Spojrzeć w oczy Wirakoczy. Opowieści z podróży po Ameryce Południowej

Jeśli lubicie ludzi typu „potrzymaj mi piwo”, to polubicie Thora Heyerdahla. Thor przeanalizował powtarzające się elementy dialektów i mitów po obu stronach Pacyfiku i doszedł do wniosku, że historię świata tworzy jedna jedyna cywilizacja, która okrążyła glob niesiona na łodziach z papirusu i tratwach z balsy. Teoria została wyśmiana - no bo... tratwą przez ocean?! Hm. Czy Thor odpuścił? Nie. Thor wsiadł na tratwę i podryfował przez ocean. „Spotkanie u brzegów Ameryki” to historia świata widziana oczami człowieka, który po stu jeden dniach spędzonych na tratwie niesionej morskimi prądami dowiódł, że rzeczy wielkie nie biorą się z umiarkowania.

Pocztówka nie tylko z innego kontynentu, ale biorąc pod uwagę kontekst czasowy i społeczny, wręcz z innego świata. Podobała mi się duża wrażliwość dotycząca skali błędów kolonialnych. Grzeszków, wypaczeń i zbrodni. Może jest niezwykła, biorąc pod uwagę kiedy była pisana, ale na pewno nawet jak na tamte czasy, bardzo trafna. Pokazuje to moim zdaniem, że osoby dysponujące odpowiednią wiedzą i wrażliwością dostrzegą niesprawiedliwości i patologie wokół nich nawet, gdy oficjalna narracja podłapie temat dopiero po latach. Bardzo cenię negatywną reakcję p. Kazimierza na grabież surowców, w tym szczególną uwagę poświęconą zwierzętom, i zalanie w zamian Afryki tandetą, a także ogłupianie miejscowych. W książce wybrzmiewają myśli w charakterze przestrogi przed globalizacją i homogenizacją kultur. Treść także dobrze oddaje trud takiej podróży. Momenty dobre, straszne, smutne. Ciekawe wydaje mi się, że autor był w swojej wyprawie pewnego rodzaju wyrzutkiem, traktowanym zarówno przez białych kolonizatorów, jak i czarnych tubylców jako dziwadło. Przez pierwszych z uprzejmą pobłażliwością, przez drugich z obawą lub wrogością. Najlepiej dogadywał się z osobami, które tak jak on były mieszanką różnych profili i żyły na pograniczu światów. Piękne są tu opisy otoczenia i ludzi. Język jest obrazowy, ale nie nazbyt poetycki i kwiecisty. Słuchałam audiobooka, który był dobrze przeczytany przez Grzegorza Damięckiego. Do tego świetnie dobrana muzyka i efekty dźwiękowe.

Przypuszczałem, że to jest książka, którą Budrewicz napisał w latach 60-tych lub 70-tych a tu niespodzianka: to już początek XXI wieku. Nie powiem, żeby mnie tematyka zafascynowała, ale jest w tym bardzo ważny obraz świata, nawet nie ginącego ale takiego którego już nie ma. Wszystkie te wsypy Indonezji, Mikronezji i Melanezji, na których jeszcze powinni żyć ludzie tak, jak żyli przed trzystu laty... W zasadzie już nikt tak nie żyje. Choć może jednak coś z tego jeszcze zostało? Tak i nie. Ale jeśli tak to to są już ostatnie chwile. [Audiobook, czyta Henryk Pijanowski]

(1974) [Fatuhiva: tilbaka till naturen (powrót do natury)] „Nasz wybór padł na [polinezyjską wyspę] Fatu Hiva [w archipelagu Markizów]. Górzystą i samotną. Bogatą w słońce, owoce i wodę do picia. Nieliczni krajowcy i żadnych białych ludzi. […] […] w smagającym wietrze wyruszyliśmy w gwiazdkowy poranek [1936] na Fatu Hiva w naszą podróż poślubną” (str. 21-22). „Fatu Hiva, najpiękniejsza i najbogatsza w zieloność wyspa Mórz Południowych. […] była najbujniejszą wyspą […]. Skoro zniknęło z rejonu dziewięćdziesiąt osiem tysięcy ludzi, musiało być dosyć przestrzeni dla nas dwojga. Wśród opuszczonych ruin musiało być jakieś spokojne miejsce. Miejsce odległe od wszelkich chorób. Miejsce, gdzie nie zapuściła korzeni cywilizacja i gdzie jest obfitość owoców w zarośniętych, opuszczonych ogrodach. Może udałoby się nam znaleźć jakąś opuszczoną dolinę, samotny płaskowyż czy niewielką płodną zatokę. Tam moglibyśmy zbudować sobie mały domek. Z patyków i liści. Tam moglibyśmy zdobywać sobie sobie wyżywienie w lesie. Karmić się owocami, rybami i jajkami. Zjednoczeni z naturą. Wśród palm i listowia. Pośród ptaków i zwierząt. Słońca i deszczu. Tam moglibyśmy dokonać naszego eksperymentu. Wrócić do lasu. Porzucić czasy dzisiejsze. Kulturę. Cywilizację. Przeskoczyć o tysiące lat w przeszłość. Do sposobu życia pierwotnego człowieka. Do samego życia w jego najpełniejszej i najprostszej postaci. Czy to by się udało? W teorii tak. To nas nie interesowało. Chcieliśmy tego popróbować. Chcieliśmy się przekonać, czy my dwoje, mężczyzna i kobieta, zdołamy podjąć na nowo życie porzucone przez naszych pierwotnych przodków. Czy potrafimy oderwać się od naszego sztucznego życia. Zupełnie i całkowicie. Być niezależni. Niezależni od jakiejkolwiek pomocy ze strony cywilizacji. Niezależni od wszystkiego z wyjątkiem natury” (str. 21). W międzywojniu, młody 23-letni Thor Heyerdahl (1914-2002) wraz ze swoja świeżo poślubioną, dwa lata młodszą żoną Liv (1916-1969)*, kierowani pragnieniem zerwania z cywilizacją, udają się do tropikalnej Polinezji Francuskiej, aby tam, na własną rękę, poczuć utraconą więź z przyrodą. Oficjalnie, przyszły showman realizuje projekt badawczy: gromadzi drobne organizmy i prowadzi obserwacje**. Wywiązuje się ze swojego obowiązku, taszcząc liczne probówki i słoiki z owadami i skorupiakami, a dodatkowo stawia sobie za cel przywiezie kilku polinezyjskich czaszek, drobnych artefaktów oraz porzuconych narzędzi. Mimo oczarowania lokalną przyrodą i dogodnymi warunkami, najwięcej uwagi poświęca ludziom, jeśli pisze o roślinach, to głównie pod kątem użytkowym, przydatnością dla człowieka, jako pokarm, lek lub materiał konstrukcyjny – wyjazd o podłożu zoologicznym, szybko przekształca się w antropologiczno-archeologiczny. Heyerdahl opowiada jakie doświadczenia popchnęły go do snucia teorii o tajemniczym, białym plemieniu i pamiętnego rejsu tratwą. Jest w nim wiele szczerego uznania dla wyspiarzy, dla ich wiedzy praktycznej i znajomości leśnego survivalu; jednocześnie nie pomija ciemnych stron lokalnej społeczności, „psutej” przez cywilizację, jej skłonności do ostracyzmu, podsycanej przez toksycznego duchownego, zamiłowania do pijaństwa, bezwstydnych oszustw i kradzieży. Rajska wyspa, pozornie replika ogrodu Eden, traci przy bliższym poznaniu. Szybko okazuje się, że wyspiarze cierpią na trąd i słoniowaciznę, a z czasem doskwierać zaczyna wysoka wilgotność, wszechobecne robactwo, pleśń i niegojące rany, oporne wobec ziołowych maści. W połowie książki, autor stwierdza trzeźwo: „Ażeby poznać prawdziwą wartość cywilizacji, porzuciliśmy wszystkie jej dobrodziejstwa i korzyści wraz z tym, co [pochopnie, błędnie] uważaliśmy za jej zło” (str. 163). Aby podreperować zdrowie, młode małżeństwo płynie na Hiva Oa; po zaleczeniu ran wracają, tym razem na wschodnią, wyludnioną stronę wyspy, gdzie żyją szczęśliwie zgodnie z poczynionymi planami, korzystając z owoców morza i półdzikiego ogrodu, do czasu, kiedy zjawiają się mieszkańcy zachodniego wybrzeża, którzy burzą sielankę. Młodzi ewakuują się do jaskini na południu, odizolowanej, bezpiecznej samotni, co także nie odbywa się bez komplikacji. Tam wypatrują statku, który zabierze ich z wyspy. „[…] długi rok na Fatu Hiva” (str. 331)*** doprowadził małżeństwo do cennych refleksji, pomógł pozbyć się złudzeń, docenić cywilizację, zrozumieć potrzebę równowagi, a przede wszystkim uświadamia Thorowi, co chciałby robić przez resztę życia. __________________________ * W roku w którym książka trafiła do księgarń, Liv nie żyła już od pięciu lat, a jego partnerką była Yvonne (z którą rozwiódł się rok po polskim wydaniu Fatu Hivy). Szkoda, że nie zadedykował jej książki, nawet nie wspomniał o tym, że jego towarzyszka podróży odeszła. To byłby odpowiedni ukłon w stronę kobiety, z którą dzielił trudy tego młodzieńczego eksperymentu, niezależnie od powodów które stały za zakończeniem związku. ** Celem jest przyczynienie się do lepszego zrozumienia transoceanicznej migracji fauny i jej lokalnej mikroewolucji. *** „[…] 15-month stay on the Marquesan island of Fatu Hiva in 1937–38” (https://en.wikipedia.org/wiki/Fatu_Hiva_(book)). Na str. 63 Heyerdahl pisze o roku. Bazując na wieku Thora (22 l.) i Liv (20 l.),dacie premiery På Jakt efter Paradiset (1938) [str. 19] i fakcie, że wypłynęli w grudniu a pobyt trwał kilkanaście miesięcy, wynika, że większość pobytu na Markizach miała miejsce w ‘37. • Książka bazuje na debiucie z ‘38 (På Jakt efter Paradiset),wspomnianym na ostatniej stronie jako „mała książeczka po norwesku” (str. 343). Fatu Hiva to jej „poszerzona wersja” (ibid.). Pierwotna publikacja nie przyniosła Heyerdahlowi rozgłosu, nie została też przetłumaczona, dlatego autor bestsellerowej Wyprawy Kon-Tiki (1947),Aku-aku (1957) które rozbudziło światowe zainteresowanie Wyspą Wielkanocną i Ekspedycji Ra (1970),zdecydował się na twórczy recykling. Korzystając z popularności ruchu hipisowskiego, wraca do lat młodzieńczych, aby opowiedzieć o życiu zgodnym z rytmem natury, na jej łonie, o pierwszych doświadczeniach podróżniczych, głodzie świata oraz korzeniach swoich zwariowanych teorii. Młody Heyerdahl, dzielił pragnienia bohatera głośnego reportażu Jona Krakauera, Chrisa McCandlessa (1968-1992). Fakty są jednak takie, że ani jeden, ani drugi, nie przestali być wytworami swojej cywilizacji, i nigdy jej w pełni nie porzucili – tak duchowo jak i materialnie*. Wizja młodych Norwegów była wyidealizowana, ale nie naiwna**, otwarta na doświadczenie i weryfikację. Ostatecznie zabawa w Robinsona Crusoe i Piętaszka na środku Pacyfiku, okazała się słodko-gorzkim doświadczeniem, które obu wyszło na dobre. Pobyt na wyspie musiał być ciekawym przeżyciem angażującym wszystkie zmysły, niemalże o charakterze formatującym, ale z perspektywy czytelnika nie obfitował w sensacyjne doświadczenia i wstrząsające przygody, choć w oczach młodego małżeństwa, w obcym środowisku, z dala od domu, takimi mogły się wydawać, i tak też Heyerdahl stara się je niekiedy przedstawiać. Całość stanowi opis wakacji życia, wspomnienia z radosnej młodości w trakcie chwilowej ciszy przed wielką nawałnicą II wojny światowej. Skierowana jest do masowego, zabieganego odbiorcy, który nie ma podobnych możliwości – czasowych i finansowych – tkwiącego po uszy w „dobrodziejstwach” zachodniej cywilizacji. Wspomnienia przetwarzane przez mężczyznę po sześćdziesiątce, który wie znacznie więcej niż dwudziestoparolatek, ale wbrew temu co pisze, zdaje się z tym konsekwentnie nie zdradzać (!). Przy opisach przybijania do brzegu, odwiedzinach zdziczałego kota i relacjach z codziennej rutyny – wieje nudą. Fragmenty eseistyczne, często o charakterze dydaktycznym, w których nie brakuje komunałów***, będą dla dojrzałego czytelnika nużące i przesadnie zagmatwane. Młodszy odbiorca, jeśli znajdzie w sobie dość siły na tę lekturę (nieco już przeterminowaną),może poczuć się mile połechtany, odnajdując w Heyerdahlu bratnią duszę, może nawet zaszczepi sobie dzięki jego wywodom właściwe wzorce, zdrowy stosunek do przyrody i cywilizacji, ale człowiek mający już jakiś bagaż doświadczeń, który sam doszedł do podobnych wniosków, bez rocznego pobytu na egzotycznej wyspie, będzie czuł się rozczarowany, a pewne błędy merytoryczne, których trochę się do tekstu wkradło, lub które są w nim wręcz umieszczane z premedytacją, tylko pogłębią te odczucia. (Miejscami, autor nie tyle opisuje swoje doświadczenia, co je kreuje, to i owo sobie dopowiadając lub łatając pewne luki, tak aby zamaskować problemy komunikacyjne lub ubóstwo interakcji – jest to zwyczajna praktyka, jednak ceniący non-fiction wychwycą te momenty). Realna wartością książki jest to, że utrwala świat którego już nie ma. Dziś realia wyspy są zupełnie inne, choć przyroda nie została zniszczona, nadal cieszy oko i odpowiada opisom Heyerdahla. Będzie ciekawa dla osób zainteresowanych życiem niezmordowanego autora, tym co rozegrało się w nim przed rejsem z ‘47, jednak nie jest dzieło wielkiego intelektualisty, takiego który błyskotliwie wygłasza proste prawy i ważne refleksje. Heyerdahl po prostu przynudza. Streszczenie najobszerniejszych opisów walk z przybojem wyszłoby tylko tekstowi na dobre, podobnie jak redukcja banałów lub decyzja, by nie serwować ich jako coś odkrywczego. Ale to się już nie wydarzy, ta książka miała swój czas, ten przeminął, od jej premiery minęło pół wieku. Autor zmarł na początku nowego millenium (dziś [2025] obchodziłby 111 urodziny). Nie jest to dzieło uniwersalne ani ponadczasowe. Ten kto po nie sięga, musi mieć świadomość, że do ukończenia potrzeba odrobiny samozaparcia i sporych pokładów dobrej woli. Dla zaintrygowanych postacią Heyerdahla, biografią samozwańczego antropologa – będzie to rozwinięcie tego co wspomniano w Wyprawie Kon-Tiki, natomiast zainteresowani głębszym spojrzeniem na kwestie zbalansowanego życia, w zgodzie z natura i własną biologią, mogą poczuć się rozczarowani (6/10). __________________________ * Zmęczenie codziennością, konwenansami i różnie rozumianą cywilizacją dotykało przedstawicieli wielu generacji. Przytłoczony pierwszą wojną światową Tolkien, który doświadczył także bombardowań drugiej, tęsknił za światem przedprzemysłowym, choć jego kusiła nie pierwotna dzikość, ale dobrodziejstwa angielskiej wsi. Wspomniany przez Heyerdahla „pułkownik” Fawcett (str. 8),który zaginął kilka lat przed jego pobytem na Fatu Hiva, w puszczy brazylijskiego Mato Grosso (1925) – w czasie pierwszej wojny światowej walczył na froncie zachodnim, razem z Tolkienem, obaj brali udział w bitwie pod Sommą (1916),Tolkien w okolicy Beaumont-Hamel, na odcinku północnym, Fawcett na południe od niego, nieopodal Maricourt. Percy Fawcett, choć oficjalnie szukał ruin tajemniczej cywilizacji Zet, to jednak uciekał od zgiełku angielskiej ulicy, w dzicz, tam gdzie można oddychać swobodniej, z dala od rutyny i sztywnych kołnierzyków. Jego reporterska biografia – Zaginione miasto Z. Amazońska wyprawa tropem zabójczej obsesji Davida Granna (2009) – posłużyła za podstawę dla scenariusza filmu o tym samym tytule (2016). Losy Chrisa McCandlessa (alias Alexander Supertramp) również sfilmowano (2007),i także w oparciu o reporterską biografię, autorstwa Jona Krakauera (1995). ** „Zwalczając naturę człowiek może wygrać wszystkie bitwy z wyjątkiem ostatniej. Gdyby i tę wygrał, zginie jak embrion przecinający własną pępowinę” (str. 74). Niby oczywiste, ale idiotów którzy myślą, że człowiek nie ma żadnego wpływu na naturę, klimat, że Ziemia przyjmie wszystko i wszystko zniesie, nie brakuje. Nie przy przeszło 8 miliardach ludzi i obecnej liczbie zwierząt hodowlanych: 96% wszystkich ssaków i 70% ptaków (w tym 20-35 miliardów kur). *** Przykładowy truizm: „Widziany oczyma wszechświata rodzaj ludzki kurczy się do mikroskopijnych rozmiarów, a nasze spory przybierają niedorzeczne proporcje w zestawieniu z niewidzialnymi błahostkami, o które się zmagamy” (str. 205-206). A jednak to jest właśnie nasze życie, które zostanie kompletnie zapomniane. • Tłumaczenie wykonał Bronisław Zieliński (1914-1985),specjalizujący się w literaturze angielskiej i amerykańskiej. Podobnie jak w przypadku Ekspedycji „Tygrys”, zostało wykonane z angielskiego (wysokość podawana jest w stopach, odległości w milach lub jardach, a waga w funtach). Przekład jest bardzo specyficzny, zawiera archaizmy lub słowa które odruchowo zamienilibyśmy na inne, a miejscami również przestarzałe konstrukcje językowe – nie stanowi to jednak problemu w odbiorze treści. Zieliński był rówieśnikiem Heyerdahla, obaj urodzili się w roku wielkiej wojny, a kiedy podrośli, załapali się na kolejną, która dla Zielińskiego skończyła się sowiecką niewolą i ucieczką, a potem udziałem w tragicznym powstaniu warszawskim; duchowo przynależał do świata XIX wieku, nadal żywego w pierwszych dekadach XX – czuć to w jego pracy, w tym jak się wysławia, jak buduje zdania. • UWAGI MERYTORYCZNE (wyd. I z ‘78, tłum. Bronisław Zieliński): Str. 8 – „[…] przy statkach parowych Ameryka znajdowała się zaledwie o jedną czwartą tej odległości, co za czasów Kolumba” – zmiana napędu statku nie ma wpływu na odległość, w domyśle chodzi o to, że zaczęto pływać przez północy Atlantyk, nie martwiąc się o prądy i fale, krótszą drogą (?). Str. 10 – „Dopiero kiedy słone morza zaroiły się życiem, a powietrze wypełniły skrzydlate gatunki, przyszedł dzień, kiedy pełzające stworzenia i wszelkie zwierzęta ziemi jęły poruszać się po suchym lądzie” – zwierzęta latające wyewoluowały z lądowych, nie wodnych (cały Thor). Str. 50 – „[…] język »ludzki«, pozostałość z czasów, kiedy ich przodkowie uważali, że biali przybysze są bogami” – niekiedy to, co funkcjonuje w nauce jako nazwa plemiona, w istocie znaczy po po prostu „ludzie”, i można zakładać, że podobnie jest z językiem (np. nazwa własna Czejenów, Tsis tsis’tas, to po prostu „ludzie”). Heyerdahl błędne sugeruje, że zachodzi tu jakaś opozycja. Str. 104 – „[…] nie było niczego, co skłoniłoby małpy do zabijania się wzajemnie” – podczas rywalizacji o status przywódcy stada, może dojść do zabójstwa, podobnie podczas „wojen” między różnymi stadami, a już zabijanie mniejszych małp innych gatunków w celach konsumpcyjnych jest normą… (Heyerdahl studiował zoologię...). Str. 105 – tu i nieco wcześniej mamy coś w rodzaju półprawdy („Fizyczne zaburzenia wzrastają wraz z oddaleniem się od naturalnych warunków”). Jako przykłady, podawane są zwierzęta nie mające problemów z ciśnieniem czy próchnicą, można się z tym zgodzić, z tym że nie wszystkie warunki naturalne są komfortowe. Wszechobecne pasożyty, wirusy i bakterie nie oszczędzają dzikich populacji, one również cierpią na nowotwory, a wraz z wiekiem opadają z sił. Str. 109 – arabsko-semicki (masło-maślane, albo mleczne – Arabowie to Semici). Str. 144 – „Z całą pewnością nie było to [ryzykowna wspinaczka] dla kobiet” – dziś to by nie przeszło, a i w latach 70. musiało brzmieć trochę kontrowersyjnie. Str. 156 – „[…] wzdłuż nadbrzeżnych skarp Markizów patrolują największe na świecie rekiny błękitne […]” – w książce z ‘47 Heyerdahl wspomina rekina wielorybiego, nie ma więc sensu posądzać go o błędne wskazanie największego gatunku, wina stoi raczej za dwuznacznością tłumaczenia. Str. 157 – „rozumna ewolucja” – ewolucja (skrajnie upraszczając) to długofalowy cykl mutacji, prowadzących do drobnych zmian, które okazują się przydatne bądź nie, i jeśli tak jest, zostają przekazane kolejnym generacjom, są utrwalane i rozpowszechniane, wedle teorii ewolucji dzieje się to przypadkowo, a liczne dowody są chociażby w ciele człowieka – ciężko w to uwierzyć, zwłaszcza kiedy widzimy owada wyglądającego jak liść lub muchy przypominające osy… jednak wedle założeń nauki tak się to właśnie odbywa. Str. 214 i dalej – stara śpiewka o pseudohistorycznej migracji z Ameryki Południowej na Wyspę Wielkanocną i dalej, w głąb Oceanii, za która stał tajemniczy „lud o rudych włosach i jasnej skórze”; uznanie za bogów było tylko częścią składową sukcesu Corteza, równie wiele zawdzięczał technice, sojuszom, „broni biologicznej” w postaci drobnoustrojów, fakcie że tubylcy zachorowali na ospę itd.; w przypadku Pizzaro było podobnie, imperium inkasie było w kryzysie, Inkowie stanowili 10% mieszkańców, a nie każdemu odpowiadała ich dominacja; dalej znajdziemy też trochę zdezaktualizowanych informacji nt. Rapa Nui. Pod koniec książki autor pisze, że ananas był na Markizach jeszcze przed przybyciem Europejczyków, ale nic na to nie wskazuje. Str. 225 – wbrew temu co pisze Thor Heyerdahl, tutaj i w Aku-aku, nie był on pierwszym który prowadził wykopaliska na Wyspie Wielkanocnej (vide: Zdzisław Jan Ryn, Wyspa Wielkanocna. Eskulap na Rapa Nui, 2013). Str. 242-243 – „[…] najpierw ocean, a potem powietrze [zapełniło się] istotami pływającymi i latającymi wokoło pozbawionych życia brzegów” – ta sama bzdura co na str. 10, aby wyewoluowało życie zdolne do aktywnego lotu, najpierw muszą powstać formy lądowe (!). Str. 243-244 – wedle najnowszych ustaleń, Polinezyjczycy przyczynili się do deforestacji Wyspy Wielkanocnej, ale nie są jedynymi winowajcami, bo brały w tym udział również szczury pożerające nasiona, ponadto wpływ na tę sytuację miały także niekorzystne zmiany klimatyczne. Str. 244-245 – „[…] pustynia Sahara jest wytworem człowieka, wynikłym z palenia dżungli przez pasterzy, a potem nadmiernego pasania coraz to większych stad kóz i owiec. Nowoczesne badania wykazały, że tak jest. […] Sahara pokryta była lasami i moczarami, dopóki człowiek nie przemienił jej w piasek” – za pustynnie północnej Afryki odpowiadają zmiany klimatyczne, z którymi człowiek nie ma nic wspólnego. Cykliczne zmiany w orbicie Ziemi zmieniały nasłonecznienie i sezonowe układy wiatrów między lądem a oceanem (tzw. wzorce monsunowe); ostatni okres wilgotny przypadał co prawda na okres rewolucji neolitycznej (11000-5000 lat temu) ale ludzi było wówczas niewiele, cała populacja Ziemi wynosiła od kilku do kilkunastu, kilkudziesięciu milionów (!). (W serii komiksowej rysowanej przez Bogusława Polcha, opartej na paleoastronautycznych teoriach Ericha von Dänikena, pojawia się wizja zmiany koryta Nilu, co doprowadza do pustynnienia północnej Afryki: Arnold Mostowicz, Alfred Górny, Bogusław Polch, Ekspedycja tom 2, Warszawa 2003, str. 110 [wydanie zbiorcze]; lub Tajemnica piramidy, Warszawa 1990, str. 10). Str. 277 – dwukrotnie użyto formy Jehowa, tak po prawdzie nie wiemy jak należy prawidłowo odczytywać imię żydowskiego boga; przyjęło się korzystać z formy „Jahwe”, która prawdopodobnie nie jest poprawna, ale „Jehowa” nie jest nią również. UWAGI TECHNICZNE I JĘZYKOWE: błędna kolejność wierszy na okładce („[…] próba powrotu/ W rajskich/ do natury./ dolinach wyspy […]”; str. 6 – nie skażona (nieskażona); str. 14 – nie znanego x2; str. 28/53/59/62/65/76/117/148/164 x3/259/267/276/306/307/308 x2/317 x2 – hibiscusa/hibiscusową/hibiscusowych/hibiscusowe/hibiscus/hibiscusowej/hibiscusowy (hibiskusa/hibiskusową/hibiskusowych/hibiskusowe/hibiskus/hibiskusowej/hibiskusowy); str 19 – Paa Jakt efter Paradiset (På Jakt efter Paradiset – brak czcionki?); str. 32 – nie pielęgnowany (niepielęgnowany); str. 45/84/158/177/261 – nie opodal (nieopodal, właściwie starsza forma zapisu jest wciąż uznawana za poprawną, ale preferują się pisownie łączną); str. 45 – nie zamieszkana (niezamieszkana); str. 50 – świegoczącym (można by pomyśleć że to literówka, że pominięto „r”… ale forma jest poprawna [!]); str. 62 – pokrywki (obudowy?); str. 76 – nie kończącej (niekończącej); str. 78 – nie naruszone (nienaruszone) + się-się (drugie zbędne); str. 84 – muszel (muszli?); str. 89 – nie pisane (niepisane) + nie wyjaśnione (niewyjaśnione); str. 96 – nie rozwiązaną (nierozwiązaną); str. 98 – pochowek (pochówek?); str. 110 – nie rafinowany (nierafinowany); str. 113 – nie zamieszkana (niezamieszkana); str. 118 – miał-miał; str. 122 – nie ocienione (nieocienione) + nie porośnięte (nieporośnięte); str. 124 – nie znanym (nieznanym); str. 125 – nie zamieszanych (niezamieszkanych) + nie znana (nieznana); str. 128 – nie obciążona (nieobciążona); str. 136 – nie zamieszkane (niezamieszkane); str. 138 – zbędne „bo”; str. 142 – trochę-trochę; str. 148 – nie uszkodzoną (nieuszkodzoną); str. 155 – nie przygotowani (nieprzygotowani); str. 158 – wzburzonegoo (wzburzonego); str. 160 – nurknęły (zanurkowały); str. 170 – nie znaną (nieznaną); str. 172 – uplanowany (zaplanowany?); str. 175 – nie wystarczające (niewystarczające); str. 181 – odprzedał (odsprzedał?); str. 186 – nie ogoloną (nieogoloną); str. 189 – nie zamieszkaną (niezamieszkaną); str. 191 – nie osłoniętą (nieosłoniętą) + nie przerywanych (nieprzerywanych); str. 192 – nagotowanymi (przygotowanymi?); str. 193 – pianami (pianą, w l.p.?); str. 197 – nie ostrzyżeni (nieostrzyżeni); str. 205 – nie podkutymi (niepodkutymi); str. 207 – „takich”?, tzn. jakich?; str. 212 – nie wykończonych (niewykończonych); str. 215 – quipu (w polskiej literaturze używa się pisowni spolszczonej: kipu); str. 216 – skrzynce Pandory (zwyczajowo, w polskim: puszka); str. 217 – przedinkowskiego (preinkaskiego) + Aymara (Ajmara, co dziwne na str. 280 nazwa plemienia pojawia się w formie spolszczonej); str. 218 – inkowskie (inkaskie); str. 219 – nie sprawdzony (niesprawdzony); str. 221 – odprawiania ofiary (składania ofiary; wklejka nr 3 – nie dokończony (niedokończony); str. 226 – nie zmienione (niezmienione) + nie wyróżniającymi (niewyróżniającymi); str. 227 – nie jednym (niejednym?); str. 237 – nie znany (nieznany) + nie ustający (nieustający); str. 238 – nie zamieszkaną (niezamieszkaną); str. 240 – nie ucywilizowanych (nieucywilizowanych); str. 241 – nie uzbrojeni (nieuzbrojeni); str. 255 – nie zamieszkana; str. 258 – chmur (chmar?); str. 276 – nie kończąca (niekończąca); str. 279 – inkowscy (inkascy) + inkowskiej (inkaskiej); str. 280/281 – inkowskich (inkaskich) + przedinkowskiego (preinkaskiego) + inkowskie (inkaskie); str. 281 – inkowskie (inkaskie); str. 287 – nie opanowanych (nieopanowanych); str. 290 – przedinkowscy (preinkascy); str. 294 – nie określonej (nieokreślonej); str. 296 – przedinkowskimi (preinkaskimi); str. 297 – szyko (szybko, literówka); str. 299 – nie osłoniętych (nieosłoniętych); str. 328 – dokończyliśmy posiłku (tu: posiłek); str. 335 – nie zauważony (niezauważony); str. 339 – nie okaleczona (nieokaleczona?) + inkowskiego (inkaskiego). Hivaoa (Hiva Oa) – na przestrzeni całej książki, jest to niekonsekwencja względem zapisu tytułowej wyspy, Fatu Hiva (tj. zapisu dwuczłonowego). Opisy węgorza moraja odpowiadają wyglądowi i zachowaniu mureny (?).

Jakże setną przyjemność sprawiło mi czytanie tej książki. Piękną polszczyzną można było rozkoszować się w nieskończoność. To, oczywiście, drobny szczegół, ważny być może wyłącznie dla mnie, niemniej treść tej książki - Papuasi - dała nie mniej satysfakcji podczas czytania. Dowiedziałem się wiele o wyspie tysiąca języków, rytuałach, zwyczajach i kulturze plemion wielkich pigmejów, niejednokrotnie doznawałem szoku, wytrzeszczałem oczy. Autor już 45 lat temu zauważył początek trendów panujących do dziś. Bardzo miło było porównać relacje autora do obecnego stanu rzeczy. Serdecznie polecam osobą zainteresowanym poszerzanie wiedzy na temat naszego świata.

Ta książka jest czymś więcej niż tylko spisem wspaniałej przygody. Dla mnie osobiście jest ona pamiętnikiem dawnych, już nieistniejących czasów. Przedstawia skansen naszego dziedzictwa, jak również edukuje społecznie i przybliża emigracyjną historię naszych pobratymców. Zachęca do dalszego szperania po więcej i więcej, jednocześnie sycąc nas wspaniałą przygodą. Polecam z całego serca.

Szczegółowa relacja z wyprawy naukowej w Peru, w poszukiwaniu Vilcabamby, ostatniej stolicy Inków. Eskapada pod przewodnictwem peruwiańskiego profesora – Edmundo Guillena, z towarzyszeniem polskich reporterów – Tony'ego Halika i Elżbiety Dzikowskiej. Opis wyprawy prowadzony bardzo interesująco, z bogactwem faktów historycznych, niepozbawiony humoru i walorów krajoznawczych. Przyczepić się można do szaty graficznej – kopie zdjęć są bardzo kiepskiej jakości (prawdopodobnie ograniczeniem był zarówno sprzęt fotograficzny z lat siedemdziesiątych, jak i złe warunki oświetleniowe w trakcie filmowania),wymuszając domyślanie się co ma być na nich przedstawione i psując przyjemność z lektury. Chciałbym jednak zwrócić uwagę na coś zupełnie innego. Otóż ekspedycja była prowadzona w około 10 lat po analogicznej wyprawie Gene'a Savoya (zresztą odbywającej się w jeszcze trudniejszych warunkach – w trakcie jego wyprawy rozpoczynały się walki partyzanckie na tym obszarze) i w kilkadziesiąt lat po słynnych odkryciach Hirama Binghama na tym samym terenie. I o ile odkrycia Binghama są jeszcze wspominane w książce, o tyle nieodległa i bogata we wnioski praca Savoya jest prawie zupełnie w książce przemilczana. A przecież Savoy podążał niemal zupełnie na ślepo, kierując się ogólnymi wskazówkami z dostępnych, pozostałych po hiszpańskiej konkwiście materiałów. Jego dotarcie do ruin miasta można uznać za fantastyczne osiągnięcie. Pozostawił szczegółowy opis swoich odkryć i – co najważniejsze – naniósł na mapę dokładne położenie ruin miasta i budowli w jego okolicy. Elżbieta Dzikowska twierdzi, że Guillen i jego ekipa jako pierwsi dostarczyli jasnych i pewnych dowodów na położenie Vilcabamby, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że tak naprawdę bazowali na doświadczeniach poprzedników, a i "dowody" które przedstawili (m.in. znalezienie dachówek, będących pokryciem pałacu Inków) już wcześniej były prezentowane (Savoy – dachówki, rozplanowanie i wielkość miasta, główne punkty sakralne i infrastruktury komunalnej). Tak naprawdę nie musieli pokazywać niczego nowego, współrzędne położenia Vilcabamby mieli podane przez Savoya i pewnie do nich podążali (choć jest wspomniane, że Guillen posiłkował się listami hiszpańskich żołnierzy. Co jest jednak mało prawdopodobne, bo raczej nie mogły one dać współcześnie żadnych precyzyjnych wskazówek),a usytuowanie poszczególnych znalezisk mogli już dopasowywać do zachowanych świadectw w dokumentach. Ich wyprawa absolutnie nie była wyprawą odkrywczą, należy ją traktować, w najlepszym przypadku, jako "potwierdzającą". Na końcu książki E.Dzikowska z rozbawieniem przytacza historię z późniejszą już wyprawą Japończyków, którzy przedstawili swoją z kolei grupę, jako tą, która ostatecznie odkryła i potwierdziła położenie Vilcabamby, pomijając zupełnie wcześniejsze sensacje zespołu Guillena. No cóż, Japończycy zrobili dokładnie to samo, co wcześniej Guillen/Dzikowska z Savoyem – każda pliszka swój ogonek chwali, a naukowcy i reporterzy czasami są podobni do wędkarzy, wspominających swoje połowy...

Prawie sto lat temu dwóch młodych absolwentów poznańskiego uniwersytetu wyruszyło w podróż dookoła świata. Bez lotów, rezerwacji w hotelach, GPS-ów, translatorów i kart kredytowych. Na koszty życia i przemieszczania się musieli zarobić. Dzięki temu poznali i widzieli więcej i mieli czas to przemyśleć. Nocowali nierzadko „pod chmurką” czy w międzypokładzie czwartej klasy. Ale za to stykali się z prawdziwym życiem tych na dole drabiny społecznej, którzy okazali im wiele pomocy i sympatii. Kierunek nietypowy – od północy, poprzez zachód i południowy zachód. Z mnóstwem spotkań z rodakami, z których najciekawsze miały miejsce w … Brazylii. Lasy i morze, step (pampa) i góry, zima w Skandynawii i upał w Dakarze. Wszystkiego po trochu. I dużo przygód, odwagi i wytrzymałości oraz odporności na przeciwieństwa losu. Styl opowieści jest niezbyt literacki, ale za to bardziej gawędziarski. Humor ironiczny, nawet tam, gdzie pewne figury występują w nadmiarze. Ciekawostką jest słownictwo, częściowo archaiczne, np. słowo „kumoter”, dziś kompletnie nigdzie nie stosowane. Za to wszystko przebija fabuła – pełna przygód i zmienności „okoliczności przyrody” i ludzkiego losu. Do tego niszczy stereotypy. Bohaterowie (autor i jego przyjaciel) są z Wielkopolski, ale podróż nie posiada ani planu (brak organizacji) ani celów ekonomiczno-zarobkowych. Wręcz przeciwnie – młodzi ludzie wykazują się fantazją, romantyzmem i niesamowitą pomysłowością oraz humorem. Nic ich nie zniechęca ani nie deprymuje. Żadna praca im nie straszna, by zrealizować swoje marzenie. Na nikogo nie patrzą z góry, nawet, jeśli stosują słowa, których dziś nie wypada używać („Murzyn”),a które 100 lat temu nie miały żadnego negatywnego zabarwienia. Do tego fascynujące opisy trzech krajów północnej Europy, ówczesnej afrykańskiej kolonii jednego z nich oraz trzech państw Ameryki Południowej. Bardzo ciekawe są porównania emigrantów z Polski i półwyspu iberyjskiego oraz opisy naszych rodaków w Brazylii i Argentynie. Jednym słowem geograficzno-przygodowa gratka retro o prawdziwych podróżnikach, pełnych zapału, o szerokim spojrzeniu i horyzontach. Przeczytane w ramach czerwcowego wyzwania – książka z motywem podróży.

Rejs prawdziwie turystyczny, żeglarz miał długie samotne przejścia, ale jak już dopłynął do wymarzonego portu to korzystał z jego uroków i to szanuję. Teliga rysuje się jako człowiek pogodny, uważny, wrażliwy i posiadający niesamowite poczucie humoru. Ciągle awarie na jachcie, niekorzystna pogoda i prądy nie złamały jego ducha. Samotność na morzu doskwierała mu, ale potrafił sobie z tym radzić i nie odbiło mu tak jak Moitissierowi (może dlatego że zawijał do portów). W ciężkich czasach zorganizował niezwykle skomplikowaną ekspedycję, bez internetu, GPS a nawet nadajnika radiowego. Ksiazka dobrze napisana, barwnym językiem, opatrzona bardzo dobrym wstępem nalisanym przez brata. Przyjaźń polsko radziecka trochę nachalna, ale cytat "Załoga amerykańskiego jachtu wzywa komunistów do realizacji koegzystencji" pięknie to zrównoważył.

Moja pierwsza książka Halika. Mimo, że czytałam ją z ciekawością, to nadchodziło mnie uczucie, że to co czytam nie jest prawdziwe. Książka jest plątaniną opowiadań z pierwszej osoby oraz jakby próbą narracji czyichś innych przygód. Może to właśnie ta forma wywoływała we mnie to uczucie odrealnienia. Niestety nie zostałam zachęcona do dalszego czytania.

Rzeczywiście jest tak, że ta książka „rozkręca” się dopiero po kilkudziesięciu stronach. Jej początek jest taki jakiś... zakręcony. Narracja odbiega tutaj nieco od tego, czego oczekiwałbym po typowej relacji z wyprawy podróżniczej z połowy XX-go wieku. Miałem nawet skojarzenia z „Ceną strachu” Arnauda. Ale wytrwać naprawdę warto. Już drugi rozdział jest spójniejszy, narracja bardziej chronologiczna i sfokusowana na wydarzeniach. Francuscy odkrywcy i filmowcy podróżują przez niedostępne tereny na pograniczu wenezuelsko-brazylijskim, nagrywają tysiące metrów unikalnych ujęć ze spotkań z tubylcami (między innymi z wojowniczymi Yanomami),cierpią z powodu głodu, wilgoci, gorąca, chorób tropikalnych, komarów i piranii. Po czym tracą prawie cały zebrany materiał etnograficzny podczas przeprawy przez porohy Rio Uraricoera, dopływu Amazonki. Alain Gheerbrant wykazuje się bez wątpienia sporym talentem pisarskim. Jego opisy są bardzo obrazowe, trudno się nudzić przy lekturze. Autor pokazuje świat, którego dzisiaj już nie ma. Ocalałe fragmenty zapisów audiowizualnych tej wyprawy są unikatowym świadectwem odwagi i determinacji jej uczestników. „Wyprawa...” jest równocześnie dowodem na to, że muzyka potrafi łączyć nawet najbardziej różniące się od siebie kultury. Gheerbrant odtwarzał Indianom płyty z muzyką europejską oraz nagrane już w Ameryce zapisy rytualnych pieśni indiańskich. Zrobiły one na słuchaczach piorunujące wrażenie i przyczyniły się walnie do sukcesu tej ekspedycji. Opisy takich muzykalnych spotkań w lesie równikowym mają nadal, po równo 70 latach, coś z magicznych kadrów filmu Wernera Herzoga pt. „Fitzcarraldo”.

Jeden z moich ulubionych polskich autorów z okresu mojej wczesnej młodości. Niezapomniana lektura i czas z nią spędzony !!! Wszystkie książki autora, które przeczytałem, były dla mnie wielką przyjemnością, większość z nich do dziś pamiętam. Wydane w 23 językach, w przeszło 10 - milionowym nakładzie. Autor, polski patriota, znany z miłości do ojczyzny, to jeden z wielkich mistrzów polskiej literatury przygodowej. Wspaniała książka dla młodzieży, ale nie tylko. POLECAM !!!

Melancholijna aura jesieni często sprawia, że chce się uciec ze znajomych kątów, uderzyć w trampka i podążyć na przygodę - jak Bilbo i cała masa innych postaci. Ale nie każdy ma możliwość spotkać Gandalfa, czy chociażby wyłuskać „kakaskę” na bilet hen, w nieznane. Zarząd radzi sobie z tym czytając książki podróżnicze. Tym razem Zarząd urwał się na Alaskę początku drugiej połowy dwudziestego wieku. Z autorem książki i jego kompanem filmowcem załatwił papiery i wsiadł na pokład samolotu, aby przenieść się w krainę owianą mitem i lodowatymi wiatrami. Wspomnienia z podróży są napisane humorystycznym stylem, bardzo ładną polszczyzną. Milo czytało się tę historię, okraszoną niekiedy przemyśleniami autora. Polubiłam go, szczególnie, że i ja nosiłam w sobie wiele obrazów Alaski i Indian tam mieszkających zaszczepionych przez Cooka i Londona. Jego towarzysz zaś zjednuje sobie sympatię czytelnika swoją energicznością i entuzjazmem, z jakim utrwala poszczególne momenty podróży na taśmie filmowej. Ich relacje, targanie kamer i aparatów i wspólne rozmowy pokazują, jak zażyłymi przyjaciółmi byli. Alaska jawi się na kartach tej książki jako kraina kontrastów - nowoczesność łączy się z tradycjami. Polacy podróżujący przez rubieże Alaski przybliżyli nam nie tylko jej duże miasta, ale też osiedla Indian, drogi i bezdroża, a także szlaki wodne. Dla współczesnego czytelnika ma to jeszcze walor przekazu sprzed kilkudziesięciu lat. Kiedy autor podał jako ciekawostkę, że mieszkańcu Alaski mogą cieszyć się codzienn siedmiogodzinnym programem telewizyjnym tak, jak każdy warszawiak pomyślałam o tym, jak wiele musiało zmienić się tam od tych czasów i jak wiele zmian zaszło w Polsce. Inną refleksją, która mnie naszła przy czytaniu, było to, jak wielu Polaków wyemigrowało do Kanady i Alaski po II wojnie światowej. Nasi podróżnicy prawie cały czas mieli okazję natykać się na rodaków, wykonujących różne prace na całym badanym przez nich terenie. Ludzie ci opuszczali Polskę w nadziei na lepsze perspektywy i pozostawali na Alasce, pokochawszy ten surowy kraj. To bardzo przyjemna lektura na jesienne popołudnie albo na trasę. Nie jest ciężka, ale pozwala snuć własne rozważania. Przybliża nam świat odległy nie tylko na mapie, ale też i w czasie. (http://dywagacjenadherbata.blogspot.com/2016/10/267-w-krainie-zota-i-totemow-janusz.html)

Fascynująca opowieść o odkrywaniu najmniejszego z kontynentów i (poza Antarktydą) najpóźniej zbadanego. W XIX wieku wyobrażenia o wnętrzu Australii dalece różniły się od tego, co odkrywcy zastali w trakcie swoich wypraw. A wielu z nich za swoją odkrywczą pasję zapłaciło najwyższą cenę. Świetny styl narracji i barwne przedstawienie sylwetek bohaterów pozwala nam poczuć smak "australijskiego dramatu" - przygody absolutnie ekstremalnej w epoce, gdy nikt nie śnił o GPS-ie, telefonii komórkowej czy lotnictwie. Dodajmy znakomite tłumaczenie i już mamy przepis na lekturę, od której niemal nie sposób się oderwać i do której chce się wracać i wracać...

Dawno nie miałam tak, że czytając książkę przyspieszało mi bicie serca. Podziwiam wytrzymanie w takich warunkach. Książkę czyta się bardzo lekko i szybko, bo ma krótkie rozdziały i jest naprawdę przyjemnie napisana. Ciekawe było czytanie o rozporządzaniu śmieciami i polowaniach z dzisiejszej, zupełnie innej perspektywy.

Naprawdę bardzo zajmująca pozycja. Oczywiście serce boli i nóż się w kieszeni otwiera, gdy myśli się o tych tysiącach zwierząt zabijanych tylko dla trofeum myśliwskiego. Mimo tego znajdziemy w książce sporo ciekawostek historycznych i przyrodniczych. Atmosferę kolonialnej Afryki, trochę przygody i białego myśliwego - pana i władcę - w starciu z przyrodą. Proponuję też poszukanie w internecie zdjęć z safari z tamtej epoki, będzie to dopełnienie lektury - aczkolwiek trochę smutne.