się co do tego że Chwin stara się zrozumieć samobójców. Nie ma tutaj oceny czy narzucania swojej ideologii, co jest idealne w przypadku takiej tematyki. Dzięki temu książkę czytało się bardzo dobrze. Myślę że autor był w stanie wgłębić się w różne dziedziny samobójczej wyobraźni, przedstawić ją w sposób kompletny. Opisując wyobraźnię samobójców autor opisuje ich sposób widzenia świata, światopogląd. Dzięki temu jest to w pewnym sensie praca egzystencjalna. Znajduje się tu naprawdę interesujące omówienie samobójstwa Kiriłłowa z "Biesów" Dostojewskiego, a także postaci Stawrogina. Interesujące było też omówienie obrazów, nie wiedziałem czy będzie dla mnie zajmujące, a jednak było. Mam wrażenie jakby książka Chwina miała na mnie uspokajający, terapeutyczny wpływ, aczkolwiek nie wiem czy to było jej celem. W każdym razie naprawdę dobrze wspominam jej lekturę i chciałem zostawić tu po niej jakiś ślad. Działy/tematy: forma/estetyka samobójstwa, samobójstwo jako czyn adresowanym do innych (jasne/ciemne ikony samobójstwa, samobójstwo altruistyczne),egzystencjalny wymiar samobójstwa (=samobójstwo a żywioły i sposób odczuwania człowieka),co samobójca robi ze swoim ciałem (wyobraźniowa mapa ciała samobójcy),samobójstwo a metafory egzystencji, gromadzenie argumentów przeciwko życiu przez wyobraźnię, samobójstwo a psycho/socjologia. Pojawiają się też m.in.: Katon, Dydona, Kleopatra, Ofelia, Gombrowicz (jego niektóre utwory, zapiski z dzienników),Witkacy, Sartre ("Mdłości"),Cioran (głównie krótkie wspomnienia, cytaty) wraz z gnostycyzmem, Judasz, Słowacki ("Król Duch"),Plaith ("Szklany klosz"),Dostojewski, Byron ("Manfred"),Goethe ("Cierpienia młodego Wertrera"),Kownicki ("Mała Apokalipsa") i chyba Wat, Kafka ("Proces").

Dziwnie się czuję, wystawiając ocenę podręcznikowi, ale cóż... Doceniam to obszerne w wiedzę dzieło. Zgromadzone teorie literatury, które rozkwitały w ubiegłym wieku, zostały naprawdę treściwie przedstawione. Tak treściwie, że aż dodatkowo musiałam sprawdzać znaczenie używanych (całkiem niepotrzebnie!) słów. Albo rozkładać na czynniki pierwsze co któreś zdanie – mam tutaj na myśli w szczególności rozdziały napisane przez Markowskiego, bo te Burzyńskiej były jeszcze całkiem przyjemne, nawet jeśli nie szło ich przeczytać na raz. Markowski chyba niestety skupił się tutaj na zaprezentowaniu swojego szerokiego zasobu słownictwa. Szkoda, bo bardzo ucierpiała na tym zrozumiałość i przejrzystość tekstu, a to w podręczniku powinno być najważniejsze. W celu poznania bogatej terminologii, całkiem zbędnej do wyłożenia teorii literatury, sięgnęłabym do słownika. Bynajmniej nie oczekiwałam tego od tego podręcznika. Niemniej pozycję uznaję za fundament do poszerzania wiedzy o teoriach, jakie powstawały w ciągu minionego stulecia. Mogłoby być 8/10 (choć chyba nie więcej – do tego zabrakło przykładów, na których dałoby się zaprezentować problematykę, co znacząco ułatwiłoby zrozumienie danego zagadnienia),gdyby tylko wyciąć z tego wszystko, co niepotrzebne. Słowem: jest poprawnie, jest całkiem nieźle, mogłoby być lepiej. Podręcznik broni się głównie brakiem konkurencji. Z całego serca liczę na dodruk, abym mogła kiedyś nabyć własny egzemplarz (w ludzkiej cenie).

Przeciągnięte i powtarzalne, szczególnie zajmująca 1/3 książki krytyka romantyzmu. Większość tekstów była publikowana oryginalnie w prasie dlatego zdarzają się takie mało merytoryczne. Ale są również ciekawe aspekty np. dyskusja na temat Zoli i ta o Młodej Polsce.

Znakomity wybór pism Rolanda Barthes'a. Na uwagę zasłguje zwłaszcza szkic Mit Dzisiaj w znakomitym przekładzie Wandy Błońskiej. Choć artykuł ten, pisany jako posłowie do Mitologii, w tej książce został trochę skrócony i tak wolę go od późniejszego polskiego przekładu całości. Kapitalny jest też rozdział Człowiek Racina z książki, która po dziś dzień nie doczekała się przekładu na język polski, a w pełni na to zasługuje. No i jest jeszcze kilkanaście znakomitych tesktów m. in. Działalność strukturalstyczna, Znak w wyobraźni, studia o teatrze Brechta...

Każdy pisarz powie więc: od szału wolny, zdrowia niegodny, neurotykiem zostałem. --- najklasyczniejsze opowiadanie (Zoli, Balzaca, Dickensa, Tołstoja) zawiera rodzaj osłabionej tmezy (źródła przyjemności)--- przeskakujemy bezkarnie (nikt nie widzi) opisy przyrody, wyjaśnienia, rozważania, rozmowy --- rytm tego co się czyta i tego co się nie czyta wyznacza przyjemność tekstu --- w tekście współczesnym to, co się dzieje powstaje w akcie wypowiadania, a nie w następstwie wypowiedzi - trzeba drobiazgowo przeżuwać --- Anioł Ślązak mówi: tym samym okiem, którym widzę Boga, i On mnie widzi --- smakuję zbytek precyzji, maniacką dokładność języka - rodzaj leksykograficznego artefaktu --- jedyna ocena bez przymiotników: to jest to! --- perwersyjnie udajemy przed sobą , że nie znamy końca historii --- nie ma gramatyki lokutywnej (języka mówionego)--- dialektyka chwyta tylko to , co pozytywnie następuje po sobie --- język enkratyczny rozprzestrzenia się pod kontrolą władzy, jest językiem powtórzeń, oficjalne instytucje stają się maszynami do powielania: szkoły, reklama, mass-media, piosenka, stereotyp stał się faktem politycznym --- estetyka przyjemności tekstu musi zawierać pisanie na głos by uchwycić dźwięk słowa (audiobook)

Bardzo erudycyjna, a zarazem napisana konkretnie i soczyście książka analizująca perwersyjne elementy literatury romantycznej i dekadenckiej, jej fascynację wszystkim, co brzydkie, niesamowite, okrutne i sadystyczne. Bardzo ciekawe spostrzeżenie o tym, że byronicznego bohatera-dręczyciela z początku stulecia zastąpiła dręczycielka w typie Salome. Dużo do myślenia dają też uwagi o twórcach spod znaku "Lasciva est nobis pagina, vita proba", snujących tym bardziej szalone fantazje, im bardziej wstrzemięźliwe było ich życie. To chyba uniwersalna prawidłowość, tłumaczy też różne współczesne nastoletnie fanfiki. Jednocześnie Praz wyraźnie stoi na stanowisku, że w tej literaturze jest pełno po prostu chorej perwersji; nie próbuje jej wybielać ani akceptować, jak niektórzy nowsi badacze, postulujący, by wszytsko doceniać i afirmować jako wyraz indywidualności. Podejście Praza bardziej mi odpowiada, częściowo ze względu na mój własny światopogląd, częściowo ze względu na samą naturę perwersji, przecież pisarze opisywali te mordy, gwałty i uwiedzenia właśnie dlatego, że były perwersyjne, wykraczające poza jakieś zasady, szokujące, w tym był cały ich czar.

Oczywiście nie jest to esej o stricte wolności w myśli politycznej XVIII wieku, choć porusza ten wątek. Starobinski skupia się na przemianach w sztuce tej epoki, analizuje rokoko i neoklasycyzm pod względem pragnień adresata dzieł, ponieważ artysta jeszcze nie miał całkowitej wolności tworzenia i musiał polegać na mecenacie. Wniosek jest taki, że wynaleziono nowy rodzaj wolności, w której wola jednostki stawiana jest powyżej wszystkiego, co zapowiada ujarzmienie przyrody przez człowieka i indywidualizm romantyzmu. Wszystko to dokładnie, choć trochę chaotycznie, opowiedziane poprzez obrazy i rysunki m.in. Fragonarda, Bouchera, Gainsborougha.