"Nie to!". Dokąd? Wiersze

Staff to poeta dobry słaby w drugich dnach oraz fenomenalny w opisach przyrody. Zachłyśnięty włochami szczególnie Florencją która jest jego tematem przewodnim w kilku wierszach i właśnie jeden z nich firenze uważam za najlepszy. Rozkochany w słonecznej Italii Staff na łamach ów wiersza co chwilę rzuca błyskotliwymi porównaniami. Jednak w ogóle ten zbiór nie należy do najlepszych przez to że jest w nim pełno wierszy starych. W całokształcie to zbiór dobry choć mocno nie równy

Modlitwa na stare lata O Boże, strzeż mnie od myśli zrodzonych Tylko z mądrości. Kto śpiewa pieśń mającą przetrwać, Ten myśli szpikiem kości. To jedno godne jest pochwały Z wszystkiego, co się w starcu mieści. Czym jestem, bym nie udał głupca Dla dobra pieśni? I modlę się, bo modne słowo mija, Modlitwa zaś powraca z każdym wiekiem, Niech będę, stojąc już nad grobem, Głupim, namiętnym człowiekiem.

Norwid to wirtuoz balansujący na granicy sztuk kilku bez wątpienia jedna z nich jest poezja sumiennie przeplatana z artyzmem w wszelakiej postaci. Sztuka wprost kipi z jego tekstów. Norwid poeta jest a nie bywa. Bywa za to malarzem słowem oraz poniekąd rzeźbiarzem i metafizykiem. Ten zbiór ma jeden mankament zbyt długa publicystyka powiązana z utworem. Norwid zdecydowanie jest godny polecenia.

Jeżeli juwenilia mają taką postać, to mógł je napisać tylko geniusz! Czesław Miłosz zadziwia dojrzałością i głębią postrzegania rzeczywistości już w swoich najwcześniejszych wierszach. Słowo "monumentalne" aż się samo ciśnie, niezależnie od tego czy wiersze dotyczą wielkiej historii, spraw codziennych czy samobójczej śmierci Jesienina.

Mam słabość do haiku, dlatego zaczęłam gromadzić swoją prywatną kolekcję poświęconą tego typu poezji. Ten tomik jest moim drugim nabytkiem i jednocześnie pierwszym czytanym w polskim tłumaczeniu. Podobnie jak sam zamysł haiku, wydanie tego tomiku jest proste i minimalistyczne, co widać już po jasnej, estetycznej okładce. Każde haiku przedstawione jest w japońskim oryginale, oraz w polskim tłumaczeniu autorstwa Beaty Szymańskiej i Anny Kuchty. Szkoda, że do japońskich wersji haiku nie dodano furigany - dałoby to dużo frajdy osobom uczącym się języka Kraju Kwitnącej Wiśni. Jeśli chodzi o samo tłumaczenie, to już we wstępie jedna z tłumaczek zaznacza, że założeniem tego przekładu było przedstawienie wierszy w sposób bliski polskiemu czytelnikowi. Nie do końca jestem przekonana do tego podejścia, wydawało mi się, że dużo rzeczy umykało w tłumaczeniu. O wiele bardziej do gustu przypadł mi angielski przekład w poprzednio czytanym zbiorze haiku. Zestawienie poetów haiku w tym tomiku jest dosyć klasyczne. Są to: Matsuo Bashō, Yosa Buson, Kobayashi Issa i Masaoka Shiki. Samych wierszy jest dosyć dużo i czytając je, można wyczuć styl i główne motywy opisywane przez poszczególnych autorów. Tomik czyta się szybko, a w trakcie czytania ma się wrażenie, jakby oczami wyobraźni oglądało się wystawę malarską, która przedstawia prostotę i piękno natury. Myślę, że ten zbiór haiku idealnie sprawdzi się jako forma medytacji, która pozwoli na chwilę odpocząć od pędu życia. (Wyzwanie czytelnicze LC na marzec 2023: Przeczytam tom poezji)

Czytając opinie bardzo się zadziwiałam, że ludziom bardziej podoba się druga połowa tego tomiku. Mi ona totalnie nie przypadła do gustu, mnóstwo tam nawiązań religijnych, których nie jestem fanką oraz same te wiersze nie brzmią już tak ładnie. Gdybym oceniała tylko pierwsze 200 stron moja ocena to byłoby 8-9/10. Niestety teraz jest to 6/10.

Leśmian to poeta do herbaty bez potrójnego dna typowego dla południowej awangardy ale za to z treścią nie przesadnie skomplikowaną. Leśmian piszę pięknie i głęboko ale daje się po tej głębi poruszać. Mamy tu dwa motywy w postaci miłości i śmierci. Oklepane po tysiąckroć w literaturze jednak przez Leśmiana ciekawie przedstawione np. w Marcinie Swobodzie, Leśmian przedstawia motyw śmierci w sposób tak przewrotny ,litościwy i nowatorski że klasyk tworzy coś ponad klasycznego. Oczywiście występuje tu typowa dla Leśmiana skłonność do infantylnego podejmowania tematów erotycznych. Na koniec dnia książka jest bardzo dobra bo przecież w Leśmianie chodzi o głębie i dobrze wykreowane postacie. Leśmian jest dobry w prostocie i świetny w przekazie. A selekcja i posłowie uważam za jedno z lepszych jakie czytałem. Książka jest warta polecenia bo w końcu każdy musi sięgnąć po najlepszego polskiego poetę. (Przynajmniej tak twierdziła moja polonistka)

W poezji Grochowiaka od początku widać inspiracje kulturą francuską, motywy kultury barokowej i średniowiecznej. Mamy też elementy groteski i estetykę brzydoty, a także postawę buntu wobec rzeczywistości. Najbardziej spodobały mi się wiersze Don Kiszot, Nie zabierzecie księżyca, Do S... , Upojenie. Nie ma w tym tomiku świetnej Płonącej żyrafy.

Fascynująca postać, niesamowite wiersze. Świrszczyńska pisała w taki sposób, że momentami zapiera dech przy lekturze. Jest w swoich wierszach brutalnie prawdziwa, opowiada koszmar wojny bez ozdobników, ale z taką samą bezpośredniością porusza tematy intymności, macierzyństwa, słabości kobiet w relacjach z mężczyznami. Nie da się nie zauważyć jej pisania, nie da się go też zapomnieć.

Późny Miłosz, wracający do miejsc swojego dzieciństwa, postaci, z którymi zetknął go los oraz rozważań o naturze dobra, zła czy Boga. Wielki dar mówienia o rzeczach trudnych w sposób dosyć lekki i w zasadzie zrozumiały, nawet jeśli na końcu jest konkluzja, że tak naprawdę nie wiemy nic

Po tomik Ginczanki sięgnęłam z ciekawości , lubię poezję tego okresu.Uwielbiam Skamandrytów i Marię Pawlikowską -Jasnorzewską, a Ginczanki dotychczas nie czytałam. Szczerze, wolę Tuwima, Lechonia czy Słonimskiego, ale trudno też porównywać w ten sposób, bo Zuzanna Ginczanka tworzyła całkowicie inną poezję. Najbardziej podobały mi się wiersze: Wyjaśnienie na marginesie, Synteza i Zamiast różowego listu. Gdyby tomik zawierał tylko te trzy wiersze na pewno dałabym 10/10.

Czy to jeszcze uwielbienie miłości, a może już hołd pośmiertnie jej złożony? W tym szlachetnym tandemie nie ma wygranych, ponieważ wzajemnie się przenikając, umiłowanie ze śmiercią kroczą w jednym szeregu. Wyrywając sobie zdobyte trofea, pozbawieni strachu przed działaniem czasu, ci najważniejsi bohaterowie Rainera Marii Rilkego są jak brat i siostra. A jakaż żarliwość od nich bije, wykreowana ich namiętnym tchnieniem rzeczywistość oszołamia, gonią płomienie i barwy żaru dominują nad sceną tego poematu. A w komnacie na wieży rozgrywa się dramat. W drżącej czerwieni zarówno śmierć jak i miłość zbiorą swe żniwo. Nigdy się tak naprawdę nie dowiemy, co wypowiedziano w modlitwie tej gorącej nocy. Gdzie szczęk zbroi próbował zapanować nad krzykiem pożaru. Kiedy puszczone samopas żywioły zdominowały delikatny i wybijany przez spokojny sen rytm. Potrzeba ogromnej wrażliwości, żeby powstałe w ciągu jednej nocy dzieło zmieściło tak wielki emocjonalny ładunek. Na kartkę ulubionego przez Rilkego papieru welinowego opadł mały płatek róży, posłaniec rycerskiej ballady dla której przeczytania wystarczy zaledwie godzina aby poznać losy niewinnej mistyfikacji wielkiego poety. Jednak przeczytanie nie oznacza jeszcze zakochania. Bo tylko wtedy można zostać całkowicie pochłonięty mistycyzmem Rilkego i usadowiwszy się pośród zachwytów, odnaleźć dominujące miejsce poezji idealistycznej na świecie. To jak oddanie się w lenno. Tylko tym razem tajemnicza wyniosłość przypomina nam o czymś o wiele bardziej zagadkowym, niż zwykła ziemska zależność. Subtelnie, jednakowo na ból czy radość, reaguje poczuciem wielkiej tęsknoty i tylko czeka, aż ktoś odnajdzie przepojony wonią róży list. Wtedy dopiero pozna historię nieszczęśliwego uczucia, które odsuwając męskość z jej tradycyjnymi wzorcami, ukazało słodycz prawdziwej dojrzałości emocjonalnej. Nie wiem, kiedy kontury tego poematu utraciły swoją ostrość. Nie zdążyłem się zorientować, gdy dobiegł koniec wystawnej uczty i przyszło się budzić ze snu. Przebudzenie nadeszło nagle, pryskający czar pozostawił ludzi, aż do dzieciństwa pozbawionych wstydu. Wtedy wyobraziłem sobie zatopioną w wieczornym świetle równinę, po której samotny jeździec toczy bez celu rozjarzonym wzrokiem. Zmęczenie nie pozostawiło na jego twarzy ani śladu dawnego męstwa a on sam wydaje się być zasłuchanym w jego własną i opowiedzianą przez wiatr historię. Tak się odkrywa, wydawałoby się niemożliwe do odkrycia literackie skarby. A ileż takich klejnotów zalega na zakurzonych strychach i oczekuje na swój czas, kiedy ich sen zostanie przerwany przez spragnionego uczuć czytelnika. Burzliwa noc młodzieńczego utworu przyniosła Rilkemu wielki sukces. On sam jakby się nieco tym krępował i traktował swój poemat narracyjny jedynie jako promującą korzenie swojej rodziny legendę. Historycy na tym niewinnym zmyśleniu nie pozostawili suchej nitki ale utwór Rilkego i bez tego potrafi dotknąć najskrytszych zakamarków duszy. Czytając "Korneta" miałem wrażenie, że taki przepych można odczuwać jedynie we śnie. A przebudzenie będzie oznaczało niepowetowaną stratę dla wszystkich tych, którym marzenia senne przydają kolorów życiu. Osobliwa to twórczość i takiego też wymaga traktowania. Dla niej dzień jest jak noc a noc jak dzień i wszystkie wypowiedziane przez nią słowa potrafią wybrzmieć w czytającym, odkrywając jego samego. W taki właśnie sposób na naszym polu poetyckich doświadczeń zakwita nowe. Zawsze emocjonujące. Bez przerwy angażujące do przypominania o swojej wrażliwości.

Bardzo lubię, kiedy poezja pozwala mi lepiej zrozumieć filozofów. Jej skłonność do ucieczki ku wszelkim abstrakcyjnym formom tworzy ogromne możliwości porzucenia "niemego" materializmu. Skutkuje to chociaż chwilową możliwością przeżycia czegoś wznioślejszego i połączeniem mistyki z codziennością. Dlatego też filozoficzna wrażliwość i poetycka wyobraźnia Adama Zagajewskiego skłoniła mnie akurat do podjęcia tego wątku już na samym początku. Jego zasłuchana w szumie Lwowa zmysłowość sama w sobie stanowi tego świadectwo. W prezentowanym przez niego nadzwyczaj "żywym" świecie została uchwycona istota tego, co przemija i powraca. Trochę gorzka to wiedza ale dla dobra nas samych należy się nią dzielić. Gdyż tylko w prezentacji opozycji rozpaczy i radości można pojąć to, co stanowi sens wszelkiego istnienia. Piękno można zrozumieć również wtedy, kiedy wszystko zaciera swoje kształty a tymczasem my z zamglonych fragmentów rzeczywistości próbujemy odczytać zmiany. Tego typu metamorfoz najlepiej wysłuchać skargą wiolonczeli lub mistrzowskim wykonaniem koncertu fortepianowego podziwianej przeze mnie Marthy Argerich. Dostrzegł to również Adam Zagajewski i nasze spojrzenia na temat czułości na jakiś czas się skrzyżowały. W poezji dla zaawansowanych okaleczony świat należy przywitać milczeniem, bo chociaż płacz jest kosmopolityczny, to lepiej nadmiernie nie nadwyrężać naszych pokładów cierpliwości. W labiryncie podwójnych znaczeń Zagajewskiego można się poczuć jak w ogromnej bibliotece, w której na półkach zalegają połacie myśli. A nad nimi gotyckie łuki Krakowa. A jeszcze wyżej przemijanie, które czule to wszystko wygładza. Ciekawość pchnęła mnie w kierunku ognia, który tworzy zamiast niszczyć. Takie ujęcie zapału Kartezjusza i Pascala pozwoliło mi na lepsze zrozumienie przemiany pasji w piękno tworzenia. Wiersze Zagajewskiego sprawiają czasem wrażenie, jakby wielkie sprawy zamieszkiwały w drobnych epizodach, obalających stare filozofie i budujących drogocenne chwile. A tam gdzie wielkie sprawy, to ich rozrzut na mapie również wydaje się całkiem spory. Ta poezja jest bogata geograficznymi nazwami. Płacząc nad pamięcią, wspina się po wzgórzach Burgundii. W dolinie Rodanu poszukuje wiedzy, słabość przekuwa w siłę nie pomijając przy tym doświadczenia bólu. Tak jak w końcu rozumie wielkich filozofów, tak też otwiera wyobraźnię na rzeczy mniejsze ale równie ważne. Adam Zagajewski chętnie pisze o swoich mistrzach. Oraz o wsparciu dla pamięci chorego ojca. Mądrość ich wszystkich układa się w klucz do raju. A przynajmniej w zbiór szkiców, tworzących zlepek wywołanego osobistymi przeżyciami poety natchnienia. W przeczytanym przeze mnie tomie poezji Zagajewskiego trwa niestrudzona praca wspomnień, wykorzystująca liryczność jako boski wiatr tworzenia. Bo na nim się wszystko opiera i toczy do samego końca, aż do rozwiązania supłów życia. Oczywiście można mieć różne oczekiwania wobec poezji, jednak z pewnością potrafi ona pocieszyć w samotności. Adam Zagajewski umiał pisać tak, żeby jego twórczość nie tylko prezentowała autentyczną wrażliwość ale też radziła sobie w praktyce z współodczuwaniem. Wygląda to na zupełnie inne postrzeganie form niewyczuwalnych dotykiem. One też potrafią pomagać, stanowiąc pomoc w terapii dla zagubionych. Chciałbym na koniec słowami samego Zagajewskiego zaznaczyć, czym dla mnie jest jego poezja: "Poezja jest poszukiwaniem blasku. Poezja jest królewską drogą, która prowadzi nas najdalej".

"Poetycki testament Rymkiewicza" Jarosław Marek Rymkiewicz od ponad czterdziestu lat zdaje się być zafascynowany tym, co u każdego „zjadacza chleba” nierzadko wywołuje odruch wymiotny… Są to góry gnijących trzewi, stosy próchniejących kości i czaszek, w których pełza robactwo, psujące się ciało. Powiedzmy sobie szczerze – nic tak nie przeraża, jak świadomość, że nasza ziemska egzystencja dobiegnie kiedyś końca. Ale jeszcze bardziej przeraża fakt, że to, o co dbaliśmy przez całe życie – ciało, włosy, skóra – zamieni się w pleśń toczoną przez czerwie. W ucywilizowanym XX i XXI wieku fakt umierania wcale nie znika z ogólnoludzkiej świadomości. Literacko, wystarczy wymienić choćby Różewiczowską fascynację rozkładem czy poetycki turpizm Grochowiaka. Ale jak zaznaczyłam na początku, niekwestionowanym mistrzem w tej materii jest nie kto inny, jak Rymkiewicz. Widać to doskonale zwłaszcza w jego tomie poetyckim zatytułowanym „Moje dzieło pośmiertne” z 1993 roku, gdzie możemy oglądać śmierć w całej jej okazałości i grozie. Przesłanie tomu nie budzi wątpliwości, wyrażone jest bowiem wprost: „Weźcie te wiersze weźcie z nich co chcecie / I niech wam mówią że wy też umrzecie”. Większość utworów poety podejmuje znany wszystkim motyw ‘vanitas’, odwołujący się do średniowiecznej literatury parenetycznej, której celem było kształtowanie właściwych postaw moralnych, także wobec perspektywy śmierci. Rymkiewicz proponuje nam swoją poezją podróż w przestrzenie nieodgadnione, poza granice ‘ratio’. Zachęca do wybicia się z codziennego porządku, dającego się określić i mniej lub bardziej przewidzieć. Zachęca do spojrzenia w te obszary, które zazwyczaj spychamy w głąb podświadomości. „Mój wiersz: trumna otwarta”, pisze w jednym z utworów. Obrazy gnijącego ciała, rozpadających się kości, białych czaszek należą do stałego repertuaru środków wyrazu, za pomocą których poeta buduje kolejne strofy. Hymniczna nieomal pochwała nicestwiejącego ciała jest próbą pogodzenia się z tym nieuchronnym faktem. Rymkiewiczowskie turpistyczne wizje, na poły koszmarne, na poły romantyczne („Twoje ciało pewnie nawet trochę zgniło / A mnie z tobą tak się kochać było miło” na przykład) skłaniają do zastanowienia się nad jedną kwestią: czy wspomnienie tego, że byliśmy kiedyś obiektem fizycznego pożądania, że byliśmy kochani także za swoją cielesność, byłoby w stanie złagodzić odrazę, jaką wzbudza w nas to, co tak naturalistycznie opisuje Rymkiewicz? Człowiek w poezji Rymkiewicza zostaje potraktowany brutalnie, wręcz wulgarnie. Nigdy nie oglądamy go tu przy codziennych czynnościach; nie jest zakochany, zły, wydaje się, że nie doświadcza żadnych uczuć, poza pewnością własnej znikomości. Nie ma tu miejsca na filozoficzne rozważania o wyjątkowości bytu ludzkiego, a sprowadzenie go do poziomu gnijącego ciała, chodzącego trupa wydaje się być zarzutem skierowanym w jego stronę. Oskarżeniem. Dlaczego jesteś kruchy? Dlaczego przemijasz? Pozbawienie człowieka pierwiastka metafizycznego, transcendentnego - „Mógłbyś tam żyć (gdybyś miał duszę)” – skazuje go na bezsens istnienia. Uwielbiam poezję Jarosława Marka Rymkiewicza za egzystencjalistyczny aspekt jego twórczości. Dla mnie to jeden z najciekawszych i najoryginalniejszych polskich poetów dwudziestowiecznych dlatego daję 9 gwiazdek.

Spoglądam na stosik przeczytanych w tym tytułów i wychodzi, że ten kwiecień nostalgiczny wielce. Tęsknota za kimś, za czymś, za czasem przemijającym. Nie inaczej jest z poezją Pana Józefa. Był czas, że bardzo lubiłem jego twórczość, zwłaszcza tę pamiętnikarsko-obserwacyjną (vide „Koncert dla nosorożca. Dziennik poety z przełomu wieków” z 2005 roku). Minęło wiele sezonów i przypadkiem zgoła trafiłem na ten oto tomik. Liryka z lat późniejszych, znacznie dojrzalsza, naznaczona chorobą i cierpieniem, przez co i spojrzenie na świat mniej optymistyczne, z większym dozą pokory. Owszem, są tu również wiersze bardziej pogodne, ale cóż na to poradzę: teksty z rozdziału VI zatytułowanego niepokojąco „Niedziela. Słońce zagląda do szpitala” są po prostu najlepsze. Bezlitośnie obnażają nasze ukrywane lęki, o tym co nieznane, ale przyjdzie. Popatrzmy choćby na same tytuły: „Na tę podróż międzygwiezdną stale niegotowi”, „Stary człowiek i śmierć”, „Przypis do cierpienia”. Zaprawdę, jest o czym rozmyślać…

Znać w tym debiutanckim tomiku młodość. Dużo tu radości - takiej zdrowej, młodzieńczej, pełnej wiary w siebie. Dużo rozpierającej pierś miłości - do Boga, do świata, do ludzi, do kobiety wreszcie; miłości zwierzęco radosnej, pozytywnie naiwnej, nie zepsutej jeszcze rozgoryczeniem i zdradą. Modelową preferowaną postawą jest ta dionizyjska, ale podszyta bogobojnością i poczuciem twórczej siły. Co ważne, nie wszystkie utwory utrzymane są w jednakowej stylistyce. Tomik podzielony na kilka części, ukazuje w każdej inną tematykę, inną nastrojowość. Od pijanej radości z życia i młodości, przez odkrywanie erotycznej strony życia i umiłowanie wybranej kobiety u swego boku, po nastroje przełamane już smutkiem i tęsknotą, jakby na tej szalonej radości cieniem położyła się świadomość śmierci, choroby. Jest tu wreszcie zachwyt nad poezją, szumna wiara we własne siły, rozpierające duszę, promieniujące wręcz boskością. Jest poczucie, że sięgnęło się do tajemnicy istnienia, że uszczknęło się tej boskiej wiedzy i teraz trzeba wypełnić misję posłańca, przekazującego dobrą nowinę reszcie świata. Naiwne i pyszałkowate? Oczywiście, ale w sposób jakże sympatyczny, jakże prawdziwy i właściwy młodości.

Ostatni tom Louise Glück, wydany niedługo przed jej śmiercią, jest lekturą przedziwną – rzadką, chłodną i niemal całkowicie pozbawioną ozdobników. Autorka, znana z tego, że potrafiła nadać mitologiczną rangę najprostszym gestom, tym razem schodzi do poziomu elementarnego. Przyznając tej książce ocenę 7/10, doceniam jej niesamowitą dyscyplinę językową i odwagę w mierzeniu się z nicością, choć przyznaję, że jej hermetyczność może stanowić dla czytelnika barierę trudną do pokonania. Tytułowe „przepisy” nie są instrukcjami kulinarnymi, lecz raczej rytuałami przejścia. Wspólnota, o której pisze Glück, to grupa ludzi przygotowujących się na zimę – nie tylko tę kalendarzową, ale i ostateczną. Wiersze są krótkie, rwane, przypominają szeptane instrukcje: jak zbierać mech, jak przygotować się na mróz, jak znosić starość. Autorka porzuca tu dawną, gwałtowną pasję znaną z „Dzikiego irysa” na rzecz tonu niemal beznamiętnego, co czyni lekturę doświadczeniem metafizycznym. To poezja „kości”, z której zeskrobano całe zbędne mięso metafor. Krajobraz po bitwie Wizualnie i emocjonalnie tom ten jest skąpany w bieli i szarości. Glück przygląda się procesowi znikania – zarówno fizycznego, jak i pamięciowego. Pojawiają się tu postacie starego rzemieślnika, siostry, niemego świadka. Wszystko jest tu wyciszone, jakby przykryte grubą warstwą śniegu. Noblistka mistrzowsko operuje ciszą między wersami; to, co niewypowiedziane, waży tu znacznie więcej niż same słowa. Jest w tej poezji coś z haiku – dążenie do uchwycenia istoty bytu w jednym, błyskotliwym, choć często bolesnym spostrzeżeniu. Siódemka to nota dla dzieła skończonego i spójnego, które jednak ze względu na swój skrajny minimalizm może wydawać się niektórym odbiorcom zbyt suche. To nie jest tom, który uwodzi czytelnika; on raczej stawia go przed lustrem i zmusza do patrzenia w ciemność. Brak tu emocjonalnych punktów zaczepienia, do których Glück przyzwyczaiła nas w swoich wcześniejszych pracach. „Zimowe przepisy...” to książka, którą się respektuje bardziej, niż kocha – jest imponująca jako intelektualny testament, ale bywa zbyt chłodna, by w pełni poruszyć serce przy pierwszej lekturze. „Zimowe przepisy naszej wspólnoty” to pożegnanie wielkiej artystki, która do samego końca pozostała wierna swojej surowej estetyce. To solidne 7/10 – pozycja obowiązkowa dla badaczy twórczości Glück i miłośników poezji esencjonalnej. To tomik o godności, jaką niesie ze sobą akceptacja końca, i o tym, że nawet w najgłębszej zimie istnieją zasady, których warto przestrzegać, by nie stracić człowieczeństwa.