Miotła i krzyż. Kultura sprzątania w dawnej Holandii, albo historia pewnej obsesji.

Witold Wojtkiewicz to jeden z moich ulubionych malarzy polskich. I choć nie jest to na pewno artysta anonimowy, to mam wrażenie, że jego twórczość pozostaje cały czas gdzieś na marginesie dyskursów o malarstwie polskim. Tym bardziej cieszy mnie fakt, że podjęto decyzję o wydaniu książki poświęconej tylko Wojtkiewiczowi. Chociaż zastanawiam się, czy "tylko" to w tym kontekście dobre określenie. Biorąc pod uwagę odwołania autora do szeregu innych artystów tworzących w przeróżnych dziedzinach sztuki, samemu Wojtkiewiczowi, wbrew pozorom, wcale nie pozostawiono wiele miejsca. Dziwi mnie fakt, że temat choroby malarza i jego przedwczesnej śmierci, a także ogół jego życiorysu został przez Piotra Pazińskiego niemalże pominięty. Wielki plus jednak należy się tej pozycji za wydanie, za nietuzinkowy pomysł i co najmilej zaskakujące, za dołączoną broszurkę ze zdjęciami obrazów Wojtkiewicza w naprawdę dobrej jakości. Pewnie zachowanie jakiejś spójności, być może wprowadzenie numeracji, ułatwiłoby korzystanie z niej, ale i tak był to zabieg wyjątkowo potrzebny, a tak rzadko stosowany. Mimo pewnych zastrzeżeń co do samej treści tej pozycji, pokochałam dzięki niej twórczość Wojtkiewicza jeszcze bardziej.

Agnieszka Dauksza uraczyła nas niezwykle bezpośrednim i konfrontującym esejem socjologicznym, który wyraźnie wypunktowuje dlaczego "osoby nieznaczne" - tj. te "inne", niewpasowujące się idealnie w narzucone społeczne standardy - są niezwykle potrzebne i otwierają drzwi do dyskusji, i często w konsekwencji również zmiany - tej ogólnospołecznej, ale zdecydowanie mogą wpłynąć też na wewnętrzny rozwój pojedynczych jednostek. Lektura - mimo, że dość wymagająca - wciągnęła mnie nieodwracalnie. Bardzo potrzebna pozycja, zwłaszcza w tych, coraz bardziej prawicujących, czasach.

Istna pajęczyna misternie wplatająca w swój wywód mnóstwo wątków bliskich lingwistyce, literaturze, ale także poruszająca sprawy aktualne, polityczne czy też społeczne nie odchodząc daleko od kwestii kulturalnych. Wymagająca rzecz, ale forma esejów nie zobowiązuje do ciągłości i jednorazowego czytania "od deski do deski".

Wczesne ostrzeganie jest niezastąpione nie tylko w wojsku. Używając do zagrożeń środowiska terminologii stamtąd zaczerpniętej, jesteśmy już w “kotle” niczym 6. Armia Paulusa. W tym zgrabnym, kipiącym erudycją eseju, Judith Schalansky daje się poznać z zupełnie innej strony niż w dotychczasowych moich dwóch jej książkach: pisze o zagrożeniach dla natury, w tym dla ptaków i “cieków wodnych” (czy jest brzydsze określenie rzek i strumieni?). Jak przystało na tak wyrafinowaną formę narracyjną, tekst zaczyna się od nawiązań do “Poetyki” Arystotelesa. “Tak w istocie wygląda człowiek, który potrzebuje ratunku przed samym sobą albo raczej najbardziej uciążliwą wersją samego siebie – biczownikiem na pokaz, niegotowym na rezygnację z posiadanych przywilejów” - stwierdza Autorka, nie kryjąc, jak bardzo jest zaangażowana w opisywany temat. Zadaje pytanie o istnienie jakiegoś punktu zwrotnego w dziejach ludzkości. “Przecież musi istnieć jakiś punkt zwrotny w fabule – wyjście ewakuacyjne, strategia ucieczki”. Wyjścia a może i dojścia Autorka widzi w zapomnianej już dzisiaj funkcji kanarka w kopalni, ostrzegającego przed tlenkiem węgla, bezwonnym gazem, który zabija górników. Tylko kto miałby być ”kanarkiem”? W tym kontekście opisuje “jak kanarek wpadł w ten dół, to powiedzenie, ten obraz antropocenu”. “W Południowej Walii, hrabstwie Northumberland i regionie Midlands znajdowały się najwydajniejsze zagłębia węglowe na świecie. W tym kraju – kolebce industrializacji węgiel służył za paliwo dla głośno sapiących maszyn, cudownych konstrukcji z mnóstwem kół zębatych”. Wmieszało to do atmosfery ogromne ilości dwutlenku węgla i wpędziło w biedę rzesze robotników. A kanarki? W 19. wieku szkocki fizjolog John Scott Haldane wyjaśniał wypadek, w którym zginęło 57 górników i 30 koni pociągowych. Udowodnił, że większość ofiar nie zginęła skutek podziemnej eksplozji czy braku tlenu, lecz z powodu zatrucia czadem, bezbarwnym i bezwonnym gazem. “+Haldane traktował życie jak wielki autoeksperyment+ - jego biograf nazwał go wręcz "kanarkiem w kopalni”, który dla dobra nauki wciąż testuje na sobie rozmaite hipotezy i występuje podwójnej roli naukowca i nieustraszonego królika doświadczalnego”. Pierwotnie rolę kanarków miały pełnić myszy, bo naukowiec odkrył, że o wiele szybciej padają one przy czadzie niż człowiek. “Jako że gryzonie i tak są pod ziemią wszechobecne, a na dodatek słyną z podkradania racji żywnościowych, pracownicy kopalni okazują się nieufni wobec tego pomysłu. Myszy wystąpią w roli czujek lub straży przedniej ludzkiej medycyny nieco później, gdy genetycy upodobają je sobie jako zwierzęta modelowe”. Zamiast się poddać, nasz bohater “znajduje inne zwierzę stałocieplne o niewielkich rozmiarach – poręczne, niedrogie i niemal tak łatwe w prowadzeniu jak myszy - lecz - w odróżnieniu od nich – chętnie trzymane w domach. Zwierzęciem tym jest kanarek.(..) Ptak traci przytomność około 20 minut wcześniej niż przebywający w tych warunkach człowiek”. “A objawy zatrucia czadem trudno u kanarka przeoczyć, ponieważ ptak momentalnie przestaje śpiewać i spada nieprzytomny z drążka, dając jasny sygnał niebezpieczeństwa”. Ptaki cieszą się wielką sympatią górników. “Co chwilę spoglądali na kanarki i troszczyli się o nie – i to nie tylko dlatego, że ich własne życie zależało od tych stworzeń – w chwili zagrożenia zaś ratowali swoich wybawców”. “Nie bez wzruszenia czytałam o żalu, jaki ogarnął górników, gdy w połowie lat osiemdziesiątych XX wieku zastąpiono kanarki znacznie czulszymi, lecz bezdusznymi +elektronicznymi nosami+”. “Człowiek odkrywa coraz to nowe bogactwa naturalne w skorupie globu, a ich wydobycie wydaje się uzależnione wyłącznie od możliwości technicznych i opłacalności. Słowo +eksploracja+ dzielą od +eksploatacji+ zaledwie dwie litery”. A “pod koniec XIX wieku ruszyła sprzedaż wysyłkowa wielu zwierząt z adnotacją na paczce +ostrożnie żywy ptak+, śmiertelna w skutkach, lecz mimo to powszechna". “Utrzymywali, że wszelkie formy działalności artystycznej u swego zarania były li tylko rodzajem wabika, zachętą do interakcji seksualnych. (...) Istnieje też jednak inne, skromniejsze, lecz mimo to przemawiające do wyobraźni wyjaśnienie fenomenu śpiewu ptaków. Zgodnie z nim świergoty poszukiwania i trele to przede wszystkim tak zwane głosy kontaktowe, czyli to, co robią również ludzie, gdy wydając dźwięki, starają się przekonać świat wokół, a po trosze i samych siebie, że nadal istnieją”. “Najstarsze poradniki zalecają wyłupiać lub zszywać samcom oczy, dzięki czemu miałyby się stawać bardziej rozśpiewane, tymczasem według nieco nowszych pozycji, aby osiągnąć ten efekt, warto trzymać ptaki pojedynczo. Obecnie uważa się, że dobrze jest trzymać kanarki w parach, a jeszcze lepiej w grupach, ponieważ śpiew służy im do imponowania innym osobnikom – w równej mierze rywalom, co potencjalnym partnerkom – a tym samym do wyznaczania granic terytorium”. Ale co z całą resztą, nie tylko z kopalniami? Metafora z kanarkiem na niewiele się zda: “Przecież Ziemia to nie kopalnia, z której można po prostu uciec w razie zagrożenia. Milknące ptaki może i potrafiły ostrzegać przed czadem, ale nie przed tym, że wydobycie i spalanie węgla oraz innych paliw ze skamieniałych stworzeń pociąga za sobą także wypuszczanie do atmosfery innego związku tlenu i węgla, który tak dramatycznie zmieni warunki życia na Ziemi, że przyszłość stanie się nie tylko niepewna, ale wręcz straszna”. “Co można nazwać początkiem końca? (...) Czy już samo górnictwo, czy może dopiero skonstruowanie bomby atomowej, które nie byłoby możliwe bez wydobycia rudy uranu? Pierwsze czy drugie z osiągnięć naukowych Fritza Habera? Opracowaną przez niego metodę pozyskiwania syntetycznych nawozów, które – co prawda kosztem zasolenia gleby i zaburzenia obiegu azotu w przyrodzie – umożliwiły wyżywienie, a zatem i istnienie miliardów ludzi, czy też technologię produkcji gazów bojowych, wykorzystywanych do zabijania żołnierzy wroga podczas I wojny światowej?”. “Nie kto inny, jak cichy bohater niniejszego tekstu, poczciwy, stary Haldane, tym razem w roli dyżurnego kanarka aliantów, udał się na front podczas drugiej bitwy pod Ypres w maju 1915 roku, aby odkryć że śmiercionośne opary to w istocie chlor, i szybko zaprojektować prowizoryczną maskę gazową”. “Kto wie, czy gdyby zwolnić ze służby wszystkie tak zwane zwierzęta użytkowe, nie poradziłyby one sobie doskonale bez naszej pomocy”. Od dawna wiadomo, co nas czeka. “Historia życia na Ziemi nie jest utworem scenicznym, a człowiek stanowi w niej, owszem, zdumiewający, ale jednak efemeryczny białkowy epizod, który zniknie tak samo jak wiele innych cudownych stworzeń”. Autorka odnosi się też do zatrucia Odry. “Nie potrafiłam znaleźć słów, które pomieściłyby tysiące ton nieżywych zwierząt, już za życia znanych z tego, że nie mają głosu. Czytając artykuł w gazecie, zatrzymałam na dłużej wzrok na zdjęciu zatrutej rzeki. Nic nie było widać. I właśnie na tym polegał problem. Nie ma odwrotu. Kanarek już się chwieje”. Wspomina o raporcie Greenpeace, obarczającym za to odpowiedzialnością trzy górnośląskie kopalnie węgla kamiennego. “Luki w polskim prawie – zauważają niemal lakonicznie działacze - w praktyce umożliwiają zrzut ścieków o zupełnie dowolnych stężeniach chlorków i siarczanów”. “Największym wyzwaniem dla naszych czasów – czytałam oniemiała – nie są zmiany klimatu, utrata bioróżnorodności ani pandemie, lecz – jak twierdzą badacze – +nasza zbiorowa niezdolność do odróżniania faktów od fikcji+”. Jest i o ptakach: “Milknące ptaki może i potrafiły ostrzegać przed czadem, ale nie przed tym, że wydobycie i spalanie węgla oraz innych paliw ze skamieniałych stworzeń pociąga za sobą także wypuszczanie do atmosfery innego związku tlenu i węgla, który tak dramatycznie zmieni warunki życia na ziemi, że przyszłość stanie się nie tylko niepewna, ale wręcz straszna”. “Próbowałam wyobrazić sobie świat bez ptaków. To jak zastanawiać się nad tym, jak wygląda groza, jak brzmi martwa cisza, czym jest koniec świata”. “Spostrzegłam stado szpaków na wieczornym niebie, chmarę opiłków żelaza płynnie przechodzących z jednego obrazu w drugi”. Zakończenie nie jest optymistyczne: “Gdzieś przysiadła kapturka i śpiewała teraz swoją żywą, poranną piosenkę. Z pewnością obwieszczała z zapartym tchem jakiś ptasie wiadomości. Cieszyłam się, że ich nie rozumiem”. BTW: Głos kapturki należy do najpiękniejszych, swoje trele zawsze wyśpiewuje u mnie w Parku Skaryszewskim wiosną…

Książka ta jest bardzo trafną analizą tego, co dzieje się z nami w świecie zdominowanym przez ekrany. Autorka celnie punktuje nasze współczesne bolączki: trudności ze skupieniem przez wieczne powiadomienia, zapominanie fabuły tuż po lekturze czy wyrzuty sumienia, gdy patrzymy na rosnące „stosiki wstydu”. To pozycja, która świetnie porządkuje myśli o tym, dlaczego dziś czyta nam się po prostu trudniej. Podczas lektury wynotowałam mnóstwo nowych tytułów i nazwisk. Sobolewska fantastycznie inspiruje i podsuwa kolejne czytelnicze tropy. Z drugiej strony, mam poczucie, że nie jest to książka, która zostanie ze mną na lata. To raczej pozycja, która dość szybko ulatuje z pamięci po odłożeniu na półkę. Najbardziej jednak rzucił mi się w oczy dystans autorki do e-booków. Momentami odnosiłam wrażenie, że według niej „prawdziwe” czytanie musi odbywać się tylko na papierze. Szkoda, bo dla mnie czytnik to pełnoprawny sposób na kontakt z literaturą, a nie jej gorszy zamiennik. Mimo tego konserwatywnego podejścia, warto po tę książkę sięgnąć, żeby lepiej zrozumieć własne przyzwyczajenia i nabrać do nich trochę dystansu.

Czy żyjemy w ciągłym nadmiarze rzeczy, pojęć i doświadczeń? Czy sztuka musi służyć utylitarnemu celowi czy jej zadaniem jest służenie pięknu? Czy hołd prostoty i pęd ku niej sprawia, że stajemy się lepsi? Gdzie jest granica pomiędzy niedoborem, a naddatkiem? Czy potrafimy zdefiniować w naszym życiu różnicę pomiędzy potrzebą a pożądaniem? I które powinno wziąć górę? Odpoeiedzi do tych pytań szuka autorka w swojej eseistycznej dyskusji i momentami dochodzi do bardzo ciekawych wniosków. Niezwykle interesujący esej na temat uważności i terapii duszy prowadzi do wniosków, że wyzbywając się stanów pośrednich między przed i po prowadzimy również do wyzbycia się swoich uczuć i emocji, także tych negatywnych, a przecież mają one swoje przyczyny i tworzą one naszą ludzka powłokę. Bez nich nie bylibyśmy tym kim jesteśmy. Autorka próbuje przekonać do wyrażania się w pełni, ze swoimi negatywami również, be sztucznego podążania ścieżką wyolbrzymionego spokoju, który nie każdemu może przynieść ukojenie. Innym ciekawym esejem jest ten poświęcony erotyzmowi w dobie postzgody ruchu metoo. Autorka przytacza argumenty współczesnych purytanek, jednocześnie próbując zrozumieć jaką rolę odgrywa seks we współczesnym świecie aplikacji randkowych, wymieszanych pojęć liberalizmu z purytańskim podejściem do tematu, dążąc jednocześnie do swojego argumentu, że seks po prostu może być przyjemny, jako akt sam w sobie bez przypisywania mu żadnych politycznych, społecznych czy genderowych łatek. Oczywiście ta wolność okupiona jest dużym brakiem zrozumienia, gdyż praktyka a teoria to dwie różne bestie. Autorka pokazuje, że świat to nie tylko grupa żarłocznych libertynek domagających się pejczowania i duszenia, oraz matek-polek pełnych religijnego uniesienia, ale też duża masa środkowa, która szuka piękna w świecie, także w wyeksploatowanym do cna erotyźmie XXI wieku. Daje do myślenia esej poświęcony fenomenowi Sally Rooney i jej pozornej normalności, wynoszonej autorkę na piedestał współczesnej mainstreamowej literatury. I nie chodzi tu o samą literaturę, ale tak naprawdę jej przyjęcie, które ukazuje jak łatwo poddać się nieokreślonej fascynacji z grubsza wciągającej, acz poprawnej prozie. Eseje na pewno stawiają wiele ciekawych tez i argumentacja, gdy wyłuskać jej głębszy sens, oczywiście, zmusza do refleksji ale też niesie ze sobą prawdę przed którą ciężko się obronić. Nadmiar i perspektywa mu towarzysząca momentami przybiera nieoczekiwane konotacje zakorzenione we współczesnych problemach XXI wieku. Nie jest to do końca łatwa lektura, co akurat moim zdaniem jest plusem. Jedynym aspektem, który lekko mnie irytował w czasie lektury to szczegółowe przytaczanie akcji filmów i książek, by poprzeć swoje argumenty. W pewnym momencie robi się to reduntantne, a głębszy sens gubi w nadmiarowej szczegółowości, ale może to ten zbytek ku chwale któremu napisane są te eseje. Współpraca barterowa/reklamowa z wydawnictwem Filtry.

George Orwell lewicowcem był. Wydawałaby się, że rzecz to oczywista, ale nie dla wszystkich. Autor-prorok „1984” wyraźnie był przeciw komunizmowi, ale nie przeciwko lewicowym poglądom, bo komunizm był fałszywym socjalizmem – twierdzi. Wie o tym selekcjoner i tłumacz jego esejów Dawid Czech, który wprost przyznaje, że jego wybór ku podkreśleniu lewicowości ich autora został wydany. Zbiór otwiera manifest Orwella, w którym ten zaprzecza jakoby sztuka pozostawała neutralna. Sam autor przyznaje otwarcie, że jego zamiarem jest demaskacja kłamstwa i liczy on, że owe działania wzbudzą reakcję społeczną. Orwell daje się poznać również od strony pryncypialnej, gdzie nie godzi się na to, żeby pojęcia zostały wypaczone, żeby straciły swą moc opisywania zła. Takim przykładem jest „faszyzm”, które utraciło swą złowieszczą moc, a które błędnie przypisuje się tylko do jednego okresu w historii. Sam autor ceni u siebie właśnie to zaangażowanie polityczno-społeczne. Podporządkowuje swój talent i umysł właśnie temu kierunkowi. W tym duchu, choć za płytko by to było, można czytać jego relację z zabicia zwierzęcia, które u Orwella zmienia się w antykolonialny ton. Znajdziecie w tym tomie sprzeczności, być może nazbyt duży pryncypializm, a nawet myśli – z politycznego punktu widzenia – zbędne. Tylko nikt nie mówi, że Orwell doskonały jest. Ten rozchwiany charakter, czasami gniewne skoki od ściany do ściany są całkowicie na miejscu, jeśli pomyślimy o nim jako o człowieku targanym wielkimi namiętnościami. Na pewno „Lew i jednorożec” pozwalają dostrzec ludzki charakter tego genialnego pisarza.

Spojrzenie z dystansu faktycznie pomaga inaczej ocenić nasze bieżące bolączki - i to nie chodzi o dystans kilku czy kilkudziesięciu lat, ale cofnięcie się nawet do antyku, a nawet rzut okiem wstecz na całą historię ludzkości. Na przykład liczne pandemie, w porównaniu do których pandemia Covid-19 jawi się jako ledwie drobnostka. Tu autor odnosi się m.in. do bieżącego kryzysu demokracji, opowiadając o tym, jak wyglądała demokracja w swojej ojczyźnie, czyli starożytnej Grecji. Rozkłada też na czynniki pierwsze modną teraz "pułapkę Tukidydesa". Jest to trochę inne podejście do historii starożytnej, niż to klasyczne - od daty do daty, od wojny do wojny - i nie jest też celem tej pozycji przedstawianie historii starożytnej, ale właśnie odniesienie do niej naszych bieżących wydarzeń (co wynika zresztą z opisu książki). Trudno w takiej sytuacji zarzucać "jałowe wtręty o Ukrainie", skoro wojna za wschodnią granicą od 4 lat kształtuje sytuację na świecie i sprawia, że zadajemy sobie pytania o naszą przyszłość. Chyba że ktoś żyje pod kamieniem... A czy naprawdę "historia lubi się powtarzać", czy też tylko tak się nam zdaje? Często powtarzamy też tego typu frazesy, nie zdając sobie sprawy, o ile życie dawniej różniło się od obecnego. A poza tym chodzi o to, żeby się nie powtarzała... Najciekawsze wydało mi się pytanie "I my rozliczamy polityków, ale czy potrafimy rozliczyć samych siebie z katastrofalnego błędu ich popierania?".

Nie spodziewałam się, że ta książka zrobi na mnie aż takie wrażenie. „Mała empiria” nie jest historią z wielką akcją, tylko raczej spokojnym opowiadaniem o życiu, wspomnieniach i emocjach, ale właśnie dlatego tak dobrze się ją czyta. Momentami miałam wrażenie, jakbym czytała czyjś pamiętnik albo własne myśli sprzed lat. Bardzo podobało mi się to zatrzymanie nad zwykłą codziennością. Autorka potrafi zauważyć rzeczy, obok których na co dzień człowiek przechodzi i nawet się nie zastanawia. Dużo tu nostalgii, trochę smutku, ale też takiej ciepłej prawdy o życiu. Niektóre fragmenty naprawdę dają do myślenia i zostają w głowie na długo po skończeniu książki. To nie jest książka dla każdego, bo trzeba mieć nastrój na coś spokojniejszego i bardziej refleksyjnego, ale ja bardzo lubię takie klimaty. Czytałam powoli, bez pośpiechu, i właśnie dzięki temu odebrałam ją jeszcze mocniej. Daję 8/10, bo to jedna z tych książek, które nie krzyczą, tylko mówią cicho — ale bardzo trafnie.

Wstrząsająca lektura. Z każdym kolejnym zdaniem miałem wrażenie, jakbym dopiero zaczynał raczkować w świecie tekstu, myśli i idei. Po latach czytania spotkanie z Bélą Hamvasem uświadomiło mi, jak wiele moich lekturowych wyborów było chybionych, jak często szukałem nie tam, gdzie trzeba. Hamvas – niczym Sokrates – obudził we mnie daimoniona.

Autorkę znam z programu "Łowcy skarbów - Kto da więcej?". Leżaczek nie czuję się rozczarowana lekturą, choć spodziewałam się czegoś innego. Sama mam skłonność do gromadzenia rzeczy i myślałam, że z książki dowiem się co warto zbierać i jak wyszukiwać perełki. Niestety ta pozycja poświęcona jest głównie zbiorom autorki i jest manii zbieractwa. Ale to naprawdę ciekawa lektura, mimo iż nie czyta się jej łatwo. Uważałam się za osobę oczytaną i dysponująca bogatym zasobem słów, jednak okazało się, że się myliłam. W tej książce jest tak wiele wyrazów, których nie znałam, że co chwilę brałam telefon, by sprawdzać ich znaczenie.

Uwielbiam słuchać prof. Koziołka. Nie ma chyba rozmowy z nim dostępnej online, której bym nie znała. Zawsze ceniłam go za trzeźwe myślenie, znajomość tematu i przystępny język. Tego ostatniego, ku mojemu wielkiemu zdziwieniu, nie znalazłam w tej książce. "Czytać, dużo czytać" pachnie akademickością. Brak spójności, klucza w doborze takich a nie innych tematów poszczególnych rozdziałów (esejów?),jeszcze bardziej nie pomaga przeciętnemu czytelnikowi przebrnąć przez kolejne strony. Autorowi oczywiście nie można odmówić erudycji, błyskotliwości i wyostrzonego intelektu, jednak, bazując na tutejszych opiniach, jak i na własnym doświadczeniu, nie jest to tekst pozycja, po którą można sięgnąć ot tak, dla samej uciechy czytania. Podobnie jak jedna z czytelniczek poniżej, ja również miałam wrażenie, że jestem w pewien sposób "niegodna" tej książki i chyba w przyszłości pozostanę wierna tylko słuchaniu profesora Koziołka.

Wytrawny detektyw literacki z tego Gondowicza. To szaleństwo tropienia motywów z ulubionych pisarzy dopaść może chyba każdego, ale teraz znam już prawdziwego mistrza. Sięgnęłam po te felietony w trakcie czytania Lalki i wielką przyjemność sprawiły mi dywagacje o niej (Izabela Łęcka mamą Apollinaire’a! piękne!). I tak sobie myślę, że czas na powtórkę z Ferdydurke. Bywa tu i smutno, i nostalgicznie, ale uśmiałam się ładnych kilka razy. I zdecydowanie chcę więcej.

Świetnie wydany album z naprawdę wieloma ilustracjami I projektami Bermana. Historie artysty przyjemnie mi się czytało do okresu II Wojny Światowej, następnie jakiś chaos nastał w sposobie pisania i nie było to szczególnie przyjemne w odbiorze - miało to charakter jakiegoś długiego wykładu uniwersyteckiego, który miał odhaczyć kolejne punkty.

Istnienie Jana Gondowicza uzmysłowiła mi już dawno temu moja znajoma. Nazwała go "takim polskim Boyem". Dopiero teraz kupiłam i czytam. Fantastyczną ma wiedzę, ale to chyba oczywistość, legendarną. Mnie fascynuje, jak on łączy tropy. Pisze czasem morderczo zwięźle, ale daje to wielką satysfakcję, bo w jednym eseju mamy kilka tekstów-bohaterów. A wielu autorów dzięki niemu widzę w zupełnie innym świetle. To powinien być klasyk polskiego eseju. W sumie już jest.

Bardzo przyjemna książka, dająca rzadką satysfakcję powolnej, a zarazem gładkiej lektury. Autorka splata osobiste doświadczenie zakładania ogrodu w nowo kupionym domu z esejem, w którym ogród staje się przestrzenią namysłu nad czasem, stratą, utopią i potrzebą schronienia. Istotnym tłem tej opowieści jest biografia Laing: dorastanie w rodzinie z dwiema matkami w okresie społecznej nieakceptacji, a także jej droga aktywistki ekologicznej i antykapitalistycznej. Te doświadczenia wyraźnie rezonują w sposobie, w jaki autorka myśli o ogrodzie jako o „wspólnym raju” — miejscu inkluzywnym, budowanym wbrew dominującym porządkom. Laing kreśli bogatą galerię postaci — pisarzy, malarzy i właścicieli ziemskich — dla których ogród miał fundamentalne znaczenie, choć z bardzo różnych powodów. To jedna z tych książek, które chciałoby się czytać z zakreślaczem i fiszkami pod ręką, tak wiele nazwisk, miejsc i tytułów domaga się dalszej eksploracji. Jednocześnie tekst pozostaje zaskakująco lekki i przystępny, dzięki czemu erudycja nie przytłacza, lecz zaprasza do dalszej lektury.

„Dojrzewaniem owoców, wegetacją drzew, mnożeniem się zwierząt lądowych i wodnych ich żerowaniem, wszystkim, co żyje, i tym, co ginie, rządzi głęboka mądrość, której nie posiądziemy”. I tym razem znany i ceniony amerykański pisarz, Eliot Weinberger, zachwyca się światem, różnorodnymi przejawami życia materialnego i duchowego, mnogością barw, dźwięków, kształtów i ich kompilacją, interakcją, jakie możemy zaobserwować w naturze. Zaskoczony i zauroczony człowiek w każdym czasie usiłował porządkować i tłumaczyć sobie postrzeganą rzeczywistość, zgodnie z ówcześnie posiadana wiedzą i możliwościami badawczymi. Autor tworzy z owych spostrzeżeń, ale i wyobrażeń, powtarzanych, zasłyszanych opowieści, osobliwy, postrzępiony, niejednorodny kolaż. Mapę cudów świata, nie ośmiu, nie ośmiuset, a ich nieskończonej wielokrotności. Daje nam możliwość przemieszczania się w czasie i w przestrzeni o setki lat i tysiące kilometrów, pomiędzy średniowiecznymi Indiami, Anglią XIX wieku, Chinami z V stulecia, niczym na czarodziejskim dywanie wzlatujemy ponad dżunglą, płyniemy nad stepem, zasłaniamy oczy przed słońcem odbijającym się w falach oceanu, by zwiedzać, oglądać, zapamiętywać, odkrywać. Czytając zamieszczone fragmenty tekstów, mitów, przypowieści, dzienników z podróży, wierszy, dawnych ksiąg i legend, spotykamy przedziwną, urokliwą mieszankę faktów i zmyśleń, obserwacji i fantazji, jakie narosły wokół egzotycznych krain i dalekich miejsc, spowijając je welonem niesamowitości, baśniową poświatą, wprowadzając je bardziej w rejon sennego marzenia niż geograficznie mierzalnej przestrzeni. Prawdziwy kult krów w Indiach sąsiaduje tutaj z doniesieniami o ludziach bez głów, z oczami umieszczonymi w brzuchach, a osobliwości stroju z nieprawdopodobnymi umiejętnościami. Uderza wspólna wibracja barw i dźwięków, którą podświadomie wyczuwamy, okazuje się, że nie my jedyni. Sos może smakować na niebiesko, nuta dźwięczeć błękitem. „Malarstwo, powiedział Artur G. Dove, to „muzyka oczu”. Zmysły współdziałają w odbiorze rzeczywistości, wspierają się i wzajemnie wzmacniają, by nasze odczucia były jak najpełniejsze, najbogatsze. Legenda kamieni, występująca w wielu kulturach, i tutaj też zostaje przywołana, a wraz z nią pytania o to, czy kamienie przynoszą szczęście, a może pecha, czy człowiek może zmienić się w kamień lub też z niego się narodzić? Przegląd religii i kultów, jak na przykład candomble, to fascynująca podróż przez wieki ludzkiej wyobraźni, potrzeby wiary i opieki nadprzyrodzonych bóstw, których siła, moc, zostają skumulowane choćby i w kamieniu, by służyć człowiekowi. Wędrują ludzie, a z nimi myśli i podania. Wędrują ptaki, muskają skrzydłami puszyste obłoki. Wędrują po świecie nasiona pomarańczy, z Azji do Europy i Ameryki, jedne z najsmaczniejszych i najbardziej orzeźwiających owoców, odkąd „Jowisz podarował pomarańczę Junonie w dniu ich zaślubin, jako symbol wiecznej miłości”. Z przyrodą wiążą się piękne, a niekiedy i złowieszcze mity. Skąd się biorą, co każe ludziom ożywiać naturę, przydawać jej niezwyczajnych mocy i właściwości, zamieniać w symbole, czytelne dla współczesnych równie mocno, co dla ich przodków sprzed lat? W trakcie lektury tych niecodziennych, zadziwiających wyimków nie sposób o tym nie myśleć, nie śledzić ciągów kulturowych związanych z konkretnymi pojęciami, zjawiskami. To nasze dziedzictwo, przejmujemy je, często bezmyślnie, powtarzamy gesty, związki frazeologiczne, alegorie i sygnatury bez próby wnikania w ich pochodzenie, sens i istotę. A szkoda, gdyż to ciągłość i wynikanie buduje kulturowy, międzypokoleniowy szlak, jakim podążamy. „Duchy ptaków” czyta się trochę jak fragmenty baśni, a trochę jak zapiski ludzi, którzy, nie mając możliwości zbadać, dotknąć i doświadczyć pewnych zjawisk, budowali sobie ich wizję, składając misternie dochodzące skądinąd plotki i informacje, by stworzyć z nich spójny obraz, znaczący coś więcej niźli tylko nagi fakt, coś, co posiada ukrytą tajemnicę, dzięki której staje się godne pożądania i poznania. Niektóre z opowieści są nam już wcześniej znane w mniej więcej podobnej formie, jednak większość stanowi novum i doprawdy potrafi wywołać niezły zawrót głowy. Widać, że ludzkiej wyobraźni obce są jakiekolwiek granice, że potrafi przekraczać nieprzekraczalne. „Duchów ptaków” się nie pochłania, o nie! Można by się wówczas zadławić, przejeść, niczego przy tym z lektury nie wynosząc. To deser do powolnego smakowania, do zanurzania się pomału w atmosferę dawnego czasu, ówczesnej myśli, w oniryzm sennego marzenia albo w odwieczny byt mitu. Tak wyobrażano sobie wielkość świata, natury i ludzkiego stworzenia, tak czczono to, co człowieka otaczało, na jego oczach stawało się i przemijało. Lubimy mieć na wszystko wytłumaczenie, szukamy go więc albo stwarzamy w wyobraźni. Tak jest teraz, tak było i w starożytności, w średniowieczu i kolejnych epokach. Zachwyt nad światem zwielokrotniały jego tajemnice, medytując nad nimi odkrywaliśmy także siebie, jako cząstkę tego ogromnego, a mimo to idealnie zgranego organizmu. Autor prezentuje nam różne style i formy, ich rozmaitość cieszy. Od poezji do kronikarskiego zapisu, od przysłowia po ocalałe fragmenty z ksiąg zaroastriańskich. Zalecam spokojny spacer, niekoniecznie linearny, można wybrać trasę zupełnie dowolną i cieszyć się niezapomnianymi krajobrazami w wybitnie szerokokątnej perspektywie. Za egzemplarz książki dziękuję: https://sztukater.pl/