Nie oświadczam się

Temat trudny. Choroby i zaburzenia psychiczne to nadal trudny temat, ale przeczytanie tej historii zostawiło we mnie wdzięczność, że choruję w naszych czasach. Wykluczenie, piętno i niezrozumienie osób chorych i ich rodzin, ogromny wstyd - tym było chorowanie w latach 60 i 70 XX wieku. Autorka mierzy się z trudną historią swojej rodziny, ale też ze swoimi emocjami i traumą.

„Przystanek Tworki. Historia pewnego szpitala”, który napisał Grzegorz Łyś, to prawdziwa skarbnica wiedzy o najbardziej rozpoznawalnej lecznicy w Polsce. Przeczytamy w niej (w wielkim skrócie),o tym, jak to się stało, że szpital powstał i jakie były założenia, jeśli chodzi o sposoby leczenia. Przejdziemy całą historię szpitala aż do lat 90 tych XX wieku. Dla osób oczekujących obszernej monografii książka może okazać się rozczarowująca ze względu na ogólną treść. Mamy tu połączenie historii budynku, personelu i dziejów psychiatrii na ziemiach polskich, związane z tym fakty, anegdoty oraz wspomnienia. Książka wciągnęła mnie w pełen tajemnic świat Szpitala w Tworkach. Cenionej placówki psychiatrycznej, która powstała w końcu XIX wieku na terenie Pruszkowa. Jest świetnym kompendium wiedzy o tej placówce, a także o historii polskiej psychiatrii. Pełna recenzja na https://domowaksiegarnia.pl/recenzje/literatura-faktu/reportaz/przystanek-tworki-historia-pewnego-szpitala-grzegorz-lys/

Przyznam, że kompletnie nie wyobrażam sobie życia w takich warunkach. Bomby. Zamachy. Człowiek, który narzeka na dzisiaj, powinien się mocno zastanowić co mówi. Przynajmniej w naszym rejonie. Długa, ciężka historia. Dla mnie kompletnie odległa. Zarówno w czasie, jak i pod względem odległości. Czy świat się czegoś nauczył ? Wiadomo, że nie.

Nie odniosę się do serialu pod tym samym tytułem, bo go nie oglądałam. Sama książka jest jednak ciekawa właśnie ze względu na pokazanie perspektywy dziecka. Już abstrahując od tego, czy jest to zapis prawdziwych wspomnień Autora, czy były one tylko inspiracją. Oczywiście relacja o epidemii i walce dr Wadowskiej-Król i jej współpracowników z systemem jest ciekawa, ale dla mnie zdecydowanie bardziej dramatyczne jest śledztwo 13-latka, któremu najpierw ktoś „zniknął” klasę, a potem dziewczynę (która nawet nią nie była). Chyba jeszcze nikt nie pokazał epidemii (jakiejkolwiek) z takiej perspektywy. To jest coś nowego.

Popreportaż o mieszkańcach robotniczych dzielnic Belfastu, którzy wciąż zmagają się z procesem pokojowym w Irlandii Północnej. Na dwa wieczory. Z mojej perspektywy książkę warto czytać, kiedy zna się trochę sytuację historyczną z innych źródeł, bez kontekstu niewiele się wyniesie.

Klasyka reportażu sądowego, który niestety na moich oczach umarł śmiercią - chciałem napisać - naturalną, ale raczej nie przypadkiem gazety same zrezygnowały z tego gatunku. To także te czasy, kiedy głośne w danym środowisku czy też powszechnie, procesy przyciągały dziesiątki czy nawet widzów wysiadujących na rozprawach. Tego też już nie ma - telenowele ciekawsze… Tym samym ta książka jawi mi się jako dokument historii. Dziś już nie ma dziennikarstwa sądowego w takim mistrzowskim wydaniu. Jeśli nawet coś bywa w mediach, to zazwyczaj nieosadzone w żadnym kontekście szybkie relacje, krótkie wypowiedzi oskarżonego, ciach, adwokata, ciach, prokuratora, a najlepiej pokrzywdzonych - koniecznie jak najbardziej emocjonalne. I sam wyrok, jak najbardziej skrótowo. Koniec. A przecież przez lata, co sam świetnie pamiętam, obszerne relacje z ważnych procesów wypełniały całe łamy najważniejszych gazet i czasopism. Dziennikarze sądowi reprezentowali niebotyczny poziom wobec dzisiejszych "media workerów". A jedną z najlepszych była, a przecież jest, 96-letnia Barbara Seidler. Odpowiada mi jej styl narracji. Z reguły jest ona relacyjna, zewnętrzna wobec opisywanych zdarzeń. Czasem Autorka pozwala sobie na własne komentarze, czy nawet odczucia. Ale nawet wtedy jest obiektywna. W tym zbiorku zwraca uwagę nie tylko wybitny profesjonalizm Autorki. Inną jej cechą jest niebywała empatia - jakkolwiek to by brzmiało - nie tylko wobec ofiar, jak np. w przypadku zakatowanego chłopczyka - ale także, a może i głównie: dla podsądnych, którzy w pewnym sensie też są “ofiarami”, choćby samych siebie, a często: najbliższych, otoczenia społecznego, własnych nałogów i charakterów. Dobrym przykładem jest właśnie sprawa z lat 80. śmierci 6-letniego pasierba z rąk kobiety, która, jak kilkanaście lat temu ujawnił Mariusz Szczygieł, po odbyciu 10 lat więzienia (wyrok opiewał na 15),była ekspertką MEN. Ta sprawa poraża ładunkiem zła, jakie może władać człowiekiem - bynajmniej nie z marginesu. Cytaty tylko te łagodniejsze: “– Czy tym pasem oskarżona biła Daniela? – Różne pasy wpadały mi w rękę. – A ranę zabliźnioną na głowie od czego miał? – Rozbiłam mu talerz na głowie, bo źle go umył. Tylko podstawił pod kran i chciał odstawić”. “Danielowi krzyczeć i płakać nie było wolno, bo wówczas razy liczono od nowa, za najmniejszy krzyk bicie zaczynało się od początku”. “– Czasem bił Daniela Janek, mały wolał być bity przez ojca, bo Janek trzymał się regulaminu. Ja biłam najpierw lżej, potem coraz mocniej, traciłam panowanie. Czasem biliśmy razem. Tak, czasem robiliśmy to razem”. “– Renata biła tylko Daniela; psa, którego mieliśmy na Żoliborzu, nie biła. Ona go mocno biła, zawsze kazała mu się rozebrać, położyć. Bo, Wysoki Sądzie, przecież nie można bić inaczej. Trzeba, aby się dziecko rozebrało i położyło”. A mimo wszystko, Autorka nie podkręca naszych emocji, bo wie, że opisane fakty, bez komentarza, same w sobie wystarczą. To znaczy: wystarczały, wtedy… Dziś media mają raczej odwrotną “misję”.... Ale od tamtej sprawy jest - kto wie, czy nawet nie mocniejsza - i inna: skazania na karę śmierci w tzw. aferze mięsnej w latach 60. (przez osławionego stalinowskiego sędziego Romana Kryże, który ma swój cmentarzyk z lat 50. ludzi potem “zrehabilitowanych”). Empatia bowiem milion razy trudniejsza wobec skazanych w aferze mięsnej, bo rzeczywiście przywłaszczali sobie ówczesne (!) miliony. I pisze Autorka: “W zdrętwiałą ciszę sali padają słowa prokuratorskiego wnioskowania: – dla Wawrzeckiego, Witowskiego i Fabisiaka żąda kary śmierci, dla Gradowskiego, i Skowrońskiego – dożywotniego więzienia, dla Woźnicy, Balczarka i Zawadzkiego - 15 lat, dla Walendziuka -14 lat, dla Stokłosińskiego – 13 lat. Potem starałam się nie widzieć i nie słyszeć już nic”. “– Panowie sędziowie, jeśli po wszystkim co zostało tu powiedziane, z ust waszych padło by słowo +śmierć+– tu [adwokat] wyciągnął przed siebie rękę, rozcapierzył palce i trwając w tym geście obrony i sprzeciwu, schrypniętym głosem wykrzyczał: – to pamiętajcie, że byłem przeciw! przeciw! przeciw!”. “Na ławie oskarżonych siedzieli dziś, z głowami wciśniętymi w ramiona, Wawrzecki i Witowski, siedział kredowobiały, z pustymi oczami, kamienny Fabisiak. Ludzkie strzępy i kamień z oszalałym, tłukącym sercem. Wewnątrz tych strzępów, wewnątrz tego kamienia – coś o niewymiernej, nieprzeliczalnej wartości: życie ludzkie. Złamani, skończeni ludzie. W obliczu grożących im kar – najsurowszych – nie mogli zebrać myśli, nie potrafili się opanować. Strzępy”. “Jestem gorącą przeciwniczką kary śmierci. Szczególnie drastyczne wydaje mi się kojarzenie tej kary z przestępstwem złodziejstwa”. “Nie wydaje mi się, aby potrzeba nam było szubienic jako gwarancji ładu i przestrzegania norm prawnych”. “Jakie mamy wreszcie prawo skazywać na śmierć jednych, aby nastraszyć lub poprawić drugich? I czy szalę ludzkiego życia mogą przechylić najcięższe nawet miliony”. “Potępienie społeczne przestępców w rodzaju mięsnych aferzystów jest ogromne.(...) Tylko czy to potępienie nie wykracza poza bariery humanizmu?”. “Spróbujmy zadać sobie pytanie: czy wyrok śmierci powstrzyma innych, następnych? Bo jeśli tak, to afera mięsna powinna być ostatnią aferą gospodarczą, która trafia na salę sądową”. “Z rozmów z innymi ludźmi: – To potworne. To chyba niemożliwe, żeby ich powiesili. – Dobrze im tak, najpierw kradli, a teraz płaczą. – Trzeba wieszać, bo jak sobie dać radę z tym złodziejstwem? – Za pieniądze - kara śmierci? – Dokąd będziemy pozwalać się okradać? – Pani, to kozły ofiarne. Ileż to ludzi kradnie... – W cywilizowanym państwie za przestępstwa przeciw własności?”. I jeszcze coś, co wydaje się wręcz niewiarygodne: adwokat zwraca się do dziennikarki z czymś takim! “Mecenas Bieńkowski pytał, jak mu radzę, czy ma iść na egzekucję swojego klienta, bo właśnie dostał zawiadomienie, że Rada Państwa nie skorzystała z prawa łaski i +to+ odbędzie się jutro. Nie umiem sobie przypomnieć, co mu odpowiedziałam”. “Przyszedł klawisz i powiedział +Wawrzecki, zbieraj się+. Wawrzecki wstał z pryczy, to było wielkie, silne chłopisko, wyciągnął do mnie rękę i wychrypiał "Daj się sztachnąć+. On nie palił. Ale wiedziałem że jest w potrzebie. Odwróciłem się na chwilę, żeby znaleźć paczkę, a gdy znów spojrzałem na Wawrzeckiego, miał siwe włosy. (...) W sekundę osiwiał”. Albo sprawa zabicia młodego chłopaka w dawnym “E. Wedel, ZPC im. 22 lipca” przez starszego mistrza, który w nim się zadurzył. “Gdy wyprowadzano go z sali rozpraw, tłum rzucił się na niego. Szarpali go i lżyli, ciągnęli za włosy i nawet dwóch milicjantów nie mogło dać sobie rady z rozwydrzonym tłumem, który nie chciał spokojnie poczekać na wyrok. Homoseksualizm jest dla niego większą zbrodnią niż zamordowanie człowieka”. “W fabryce Wedla, w Karczewie i w Halinowie te rzeczy uważa się widać za większe zło niż chwytanie za młotek i zadawanie ciosów bez opamiętania. (...) Bo sędzia, tak jak i ja, wie doskonale, że żądali jego śmierci nie dlatego, że zamordował człowieka, a dlatego, że był inny, że faworyzował młodych chłopców, nie zachowywał się tak jak oni wszyscy”. “Publiczność, która tu przyszła - z Pragi, Skarszewa i z Halinowa – już wydała wyrok. Ale do tej sali nie przeniknie żadna opinia. Tu sąd sprawiedliwie, w majestacie prawa dochodzić będzie prawdy materialnej (..). Tu się nie zakłada nawet tego, że jest winny, i dlatego później, w czasie pytań świadków, sędzia upomni młodego człowieka: – Dlaczego świadek mówi, że oskarżony zamordował, czy świadek to widział?” Kolejny wybitny tekst to "Mrok" - o tzw. "sprawie Orzechowskiej". Chodzi o słynne zabójstwo matki z lat 70. w Warszawie przez nastolatkę. Po wszystkim ją pokroiła w kawałki, które umieściła w torbach przechowalni bagażu na Dworcu Centralnym - sam pamiętam, jak mówiła o tym "cala Warszawa", jak i ogłoszenie w prasie z fotografiami tych walizek. Matka, niestety była potworem, która od dawna psychicznie "zabijała" córkę. Dlatego otrzymała ona najniższy możliwy wyrok - 8 lat... Albo “piekielne” mieszkanie, gdzie żyją trzy rodziny ze wspólną ubikacją i zlewem oraz przechodnim, zamieszkanym pokojem. “Wspólna gehenna” dodaje Autorka. “Zaciekłość, zacietrzewienie, wszystkie złe ludzkie instynkty i moce bielmem położyły się tym ludziom na oczy”. Wytaczają oni sobie wzajemnie sprawy sądowe o wszystko. Właśnie trwa 27. proces między pięcioma osobami….. Niesamowita historia próby ucieczki z szpitala więzienia na Rakowieckiej grupy kryminalistów, którzy wielokrotnie dokonywali samookaleczeń. “Przeciął sobie wyostrzonym żelaznym guzikiem powłoki brzuszne, poplątał kiszki i tylko dlatego że współpacjent prosił: +Nie wieszaj flaków na klamce, bo mi się robi niedobrze+, udało się Miroszewskiego uratować po operacji trwającej ponad 10 godzin”. Inny przypadek samookaleczenia– wbicia gwoździa w serce. “Gwóźdź przewędrował przez tętnicę aż do tętnicy piszczelowej, gdzie spowodował zatkanie tętnicy, niedokrwienie goleni lewej, zakażenie tkanek. Otwierają w tym miejscu ognisko ropne, napotkano gwóźdź i usunięto go. Nie udało się jednak opanować zakażenia ogólnego, posocznicy i ropowicy i mimo intensywnego leczenia pacjent zmarł”. Inne cytaty: “Przyjaźnił się z utalentowanym młodym prozaikiem. Tamten też pił. Nie znalazł dla siebie miejsca w dalekim świecie. Był na wskroś Polski. Tylko tu, nad Wisłą, mógł przeżywać ósme dni tygodnia. Znaleziono go w brudnym hotelu hotelowym pokoju, w dalekim, obcym mieście”. “Nie miał woli. Toczył się. Przez życie, przez czas obojętny, który mijał obok niego. Dlaczego? Dlaczego się poddawał?”. “Tylko jeden podsądny sprawia wrażenie absolutnie obojętnego, nie reaguje na to, o czym mówi się na tej sali, a zapytany przez sędziego, co mu jest, odpowiada: – Bo to jest przykre. – Co jest przykre? – No ten proces”. “Doktor Kaczanowski musi tłumaczyć wysokiemu sądowi, że dokonywane przez psychopatów akty samoagresji świadczą, że jest to jedyna forma protestu w stosunku do sytuacji, z którą nie mogą się uporać. Zdają sobie sprawę, że igrają ze swoim zdrowiem i życiem, a jednak uszkadzają się w sposób okrutny. Mogą łykać metalowe pręty i zgięte pałąki od wiader, bo zniesiony mają odruch bólu.(...) Już dzisiaj nie mogę dłużej siedzieć na tej sali. Muszę wyjść na ulicę, wmieszać się w tłum”. “Przyznaję, że polubiłam już tych podsądnych psychopatów. Nie kłamią przed sądem, nie wykręcają się głupio, odpowiadają chętnie na pytania, Potem wszystko potwierdza się w zadaniach świadków(a na sąsiedniej sali, do której raz po raz muszę wracać, młot młody człowiek, student, któremu akt oskarżenia zarzuca czy ohydny, nie przyznaje się do winy. Zwyczajnie kłamie. Zimny i obojętny na wszystko, co nie dotyczy jego przyszłej życiowej kariery. Powinnam zachować maksimum obiektywizmu. To jest mój obowiązek. Obowiązek reportera sali sądowej. Ale przecież nie mogę. Wiem że nie potrafię. Z jakąż ulgą wracam do tych recydywistów, samouszkodzeniowców!” “Samouszkodzeniowcy, którzy połykają pałąki od kubłów, gdy im +szok+, nie są w stanie połknąć cieniutkiej rurki do sondowania żołądka”. PS I coś jeszcze, co się zmieniło, akurat na korzyść prawa i sprawiedliwości. Dziś podawanie nazwisk podsądnych bez ich zgody skończyłoby się wyrokami w procesach cywilnych. A już za ujawnienie szczegółów z opinii sądowo-lekarskiej o tym, kto z nich na jaką chorobę ciała i duszy cierpi - jak i u Seidler - zasądzano by niemałe pieniądze…

W temacie Kambodży, bardzo mi się sprawdziło czytanie książek w duecie: Zbigniew Domarańczyk „Kampucza. Godzina zero” oraz Peter Fröberg Idling „Uśmiech Pol Pota”. Książka polskiego, nieznanego mi do tej pory, reportera, jest unikatem, bowiem autor razem z dwuosobową ekipą reporterską, wjechał do Kampuczy zaraz po upadku rewolucji Pol Pota w 1979. Temat był mu znany, bowiem już wcześniej relacjonował to, co się tam dzieje, rozmawiając m.in. z jeńcami wziętymi do niewoli przez Wietnamczyków. To rzadkie świadectwo z położenia ręki na pulsie historii. Jeszcze wszystko jest świeże, jeszcze są ślady, jeszcze nie zgasły ognie, jeszcze nie zagoiły się rany (czy to w ogóle możliwe?). Taka relacja ma swoje atuty, naprawdę czujemy to wszystko na własnej skórze, ma też oczywiście minusy, bo nie ma czasu na weryfikację informacji, ani na pogłębione analizy. Jest rodzajem wehikułu czasu. Relacją na żywo, prosto z piekła. Ciekawa lektura, szczególnie, gdy sobie uświadomimy, że tego typu reportaż już nie istnieje. Bo nie ma już niedostępnych miejsc i zawsze znajdzie się ktoś z komórką w ręku, no może z wyłączeniem Korei Północnej.

Autor bardzo dużo uwagi poświęca problemom społecznym Białegostoku, które przejawiają się antysemityzmem, rasizmem, dyskryminacją, a nawet faszyzmem, z którym na wojnę poszedł w 2013 rząd Donalda Tuska. Oprócz samego miasta mamy też wątki związane z okolicą, m.in. Jedwabnem i Treblinką, losy Zamenhofa, żydowskiego Białegostoku czy nawet rywalizacji obecnego prezesa PZPN z gangami warszawskimi - czyli historię disco polo xd Bardzo zgrabny i ciekawy reportaż.

Są reportaże, które uderzają siłą tematu, i takie, które próbują tę siłę zbudować konstrukcją. Urwany ślad. Zaginieni w amerykańskich parkach narodowych autorstwa Jon Billman stoi gdzieś pomiędzy. Punktem wyjścia jest historia zaginięcia Jacoba Graya w Great Smoky Mountains National Park — i to właśnie ona niesie największy ciężar emocjonalny. Problem w tym, że sam rdzeń tej opowieści można by zamknąć w znacznie krótszej formie. To jeden z tych tematów, który działa najmocniej w koncentracie: tajemnica, niepokój, niedopowiedzenie. Billman jednak idzie szerzej. Rozbudowuje narrację o kolejne przypadki, analizuje działania służb, wchodzi w psychologię zaginięć, a momentami zahacza o niemal obsesyjne śledzenie szczegółów. I tu zaczyna się gra z czytelnikiem — bo z jednej strony czuć, że to wszystko jest trochę „nadpisane”, że autor próbuje rozciągnąć historię ponad jej naturalną pojemność. Z drugiej jednak strony, trudno odmówić mu rzetelności i zaangażowania. Czytałem tę książkę z mieszanymi odczuciami. Były momenty, kiedy wciągała mnie jak dobry thriller — zwłaszcza gdy skupiała się na konkretnych ludziach i ich historiach. Ale były też fragmenty, gdzie czułem zmęczenie materiału, jakby opowieść krążyła wokół tego samego punktu, próbując znaleźć nowy kąt, który nie zawsze był potrzebny. Ostatecznie to całkiem niezły reportaż — taki, który bardziej doceniam za pracę włożoną w jego stworzenie niż za samą esencję historii. Najlepiej działa wtedy, gdy przestaje być analizą, a staje się opowieścią o człowieku zagubionym w miejscu, które z definicji miało być przestrzenią wolności.

Znakomity, rzetelnie napisany reportaż, opisujący trwający latami pedofilski proceder na tyle szczegółowo, by paradoksalnie stać się uniwersalną opowieścią o mechanizmach powstawania systemów krzywdy i sekt - wypaczających to, co najwznioślejsze (piękno muzyki, idee religijne itp.),opartych na kulcie jednostki, interesowności, nadużywanym zaufaniu, wypieraniu niewygodnych faktów, tchórzliwym milczeniu. Trochę obok tematu - wyjątkowo plugawy rozdział z relacją Jacykowa i jego wynurzeniami nt. młodzieńczych "przygód".

Drobiazgowy reportaż, w którym autor ze szwajcarską precyzją zebrał relacje świadków, wywiady z ocalałymi i ekspertami, przewertował akta śledztwa, a nawet popłynął w rejs bliźniaczym promem do Ystad. Rozmawiał z marynarzami, wdowami, nurkami, sprawdzał archiwalną prasę a wszystko opisał w lekki do czytania sposób. Naprawdę polecam, niezwykle rzetelna i wciągająca książka. PS: najpierw obejrzałam serial (a tego się podobno nie robi),ale historie z książki nic na tym nie straciły.

Ogólnie podobały mi się reportaże. Wszystkie są osadzone w czasach po wojennych, przez co można było zobaczyć jak wyglądało życie, co myśleli i co przeżywali ludzie. Dało mi to zupełnie inne spojrzenie na tamto pokolenie. Czułem też niedosyt tych opowieści i spodziewałem się jakiego happy-endu. Jednak nie zawsze tak było, co dawało do myślenia.

Przez całą lekturę myślałam o tym jak wszystkie wzmianki o klanie można zastąpić nazwą partii Prawo i Sprawiedliwość. Postulaty głoszone przez KKK brzmią niesamowicie podobnie do tego co mówią politycy PiS. Przeraża mnie że w Polsce jest przyzwolenie na to, żeby jedna z największych partii politycznych głosiła tak nacjonalistyczne, ksenofobiczne i faszystowskie poglądy. Ku Klux Klan: Tu mieszka miłość to świetna książka, która otwiera oczy na to do czego może prowadzić skrajna nienawiść, której system dał pozwolenie na szerzenie przemocy.

Konsumpcjonizm nauczył nas chcieć. Kapitalizm sprawił, że wielu z nas nie ma jak tych potrzeb zaspokoić. Pokolenie transformacji dostało jeszcze jedną lekcję: oszczędzanie nie zawsze ma sens. Inflacja potrafi zjeść wszystko. Ludzie latami odkładali na książeczkach mieszkaniowych i kończyli z kwotą, która nie wystarczała nawet na jeden mebel. Trudno się dziwić, że dziś łatwiej wziąć kredyt, mieć coś od razu i martwić się później. „Dług” o reportaż o ludziach, którzy wpadli w spiralę zadłużenia. Nie o „nieudacznikach”, tylko o zwykłych ludziach. Każdy rozdział to inna historia i inna droga do tego samego miejsca. Czasem zaczyna się od jednej decyzji. Zakup na raty. Chwilówka na szkolną wycieczkę dla dziecka. Niezapłacony mandat. Potem dochodzi kolejna rzecz i jeszcze jedna. I nagle nie ma już jak cofnąć. Najmocniejsze w tej książce jest to, że odbiera nam wygodę oceniania. Za każdym dłużnikiem stoi historia. Czasem głupie decyzje, czasem brak wiedzy, czasem pech. Najczęściej wszystko naraz. Prawda jest taka, że to nie jest problem „jakichś ludzi”. To jest coś, co może spotkać każdego. I jest jeszcze jedna rzecz. My nie umiemy rozmawiać o pieniądzach. To nadal temat tabu. Udajemy, że problem nie istnieje, zamiast uczyć się podstaw ekonomii i wyciągać wnioski. A brak edukacji finansowej mści się bardzo konkretnie. Nie wszyscy bohaterowie budzą współczucie. Są granice. Dla mnie taką granicą są długi alimentacyjne. Tutaj nie ma miejsca na tłumaczenia. „Dług” to książka niewygodna i bardzo potrzebna. Nie daje łatwego pocieszenia. Zostawia z myślą, że cienka jest granica między „nimi” a „nami”. I to jest jego najwieksza sila.

Ciekawe jak wiele można się dowiedzieć o ludziach, kiedy obserwuje się ich po porażce. Książka jest raczej biografią psychiatry, który był zaangażowany w diagnozę czołowych postaci trzeciej rzeszy. Zaskoczyło mnie to trochę, bo myślałem, że książka będzie koncentrować się na procesie w Norymberdze. Studium umysłów Goringa, oraz jego popleczników, to arcyciekawe fragmenty. Jednak książka niestety nie składa się tylko z nich. Warto zwrócić uwagę, że kiedy bohater tej książki bada umysły więźniów, nie zna on pojęcia "psychopata", które jak podano w książce, pierwszy raz zostało użyte cztery lata przed procesem i główny bohater nie miał okazji się jeszcze z nim zaznajomić. Mamy więc tam opis osobowości, czołowych postaci nazistowskiego rezimu, nieskażony jeszcze dzisiejszym nowoczesnym nurtem psychiatrii i psychologii. Bohater tłumaczy czytelnikowi od zera jakie są zaburzenia więźniów i czym są jego zdaniem spowodowane. Chciałbym dać tej książce dużo wyższą ocenę, jednak po zakończeniu procesu narracja straciła tempo i momentami mnie nudziła. Jednak jest to nadal bardzo wartościowa książka z perspektywy przede wszystkim moralnej i historycznej. Głównie dlatego, że więźniowie nie są tam osądzani, a raczej profesjonalnie diagnozowani. Teraz mogę obejrzeć film z czystym sumieniem.

Reportaż o nieznanych faktach z Podlasia z czasów gomułkowskich dotyczący objawień nieuznanych przez Kościół. Nie jest nowością, że na wiejskim Podlasiu wiara była „wierzona do kwadratu”. 14-letnia dziewczynka z biednej rodziny twierdzi, że ukazała jej się Maryja z przesłaniem, przestrogą dla ludzi. I tu rozwija się cały wachlarz różnych postaw, rodziny, sąsiadów, kościoła parafialnego i kurii, oraz wielostopniowego aparatu politycznego. I tak władza komunistyczna nie mogła dopuścić, aby maryjna histeria rozlała się na cały kraj poprzez ośmieszanie, blokowanie dróg dojazdu, aresztowania. Proboszcz był przymuszany przez zwierzchników i komunistów do potępienia cudu. A ludzie, jak to ludzie wymyślali różne pomówienia, siali plotki, oskarżali rodzinę o wzbogacenie się „na cudzie”. „Cud wyzwolił emocje. Chociaż nie takie, o jakie Matka Boska prosiła ustami Jadwigi Jakubowskiej”. A sama dziewczynka najbardziej w tym wszystkim zagubiona, wyśmiewana w szkole, nie spełniła swoich marzeń o wykształceniu gastronomicznym a jej dorosłe życie było pełne wstydu i cierpienia. Jedyne co jej pozostało to skromność i kierowanie się zasadami wiary. W 2014 Jadwiga Jakubowska udzieliła wywiadu autorowi reportażu.

Książka długo leżała na moim stosie wstydu czego żałuję, bo jest to na prawdę bardzo dobra pozycja. Poznajemy wszystkie fakty i są one przedstawione w bardzo przystępny sposób. W ogóle nie czuć, że czyta się literaturę faktu opartą na dużej ilości źródeł. Autor zachował też obiektywizm, co pozwala na samodzielną ocenę Olgi Hepnarovej. Ja odniosłam wrażenie, że w jej historii wszystko poszło źle. Zabrakło pomocy, ciepła, empatii i takiego zwykłego zainteresowania drugim człowiekiem. Została tylko samotność i poczucie niesprawiedliwości i niezrozumienia. Co doprowadziło do tragedii. Książka jest świetnie napisana, a historia Olgi pozostanie ze mną na długo.

Czytanie tego reportażu prawie bolało. Ludzie wychowani wśród przemocy, wyzwisk i nałogów traktowali ten stan jak coś naturalnego. Sami powielali te schematy. Kobiety wybierały na partnerów mężczyzn podobnych do uzależnionych brutalnych ojców czy ojczymów. Same niejednokrotnie dopuszczały się przemocy i oddawały nałogom. Młodzi chłopcy znający jedynie kradzieże, rozboje, totalny brak jakichkolwiek zasad... Życie, którego nie zna tzw. przeciętny Kowalski.

Zbiór reportaży Ireny Morawskiej, pisanych w latach 90. dla „Gazety Wyborczej”, to wehikuł czasu do świata, którego już nie ma (czyżby?). To obraz Polski zagubionej, niepewnej, łudzącej nowymi możliwościami, które miałyby wynikać z demokracji i kapitalizmu. Morawska pokazuje w nich przede wszystkim to, jak łatwo jest się zagubić w świecie, który trudno zrozumieć i do którego nie ma się poczucia przystosowania albo narzędzi do adaptacji. Teksty – fenomenalne warsztatowo, angażujące i skłaniające do refleksji.

W swojej książce Katarzyna Tubylewicz stara się w nieco reportażowy, a nieco eseistyczny sposób opisać zjawisko świadomej bezdzietności. Dzięki swojej formie książkę czyta się szybko; choć w moim przypadku wyjątkowo w grę wchodziło przesłuchanie audiobooka, to uważam, że przeplatanie się osobistych doświadczeń poszczególnych kobiet z refleksjami i danymi zadziałało na poziomie przystępności. Autorka opowiada o skali bezdzietności, odnosząc się głównie do perspektywy kobiet, które decydują się nie mieć dzieci z różnych powodów: emocjonalnych, społecznych, ekonomicznych czy klimatycznych. I właśnie to jest jedną z największych wartości książki: autorka nie przyjmuje jednej właściwej tezy, a oddaje głos różnym osobom w postaci “chórów kobiet”. Tym samym treść wypełnia kalejdoskop zbieżnych perspektyw, ukazując w ten sposób złożoność zjawiska, dając poczucie autentyczności, a równocześnie unikając moralizowania. Nie można natomiast powiedzieć, aby książka wyczerpywała temat. Pełni raczej funkcję otwierającą, będąc dobrym punktem wyjścia do refleksji, mogących prowadzić nawet do zadania sobie niełatwych pytań. Ponadto trafia w niewątpliwie istotny i aktualny społecznie temat, bowiem dotyczy realnego zjawiska demograficznego i kulturowego, które pokazuje zmianę myślenia o rodzinie, kobiecości i spełnianiu się. Tym, co przykuwa uwagę w tej publikacji, jest odniesienie się do faktu, że w języku polskim brakuje neutralnych określeń dla osób bezdzietnych, a ponadto ujawnia językowe i kulturowe schematy, przez które osoby bezdzietne są marginalizowane. Dodatkowo Tubylewicz decyduje się podważyć narrację, wedle której życie bez dzieci jest uboższe czy gorsze, a bezdzietność jest równoznaczna z egoizmem lub niedojrzałością. W tym kontekście wykonano przysłowiowy kawał dobrej roboty, przez co dochodzi do nieśmiałego zredefiniowania przyjętych norm. Nieśmiałego, bowiem autorka pozostaje w roli obserwatorki. I chociaż nie unika kontrowersyjnych perspektyw (sam temat bezdzietności należy do takich),to rzadko tworzy mocniejsze, bardziej wyraziste tezy. Ponadto Tubylewicz nie wchodzi w potencjalne konflikty (np. społeczne czy ideologiczne); tym samym książka jest wyważona, ale niekiedy brakuje jej pazura. Dodatkowo kuleją odniesienia do kontekstu społecznego, co oznacza, że w małym stopniu zostały poruszone kwestie systemowe, takie jak polityka rodzinna czy rynek pracy, a książka pozostaje na poziomie doświadczeń jednostek. Mimo to nierówny jest poziom samych historii: niektóre są poruszające, inne wydają się mniej reprezentatywne lub zbyt skrótowe, by naprawdę wybrzmieć. Trzeba pamiętać, że autorka wzięła na warsztat zjawisko budzące silne emocje. I być może właśnie to czyni z niej ważny głos w debacie społecznej, który może pomóc wielu osobom poczuć się mniej osamotnionymi w swoich wyborach.