Historia seksualności. Tom 4: Wyznania ciała

Żiżek stawia dużo interesujących pytań i nie daje odpowiedzi. Prowokuje i przesadza (powszechne współczucie dla ofiar legitymizuje przemoc albo „Dzisiaj zagrożeniem nie jest bierność, ale pseudoaktywność, chęć „bycia aktywnym”, „brania udziału”, maskowania Nicości tego, co się dzieje.”, czy też obliczona na szokowanie analiza wewnętrznej logiki instytucji Kościoła). Jednocześnie patrzy na rzeczy w ciekawy sposób („usuń z równania zagraniczne firmy i rozpadnie się cały gmach „wojny etnicznej napędzanej starymi emocjami”). Często się z nim nie zgadzałam (apologia figury Mistrza i ten nieudany przykład Wenezueli, pochwała walki - chociaż rozumianej szerzej niż sama przemoc, niewykluczająca przemocy). Specyficzne poczucie humoru i dygresyjność czasem mnie bawiły czasem przeszkadzały, ale ogólnie dobrze się to czytało i chętnie jeszcze po Żiżka sięgnę.

‘Ja’ konfrontujące się z ‘nie ja’ Podobno poprawne opisanie negatywnego zjawiska jest pierwszym krokiem do jego wyeliminowania. W przypadku wszelkich form przemocy, dyskryminacji, obojętności wobec ‘nie nas’, to zadanie niemal beznadziejne, skoro dotyczy każdego. Zadawanie cierpienia (w różnym stopniu wyrafinowania) jest tak ludzkie, że wypada uwzględnić je pośród składowych natury człowieka. Etyczka Magdalena Środa w książce „Obcy, inny, wykluczony” przywołując historię opresji wobec obcych, poddaje jednocześnie ocenie intelektualne podstawy budujące uzasadnienia przemocy jak i próby zbudowania aksjologicznej ochrony przed niegodziwościami. Przyjmując za drogowskaz myśl europejską, śledzi filozofka wykluczające społecznie mechanizmy w związku z kolonializmem, rasizmem epoki państw narodowych, dyskryminacje płciowe i religijne czy procesy związane z nieprawościami wobec mniejszości kulturowych czy imigrantów. Dochodząc do wniosku, że humanizm wypracowany w dojrzałej postaci w oświeceniu wymaga zasadniczego uzupełnienia o korygujące go elementy, podaje kilka współczesnych rozwiązań etycznych. Napięcia historyczne, prawne, ekonomiczne i światopoglądowe determinują nas w myśli i mowie i działaniu. Stąd w trzech częściach autorka przepracowała: Figury (emblematyczne grupy społecznego sklonflikowania),Postawy (uzasadniające przemoc ‘-izmy’) i Projekty (posthumanistyczne propozycje). Praca, która powstawała przez kilka lat, jest w większości przywołanym i skomentowanym zbiorem przekonań filozofów, od Sokratesa po Kołakowskiego. Poświęcając sporo miejsca na krytykę europocentryzmu, przechodzi profesor na uogólniony poziom, gdzie antropocentryzm rozpada się na tysiące niekompatybilności generujących: niewolnictwo, upodlenie mniejszości, uprzedmiotowienie kobiet w patriarchacie, eksterminacje uzewnętrzniające czystą nienawiść, jakoby wątpliwe etycznie ‘feminizujące’ i ‘genderyzujące’ środowiska. Sięgając do przepastnych zasobów z historii przemocy, bada sankcjonujące ją ideologie, prądy myślowe, postawy. Przywołując Hannah Arendt, Michela Foucaulta czy Tzvetan Todorova, formuje syntetyczny obraz rasizmu, seksualnej przemocy czy eksterminacji kolonialnej. Brakowało mi w tym zreferowaniu historii zła czytelnej dyskusji nad stopniem jego powielania, wariacji ‘ciemnych stron duszy ludzkiej’ obecnych współcześnie. Bo to przecież dzisiejsza kondycja moralna człowieka jest ostatecznym celem prowadzonego wywody. Środę interesuje Homo sapiens doby atomizacji wszelakiej, postmodernizmu, migracji ludzkich i nadmiaru informacji stechnicyzowanego świata. W jakim stopniu klasyczne aksjologie, prądy myślowe, uprzedzenia jednostkowe i grupowe ‘płyną nieodmiennie przez pokolenia’, a jakie zaledwie tlą się dyskretnie i podstępnie? Niestety – niewiele z tych pytań miałem szansę przepracować, choć nie brak u filozofki celnych i niepokojących zdań wynikających z troski i raczej pesymizmu co do przyszłości człowieka, jako moralnej istoty: „Tak rozumiany indyferentyzm moralny wydaje się postawą trwale towarzyszącą zindywidualizowanym społeczeństwom współczesnym, które więzi osobowe zastąpiły rolami społecznymi, a obowiązek interwencji, wsparcia i troski przekazały wyspecjalizowanym służbom. Przyczyną obojętności jest „rozkawałkowanie moralności”, jej relatywizacja do określonych aksjologii grupowych i klasowych. Czy więc uniwersalizm moralny i wiara w powszechne obowiązywanie wartości stanowią wystarczającą ochronę przed obojętnością?” „Wiara w to, że zindywidualizowany, racjonalny podmiot zachodniego humanizmu i liberalnej demokracji jest naprawdę silny, jest jednak złudzeniem. Dzisiejszy człowiek epoki późnej nowoczesności jest tak uwikłany w reifikujące relacje konsumencko-rozrywkowe, we własną pracę, szukanie dobrobytu i ucieczkę w prywatność (co przewidział już Tocqueville),że z pewnością sam zdaje sobie sprawę z własnej niemocy.” Podczas lektury odnotowałem pewien subtelny zwrot filozofki w przyjmowanych przez nią perspektywach wynikających z historycznej i teraźniejszej roli religii (w stosunku do znanych mi przekonań Środy sprzed lat). Ciekawa analiza starotestamentowego potępienia homoseksualizmu (historia o Locie) ujęta została w starożytny kontekst obyczajowy i rozmytą homofobiczność (która akurat nie wyróżniała Izraelitów). Problem inności wschodniej z ciekawym niuansowaniem wpisała w odmienności kulturowe (np. obyczajowość społeczności Wschodu o charakterze sakralno-rodowym muszą zaistnieć trwale w świadomości Europejczyków budujących tożsamości społeczne o charakterze prawno-posesywnym). Samo chrześcijaństwo (rozumiane jako realizacje głównej myśli Jezusa, by budować wspólnotę miłości bez odwoływania się do ‘narodu wybranego’) ciekawie puentuje opowieść o ‘caritas’ i ‘agape’. Przy okazji rozpatrywania nietolerancji religijnej, Środa zajmuje ciekawe stanowisko koncyliacyjne wobec imigracyjnych odmienności muzułmanów. Ponieważ jednak problem francuskich burek pojawia podczas referowania przekonań jednego z myślicieli, to nie do końca mam pewność co do jej prywatnego stanowiska (co jest moim ogólnym zarzutem do autorki). Przywołane przez nią wnioski z obserwacji Marthy Nussbaum warto jednak przywołać wprost: „Francuski sekularyzm stanowi więc przykład nietolerancji i dyskryminacji, ponieważ uprzywilejowuje to, co świeckie, kosztem tego, co religijne, czego nie da się usprawiedliwić interesem państwa. Europejska polityka integracyjna nie powinna zakazywać noszenia burek czy chust, lecz przeciwdziałać sytuacji, w której kobieta nie może swobodnie decydować o tym, jak się ubiera.” Sama Biblia, choć nie pojawia się często, a jeśli już jest, to z reguły w związku z poszukiwaniem praźródeł ludzkiego dobra i zła. Jest kolonialno-religijne umocowanie w chrześcijaństwie, są młoty i czarownice doby inkwizycji, ale i pouczająca myśl inspirowana przypowieścią o Samarytaninie, która otwartemu chrześcijaństwu powinna dodawać skrzydeł: „Historia ta pokazuje, że ortodoksyjna wiara nie motywuje do troski o innych, że apostaci bywają bardziej troskliwi wobec osób potrzebujących pomocy i że nie ma troski bez odpowiedzialności. Nie wystarczy bowiem jednorazowy akt wsparcia – trzeba wziąć odpowiedzialność za potrzebującego. Empatia jest impulsem, troska – działaniem, odpowiedzialność nadaje wszystkiemu charakter moralny.” Filozofka stara się w książce często szukać pomostów miedzy sprzecznościami w społecznościach, które przysparzają sobie wzajemnie cierpień. W zdaniach budujących powyższy cytat, chyba spróbowała zastosować taki właśnie zabieg. Destrukcyjna w formie religijność raczej skupi się na zdaniu pierwszym, refleksyjna nie odrzuci drugiego, a posoborowa i akceptująca wielokulturowość z satysfakcją odczyta ostatnie zdanie. Dla mnie taka forma dotarcia do każdego – światopoglądowo różnego - człowieka, było podczas lektury ciekawym eksperymentem. Profesor z odbiorcą weszła w wielopoziomowe interakcje, zmuszając go do ‘opuszczania sfer komfortu’. Zdecydowanie najciekawiej wypadł rozdział o tolerancji. Bardzo interesująco autorka separuje pojęcia, którym przypisuje dość czytelne i intuicyjnie przyswajalne granice stosowalności (wiadomo, że często w intelektualnych manowcach ląduje się przy próbie uzgodnienia znaczeń formułowanych stwierdzeń). Kompromisu w ‘kulturowym zderzeniu’ upatruje w przyjęciu, że dezaprobata (jako postawa wobec obcych nam etycznie odmienności) powinna iść w parze z szacunkiem dla tego innego stylu życia. Dostrzegając pułapki w jakie wpada współczesny model liberalnej demokracji, stara się wybrnąć ze sprzeczności, które ona rodzi. Środa sygnalizuje kierunek łagodzenia napięć w wielokulturowym tyglu: „Jeśli chodzi o liberalną politykę, (…) należy być tolerancyjnym dla nietolerancyjnych, bo nie sposób wymagać, by każda religia asymilowała liberalne normy dystansowania się od własnych wartości, a jednocześnie można mieć nadzieję, że polityka ta jest na tyle chłonna, że znajdą w niej miejsce zarówno grupy tolerancyjne, jak i nietolerancyjne (dezaprobujące i nieszanujące innych religii),pod warunkiem wszelako, że będą podtrzymywały demokratyczny konsensus.” Kulawa próba dotknięcia wszystkich tematów buduje patchworkowość moich refleksji. Praca filozofki, która kilka dekad zajmuje się etyką, nie pozwala z marszu ‘everymanowi’ na pełne odczytanie myśli zawartych w „Obcym, innym, wykluczonym”. To niemożliwe. Książka jest napisana z reguły trudniejszym językiem (szczególnie dość utopijne teoretyczne wizje posthumanizmu trzech filozofów). Treść i forma zapewne pozwalają potraktować książkę, jako lekturę dla studentów filozofii. Pewne fragmenty akceptowałem w całości. Inne uznałem za warte polemiki, a kilka nawet prowadziło mnie do niezgody, jak w przypadku biopolityki i upraszczającego wikłanie darwinizmu w społeczne analogie i nawiązania. Nauki przyrodnicze ‘mówią jak jest’, a dopiero nauki społeczne i etyka budują na podstawie tej rzeczywistości status ‘jak być powinno’. Stąd zdecydowanie bardziej jednoznacznie od Środy separuję hasła: ‘dobór naturalny’ i ‘darwinizm społeczny’. Ostatecznie książka jest wspaniałym memento dla człowieka. Solidną ofertą do szczerej dyskusji, która powinna nas czynić lepszymi. Autorska rekapitulacja przykładów wykluczających odmienności, to zaproszenie dla każdego, by zmierzył się powszechną dehumanizacją słabszych. Nic nas nie rozgrzesza z wielu haniebnych czynów człowieka, choć już uświadomienie sobie tego faktu jest cenne. Książkę czytałem (całkiem przypadkowo) w dniach inwazji Rosji na Ukrainę. Tematy poruszane przez filozofkę bardzo mocno rezonowały w mojej głowie z tą tragiczną codziennością. Gdyby tylko jedną małą myśl dało się zmaterializować w postawach wszystkich, bylibyśmy gdzie indziej: „Co innego uznać wszystkich ludzi za bliźnich lub za podmioty praw, a co innego otoczyć ich rzeczywistą troską lub poczuć się za nich odpowiedzialnym.” BARDZO DOBRE – 8/10

Właściwie już sam tytuł wskazuje, że autor będzie łączył pojęciową wodę z olejem. Od Żiżka można spodziewać się niezłego misz-maszu filozoficznego i tutaj też tak jest. Książka ta to popis erudycji i wszechstronności myślowej autora, który może zainteresować przede wszystkim tych , którzy chcą zobaczyć, czy filozofowanie pomoże zrozumieć współczesne tendencje i uwarunkowania( stąd wiele różnorodnych wyimków filozoficznych, wiele perspektyw i odniesień kulturowych). Ja znalazłam dla siebie ,pomiędzy tym chaosem tematycznym, co najmniej kilka, bardzo interesujących i inspirujących dylematów i prób ich rozwiązania.

Czy dusza jest nieodłączna od ciała? Czy jest czyściec? Co się dzieje ze zmarłymi przed chrześcijańskim zmartwychwstaniem? Co z nieochrzczonymi dziećmi? Czy niebo będzie na ziemi czy znajduje się gdzie indziej? Co zadecyduje o tym czy do niego trafimy? Te i inne pytania chrześcijaństwo generowało na przestrzeni wieków a odpowiedzi teologów były przeróżne, wielokrotnie sprzeczne, dlatego pozycja ta wielokrotnie fascynuje, gdy odkrywamy jak wiele wyobrażeń zakodowanych nam od dziecka na temat chrześcijaństwa to są spopularyzowane i względnie świeże teorie, arbitralnie powyciągane z setek innych interpretacji. Koncept o nieśmiertelności duszy, niezależności duszy od ciała, o czyśćcu czy patrzących na nas z góry świętych - nie znajduje się w biblii (a przynajmniej nie bezpośrednio) a jest wynikiem quasi-filozoficznych dywagacji różnych chrześcijan. Przez przybliżenie w tej książce kontekstu powstania tych teorii uważam, że to pozycja bardzo dobra do zagłębienia się w historie wielu chrześcijańskich doktryn. P.S. Tytuł pozycji sugerował mi, że jest to ogólne podejście do życia po śmierci tj. też u innych kultur, jednak niemal cała książka jest o chrześcijaństwie a dopiero na końcu poznajemy np spirytyzm; tak więc jest to wyobrażenie życia po śmierci w kulturze zachodniej. Ostrzegam, że niestety nie znajduje się tam nic (lub prawie nic) o wyobrażeniach hinduistów, buddystów, konfucjanistów, muzułmanów, mormonów itd itp.

Rzecz o tym, co z seksem - jako pojęciem - zrobiła zachodnia kultura i o tym, że także mówienie o seksie - w celu rzekomego wyzwolenia - jest narzędziem władzy-wiedzy. Foucault zaczyna genealogię seksualności od starożytnej Grecji. Przyswojenie dziełka wymaga kompetencji filozoficznych lub fachowego przewodnictwa.

Theodor Adorno, niemiecki filozof i socjolog, znany jest przede wszystkim jako przedstawiciel szkoły frankfurckiej, neomarksista i współtwórca teorii krytycznej. Wrogość Adorna wobec wolnego rynku nie oznacza jednak, że myśliciel ten nie miał zupełnie nic ciekawego do powiedzenia. Dowodem tego jest broszura „Nowy prawicowy radykalizm”, stanowiąca zapis jego wykładu, który wygłosił w kwietniu 1967 roku na Uniwersytecie Wiedeńskim. Adorno był głośnym krytykiem kultury masowej, której przypisywał zautomatyzowany charakter i niszczenie autentycznej, dawnej kultury rozrywkowej i kultury wysokiej, oraz którą uważał za przedłużenie kapitalistycznego systemu produkcji. Przed II wojną światową pracował w Instytucie Badań Społecznych, który po dojściu Hitlera do władzy został zamknięty, a on sam rok później musiał uciekać z kraju ze względu na swoje żydowskie korzenie. Podjął się badań empirycznych w USA i stworzył koncepcję osobowości autorytarnej, czyli takiej, która ze względu na pewien określony zestaw cech, skłonna jest wyznawać antydemokratyczne ideologie i jest podatna na populizm. Doświadczył więc nie tylko narodowego socjalizmu na własnej skórze, ale badał go również naukowo. Zdaniem Adorna faszyzm nigdy nie miał rozbudowanej teorii, a jego ideologia była rozwodniona i wiele jego postulatów miało charakter doraźny. Widać to było zwłaszcza we Włoszech Mussoliniego, które na początku prowadziły politykę stosunkowo wolnorynkową i wyśmiewały rasizm Hitlera, by stać się potem państwem na wskroś etatystycznym i realizującym politykę rasową narzuconą przez sojuszniczą Trzecią Rzeszę. Filozof był zdania, że faszyzm skupiał się głównie na panowaniu nad psychiką mas i że propaganda była w nim poniekąd celem samym w sobie. To w propagandzie skrajnie prawicowi liderzy znajdują ujście dla swoich fantazji związanych z wizją jakiejś zbliżającej się katastrofy. Z kolei masy, dzięki niej, utożsamiają się z liderami, którzy epatują dynamizmem, sprawczością i nastawieniem na konflikt w stopniu niedostępnym dla przeciętnego człowieka. Liderzy, by wykonać pierwszy krok w tworzeniu podziałów społecznych, muszą się charakteryzować ekstremalnie niskim poziomem empatii – wtedy dopiero mniej zaburzeni naśladowcy zbierają się na odwagę do praktykowania wszelkich destruktywnych sposobów postępowania. Na temat zachowań powojennych skrajnych prawicowców, oprócz tych twierdzeń o charakterze ogólnym, padło też w wykładzie sporo szczegółowych obserwacji. Przede wszystkim muszą oni kompensować sobie brak realnego zagrożenia komunizmem, więc podciągają pod słowo komunizm, co popadnie i walczą z wyobrażonym wrogiem. Podobnie z antysemityzmem, który przetrwał samych Żydów i dotyka ich widmowej postaci. Nie przeciwdziała temu nawet tabu i prawne ściganie za antysemityzm, bo polityczna poprawność owocuje mistrzowskim wyćwiczeniem sztuki aluzji. Antysemici puszczają do siebie oko, używając fraz w rodzaju „sami wiecie kto”. Czasem wystarczy powiedzieć „żydowsko brzmiące” nazwisko i już wszyscy wtajemniczeni wiedzą, co mają myśleć. We współczesnej Polsce antysemici często, mając na myśli Żydów, mówią o Rzymianach, w nawiązaniu do jałowego sporu o to, kto ukrzyżował Chrystusa. W tych postawach pewności dodaje im strategia zwana po niemiecku „metodą salami”, czyli po prostu pseudonaukowa pedanteria. Polega to na atakowaniu powszechnie uznawanych faktów i ich podważaniu w całości, czepiając się detali. Przykładem może być stwierdzenie, że podczas Holocaustu zamordowano 5,5 miliona żydów, a nie 6 mln. Potem się okazuje, że 4 miliony, a nie 5, aż w końcu można się od głosicieli takich też dowiedzieć, że nikt nie został zamordowany, a potem, że to w ogóle Żydzi mordowali i Holocaust był im na rękę, bo założyli „państwo w Palestynie”. Podobnie przewrotnymi technikami są też wyciąganie z kontekstu (niemieckie „Za Hitlera, zanim zaczął wojnę, było dobrze” i nasze rodzime „Za Hitlera były mniejsze podatki”),wybiórczy konkretyzm i formalizm prawny. Ten drugi polega na oczekiwaniu od adwersarzy znajomości mało istotnych i trudnych do zweryfikowania „faktów” i traktowanie ich jako całkowicie niekompetentnych, gdy nie wiedzą co i gdzie powiedział jakiś rabin albo jakiś Ukrainiec. Żeby było zabawniej, często taki „podstawowy fakt” okazuje się w ogóle nie być faktem. Trzeci zaś to powoływanie się na prawo przy głoszeniu nacjonalistycznych, konfliktogennych tez np. uważano, że Zachodnie mocarstwa dobrowolnie podpisały traktat monachijski i on dalej obowiązuje, więc Niemcy mogą mieć słuszne roszczenia do Kraju Sudeckiego. Charakterystyczny dla skrajnej prawicy jest też antyamerykanizm i ogólna niechęć do „plutokratycznych narodów”, co łączyło się z narzekaniem na imigrantów, mimo realnego zapotrzebowania na ich pracę, czy z wyprzedawaniem niemieckiej gospodarki zachodniemu kapitałowi, a u nas polskiej gospodarki między innymi niemieckiemu. Oprócz tego warto wspomnieć, że mimo bycia ruchem wrogim wolności, skrajna prawica lubi przedstawiać się jako stająca w obronie tejże wolności. Lubuje się również w używaniu różnych wariacji wyrażenia Goebbelsa „partie systemowe” – w realiach powojennych były to dla prawicujących Niemców partie, którym licencji udzieliły mocarstwa okupacyjne, w Polsce popularne dla pewnych środowisk były wyrażenia „partie postkomunistyczne”, „partie okrągłostołowe”, czy „banda czworga”. Nie sposób też nie wspomnieć o przywiązywaniu nadmiernej wagi do symboli, czego świetnym przykładem jest poseł pewnej polskiej prawicowej partii, który zniszczył własność prywatną w postaci choinki, bo wisiały na niej bombki z nieodpowiadającymi mu obrazkami. Tenże sam poseł objawiałby też typową, według rozważań Adorna, sadystyczną radość z wymierzania kar i krytyki, co szczególnie było widać w publicznie wyartykułowanych marzeniach o „batożeniu gejów”. W niemieckim wariancie była to mocna krytyka zwykłych Niemców uznających granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej. Przykłady można mnożyć, ale mijałoby się to z celem recenzji, jakim jest zachęcenie do lektury Adorna, tym bardziej że wydaje się, że jego tło biograficzne nadaje jego twierdzeniom pewnej powagi. Z drugiej strony fakt, że zabrakło mu obiektywizmu, by odnieść wyniki swoich badań również do lewicowego radykalizmu, nakazuje pewną dozę sceptycyzmu przy ocenie jego tez, chociaż niekoniecznie je przekreśla i moim zdaniem wciąż warto się nad nimi uczciwie pochylić.

Niejako kontynuacja "wiedzy radosnej", tylko zamiast prawodawcy pojawia się kartograf. Jak zmierzyć smutek? Brak pojęć wspólnych. Brak zgodności z moimi pobudzeniami (na pohybel waszym humorom)! Po przejrzenia mini-przewodnika możesz zostać ekspertem od nadawania rytmu. Spinoza proponuje odwrót od "idei nieadekwatnych", które nas usmucają. Oto alternatywy - więcej figur tanecznych: "Im większą zatem zdolność samopobudzanie zdobywamy w ciągu życia, tym mniej tracimy, tracąc życie samo, umierając lub cierpiąc, i tym trafniej stwierdzamy, że zło było niczym, lub że nic albo prawie nic złego nie należało do istoty" (s. 70,71). "Pojęcia wspólne są zatem pewną Sztuką, właściwą sztuką samej Etyki: to sztuka organizacji pożytecznych spotkań, kompozycji aktualnych stosunków, formowania mocy, eksperymentowania" (s. 193).

Ambitna i niesamowicie rozbudowana książka, oparta na tradycji psychoanalitycznej i strukturalistycznej. Sądzę że można ją czytać na dwa sposoby: - jako rewitalizację marksizmu i próbę użycia nowej nomenklatury do wyciągnięcia z tekstu tego, czego Marks nie wyraził szczegółowo. - jako ogromny zbiór pojęć, konstrukcji myślowych , przemyśleń, mogących posłużyć do analizy świata nas otaczającego. Powiedziałbym że oba z nich są uzasadnione (choć Althusser nie zgodziłby się z drugim podejściem). Nie sądzę że jest to lektura tylko dla marksistów. Osoby w całkowitej opozycji do myśli marksistowskiej mogą wiele wyciągnąć z przemyśleń Althussera o nauce, ideologii, myśli XIX i XX w. , czy praktyce teoretycznej, politycznej oraz ekonomicznej. Chociaż jak najbardziej rozumiem skąd wynika opozycja do tej lektury, jako że i u mnie się pojawiała i nadal w pewnych kwestiach pojawia. Mimo wszystko sądzę że jest to lektura warta przełamania się i przeczytania.

Świetna praca, chociaż tytuł rzeczywiście konfundujący; note bene oryginalny nie wydaje się tak trywialny: "Seksualno in ontologija". Niemniej jednak książka traktuje o psychoanalitycznym pojęciu seksualności, sporo tu Freuda, Lacana, Žižka. Polecam gorąco! PS. Język i styl pisania jest specyficzny, typowy dla psychoanalitycznego podejścia. Jednak fakt, że nie jest się w stanie przebrnąć przez treść nie jest tożsame z tym, że treść ta jest miałka.

Krótki esej o odzyskiwaniu pojęć i nadawaniu sporowi politycznemu właściwego znaczenia. Populizm stało się nader użytecznym słowem – nazwanie tak kogoś w zasadzie zwalnia od dyskusji. To problem współczesnego sporu politycznego od którego liberalne demokracje nader często uciekają. Ów brak różnic między centrolewicą a centroprawicą powoduje, że ludzie stracili poczucie że mają na coś wpływ. Na braku owych wyrazistych różnic wygrywa politycznie prawica – przejęła język elity i język sprzeciwu – oba mają prawicowy wymiar. Mouffe pokazuje że sam w sobie opór względem propozycji elit nie jest zły, ba to wręcz istota napięcia w demokracji. Dopiero przekonanie że tylko jedna strona reprezentuje „naród” czy „społeczeństwo” odbierając legitymacje drugiej stronie – powoduje że schodzimy na niebezpieczną stronę autorytaryzmu. Tymczasem obawa przed jakąkolwiek kontestacją powoduje, że wyborcy w końcu przestają obawiać się radykalizmów. To co może robić lewica to nie bać się radykalnej demokracji i radykalnej równości. Polecam, krótko i przejrzyście, choć zapewne w kilku miejscach z Autorką można byt się pospierać np. o to czy to o czym pisze to w ogóle populizm? Ale może to słowo klucz które może ułatwić nawiązania języka z odrzuconą częścią społeczeństwa.

Szanuję Batalille'a za swojego rodzaju patologiczną przenikliwość, ale doprawdy, filozofowie kończący żywot chorobą weneryczną, mają zwykle osobliwy stosunek do kobiet. Erotyzm, rzecz napędzana przez pragnienie (może nawet deleuzjańskie),staje się przez to podejście erotyzmem mężczyzn. Jak połączyć koncepcję całościowości ze stronniczym punktem widzenia, posiadając jedynie uzasadnienie małego chłopca, który mówi - tutaj nie chodzi o kobiety, więc nie będę o nich pisał. Książka bardziej naznacza fragmentaryczność całościowości i topi myśl jeszcze głębiej w postmodernizm niż by Bataille sobie tego życzył. Filozofia Bataille jako filozofia nieobecności, ot co. Książka sama w sobie bardzo ciekawa, zwłaszcza urzeczowienie jako warunek erotyzmu. Polecam. Fakt zabawny i przerażający zarazem (nie jestem pewna, czy erotyczny ;)) - żeby Bataille i Lacan mieli tę samą żonę - krystalizuje się w niej "przechodniość" kobiet w ich filozofii.

Liczyłam, że po zapoznaniu się z pozycją będę miała dość dobre wyobrażenie różnych "wariantów" mistyki wśród żydów. Trochę nie wyszło, nie jestem pewna, czy styl autora, czy dla czytelnika, który w ogóle praktycznie nie miał kontaktu z tematyką, nie jest trochę za mało przystępna... Chyba liczyłam na jakieś mega proste prezentacje, które by dały wyobrażenie poszczególnych nurtów. Nieszczególnie mam poczucie, że "zostało to dowiezione", chociaż sama pozycja warta poznania z powodu raczej niewielu o takiej tematyce na polskim rynku, + niektóre rzeczy były bardzo ciekawe, ja np. mocno zwróciłam uwagę na średniowiecznych chasydów niemieckich - intuicyjnie kompletnie by mi się takie treści nie skojarzyły z judaizmem. Nie wiem, dla kogo książka mogłaby być najbardziej przydatna - może jak ktoś sam miał trochę do czynienia z jakimiś tekstami, itp., i chce coś porównać, albo się zainspirować. Dla mnie wydała się trochę mało przydatna, ale ogólnie czytało się fajnie.

Byłem nastawiony na bardziej uniwersalne refleksje, tymczasem mają one subiektywy, osobisty charakter. Trochę mnie to rozczarowało, ostatecznie jednak kilka rozważań uznałem za godne uwagi. Autor dokonuje rozrachunku z przeszłością i wynikającą z niej traumą. Unika konwencji wyciągania pozytywów z doznanych krzywd, wybaczania oprawcom i przezwyciężenia resentymentów. W świetle jego gorzkich przemyśleń tego typu teksty jawią się jako czcze gadanie. Inaczej wygląda tu również podejście do rozliczenia II wojny światowej. Padają argumenty o tym, że nazistowskie zbrodnie już na zawsze pozostaną częścią dziedzictwa Niemiec i nie można w związku z tym dzielić swobodnie tego narodu na hitlerowski i powojenny, bez względu na to, ile czasu by upłynęło. Książka jest więc esejem, w którym z różnych stron rozpatrywany jest los człowieka, który doświadczył holokaustu. W wielu kwestiach dała mi do myślenia, ogólnie jednak liczyłem na coś bardziej "filozoficznego".

Spostrzeżenia autorki na temat Hegla są całkiem ciekawe, ale nie mają większego znaczenia dla tej filozofii (której autorka swoją drogą do końca chyba nie rozumie – dialektyka panowania i niewoli i jej późniejsze rozwiązanie nie jest opowieścią o zbrojnym buncie niewolników, ale o procesach historycznych, które doprowadziły do zaniknięcia kulturotwórczej roli arystokracji i do powstania świata na wskroś mieszczańskiego). Dużo lepsza jest część poświęcona Haiti i postkolonializmowi; jest więc o wyparciu roli niewolnictwa w historii Europy, paradoksach oświecenia i nierozerwalnym związku kapitalizmu z kolonializmem. Na uwagę najbardziej zasługuje projekt historii uniwersalnej; pojęcie uniwersalizmu zostało przez współczesną humanistykę wyklęte, jako kojarzące się z przemocą zarówno fizyczną, jak i symboliczną (narzucaniem podporządkowanym wizji świata właściwej dla dominujących). Buck-Morss dokonuje przejęcia, pokazując, w duchu Heglowskim, że projekt emancypacyjny można, a nawet trzeba, oprzeć na uniwersalnej idei, którą ma być właściwe wszystkim ludziom dążenie do wolności. Z tej perspektywy możemy spojrzeć na przeszłość w poprzek ustalonych akademickich narracji i szukać fragmentów wolnościowego uniwersalizmu "w pęknięciach wydarzeń historycznych". Taką opowieścią, zapoznaną w dominującym dyskursie, jest atlantycka hydrarchia, wielokulturowa społeczność marynarzy, piratów, buntowników i wyrzutków, którzy w czasach kolonialnych tworzyli swoje państwo-niepaństwo, oddolny uniwersalizm na marginesie historii tworzonej przez imperia.

Początkowo chciałem dać trochę niższą ocenę, ale choć skończyłem tę pozycję już tydzień temu, to praktycznie codziennie o niej myślę. Mimo, iż tezy Sloterdijka wydają się proste i logiczne, to nigdy na kwestię realnej wolności, stresu jako swoistego spoiwa społecznego, roli mediów, sprzeczności z indywidualizmem, nie patrzyłem w ten sposób. Autor ciekawie opisuje też współczesny liberalizm. Dla takiego laika jak ja, rzadko sięgającego po eseje filozoficzne, czytało się dobrze, choć miejscami język był wymagający, ale bez wpływu na kontekst i zrozumienie całości. To chyba moje nie ostatnie spotkanie ze Sloterdijkiem.

esejowanie między Erosem a Thanatosem - mieniące się różną jakością rozmyślania o interakcjach między kulturą życia i naturą śmierci... *** O erotyzmie można powiedzieć, że jest pochwałą życia nawet w śmierci. Nie jest to właściwie żadna definicja, myślę jednak, że ta formuła najlepiej oddaje sens erotyzmu. Gdybym miał ściśle zdefiniować erotyzm, to niewątpliwie powinienem wyjść od rozmnażania płciowego, którego szczególną formą jest erotyzm. Aktywność seksualna związana z rozmnażaniem jest wspólna zwierzętom obdarzonym płcią i ludziom, ale tylko ludzie uczynili z niej aktywność erotyczną, tym zaś, co różni erotyzm od zwykłej aktywności seksualnej, jest psychologiczne poszukiwanie niezależne od naturalnego celu prokreacji, to znaczy płodzenia dzieci. Od tej elementarnej definicji powracam zresztą zaraz do formuły, którą zaproponowałem na początku, że mianowicie erotyzm jest pochwałą życia nawet w śmierci. Bo choć aktywność erotyczna jest przede wszystkim żywiołowym przejawem życia, to przedmiot tego psychologicznego poszukiwania, niezależny, jak powiedziałem, od troski o powielenie życia, nieobcy jest śmierci. Paradoks wydaje się tak wielki, że nie czekając dłużej, spróbuję dać moim twierdzeniom coś w rodzaju uzasadnienia i przytoczę dwa następujące cytaty: "Tajemnica ta jest niestety aż nazbyt pewna – mówi Sade – każdy libertyn choć trochę doświadczony w występku wie, jaką władzę sprawuje nad zmysłami zbrodnia". Tenże wypowiada jeszcze bardziej zdumiewające zdanie: "Najlepszym sposobem na oswojenie się z myślą o śmierci jest skojarzenie jej z rozpustą".

Ciężko mi odnieść się do tej lektury, zwłaszcza biorąc pod uwagę woltę ideologiczną autora ( kilka lat temu? kilkanaście?) Ok, wywód na temat rozdźwięku miedzy myślą ateistyczną a torem myślenia wciąż quasireligijnym przyjmuję jednak konkluzje sumaryczne nie dla mnie. Brak zgody na wnioski finalne.

rzetelna, bezwzględna i przenikliwa krytyka projektu oświecenia (które miało miało zniszczyć mit, ale samo tworzy nowy mit — mit absolutnej racjonalności) - szerzej - nowoczesności... czyli odsłona posiadających własną ciemną stronę - racjonalności, postęp i emancypacji... fundament teorii krytycznej o rozumie, który może stać się narzędziem dominacji, o postępie technicznym, który może prowadzić do barbarzyństwa, o kulturze masowej, która może ogłupiać zamiast wyzwalać, wreszcie o nowoczesnym społeczeństwie, które może popaść w nowe formy autorytaryzmu....

Dla tych, którzy myślą o Europie. Dlaczego, co i jak w tej Europie się zadziało. Trzeba przyznać, że wielką szkodą jest docieranie do Polski tego typu książek po kilkudziesięciu latach. Może by obrać inny kurs? Tekst typowo filozoficzny, zdecydowanie dla osób lubiących trochę wysilać mózg.

No nie leżą mi aforyzmy. Wiele krótkich sentencji i nieco dłuższych rozważań, na różne tematy, wystrzeliwanych niczym z karabinu. Ciężko coś zapamiętać w tym natłoku, a kilka zdań było ciekawych. Wolę dłuższe formy, z których można wyłuskać jakąś ogólną myśl. A w repertuarze rozmaite obserwacje, poetyckie ujęcia stanów wewnętrznych, trochę o życiu, człowieku i jego iluzjach. Krótko mówiąc: typowy Cioran.