Tryumf Luny i Wenus. Pasja Hieronima Boscha

Zbiór esejów o malarzach, malowaniu, wystawach, inspiracjach (jest tu kilka recenzji literackich: Proust, Malraux),wiele wspomnień o przyjaciołach kapistach. Teksty ułożono chronologicznie możemy więc śledzić malarską drogę samego Czapskiego: powracające nazwiska to Cézanne, Bonnard, Matisse, de Staël. Najlepsze eseje są o ludziach Czapskiemu najbliższych: piękne, wzruszające wspomnienie o Janie Cybisie, tekst o Janie Tadeuszu Potworowskim, w całym tomie jak refren powraca niezwykły, zmarły młodo Zygmunt Waliszewski. Świetnie czyta się o Bonnardzie. Bardzo interesujące uwagi o Picassie, przeżywanym zazwyczaj przez Czapskiego „na zimno”, w tym parę ciekawych anegdot, i to sugestywne podsumowanie: człowiek, który nienawidził śmierci, „który naprawdę swój wiek naznaczył”. Kilku malarzy dzięki Czapskiemu odkryłam: Chaima Soutine’a (ledwie kojarzyłam nazwisko),Nicolasa de Staëla, czy Miltona Avery – ależ bym chciała zobaczyć w galeriach. I a propos oglądania, w wydaniu, które czytałam (Kraków, Znak 2016) jest tylko kilkanaście reprodukcji, malarzy polskich i Cezanne’a; czyli trzeba czytać „Patrząc” na dwa media. Dwa razy wprawiła mnie w dumę zbieżność gustu. Niedawno oglądałam w zachwycie w Poznaniu Malczewskiego „Pejzaż z Tobiaszem”, tym silniejszym może, że niespodziewanym (nie jestem wielbicielką najbardziej znanych płócien, za dużo się na nich dzieje, mówią za głośno, w rezultacie bardziej mnie meczą niż zachwycają). Czapski pisze o Malczewskim -pejzażyście i o tym właśnie obrazie. Wskazuje też trzy swoje ulubione martwe natury; na jedną z nich, wafle, karafkę i kieliszek Lubin Baugin’a patrzę od ośmiu lat, na płóciennej reprodukcji, w domu. Ogólnie rzecz ujmując i etykiety przypinając, malarze, którymi się Czapski zachwyca to koloryści, w bardzo szerokiej definicji bo znajdzie się tu Aleksander Gierymski, czy Corot (Jean-Baptiste-Camille) obok Matisse’a albo Morandiego. Kolor, walor, wyczucie, malarska qualite, to słowa refreny. Ta uczuciowość pisania o malarstwie czasem mi przeszkadzała, wolałabym więcej konkretów, prób obiektywnego ujęcia własnego zachwytu, co i raz powracający instynkt malarski to jednak puste pojęcie. Sporo miejsca zajmuje tu też dyskusja z malarstwem abstrakcyjnym, prowadzona jednak jednostronnie. Nie wiem czy białe na białym Malewicza by mnie oszołomiło*, ale wcale nie wykluczam, bo w takiej obsesji jest coś fascynującego – (tego rysu połączenia biografii z dziełem, aspektów malarskich z pozamalarskimi, zabrakło mi mocno, ono tłumaczy młodych stojących przed tym wyblakłym białym Malewicza; no i od razu przypominają się szuflady notatek do Wielkiej Szyby Duchampa). Znakomita definicja tego czym jest malarstwo: „malarstwo i sztuka służą już nie mnie tylko, ale nam, jako język zagęszczonego przekazu przeżyć, które zwykle w nas giną niedoprowadzone do żadnej pełni (…),których zresztą nie można oceniać jako koniecznie uszlachetniających (…),łzy Hitlera w Bayreuth ” (B. - festiwal Wagnerowski; o pokrewieństwach światopoglądu romantycznego i faszyzmu fenomenalnie pisze Russell w Dziejach zachodniej filozofii). Rys mi bliski odnalazłam w Czapskim przy okazji recenzji wielkiej paryskiej wystawy polskiego romantyzmu (oraz zdziwienie oceną „Szału”, ja przywykłam patrzeć na ten obraz jak na arcydzieło, na razie jestem w kropce, muszę się otrząsnąć z oceny Czapskiego i pojechać jeszcze raz do Karkowa). Zmęczenie siermiężną polskością każe tu tęsknić autorowi za Gombrowiczem i pięknie zacytowanym Mrożkiem. (A są to twórcy zazwyczaj nieobecni w biografii duchowo-artystycznej Czapskiego. Zaznaczę też że jedyną kobietą, do której myśli/twórczości Czapski się odwołuje jest Simone Weil.) Niestety całą książkę przenika przekonanie że wierzący (albo poszukujący boga) mają bogatsze życie wewnętrzne niż racjonaliści. (Ja równie łatwo mogłabym argumentować za tezą przeciwną.) Jest w takim Czapskim coś z kaznodziei przekonanego o nieuniknionej wyższości własnego wzorca kulturowego. Najgorszy jest esej-recenzja o Malraux „Głosy milczenia”. Nastąpiło tu trudne do zniesienia nawarstwienie pustych uniesień Czapskiego i metafizycznego bełkotu Malraux, wszystkie cytaty z przytaczanej książki są okropne (wcale nie wykluczam, że sama pozycja jest dobra, ale zestawienie tych dwóch osobowości w recenzji -straszne!). Oczywiście fakt, że tak silnie to odczułam jest subiektywny i z pewnością wiąże się z osobistym doświadczeniem, moim tu i teraz, bo dziś zwyczajnie gorszy mnie agresywna religijność polskich polityków, i szalenie tęsknię za świeckim państwem. Był więc taki moment, że dojrzewało we mnie przeświadczenie, że to ostatnia książka Czapskiego jaką czytam, ale być może tak nie będzie. W posłowiu Joanna Pollakówna, odpowiedzialna za kształt zbioru, przyznaje że celowo nadała mu taką religijną wymowę. Nie podejrzewam tu żadnych niecnych intencji, ale dobrymi chęciami piekło jest wybrukowane, mnie zagęszczenie i intensywność rozważań o metafizycznych źródłach sztuki raziły jako podszyte nietolerancją i dyskryminującym racjonalistę poczuciem wyższości. * „(…)Gwiazdy skrzą się lodowato Jak stłuczony termometr: noc jest wzdłuż i w poprzek Usiana odłamkami, fajerwerkowym salutem. W dzień, kiedy niebo przypomina wapno, Sam Kazimierz nie umiałby ich spostrzec, Białych na białym tle. Właśnie dlatego Aniołów się nie widzi.(…)” Brodski, Ekloga czwarta

Bardzo ciekawa książka w dodatku pięknie wydana. Bardzo ładne ilustracje, co według mnie znacznie podnosi jej walory:) Jedyne, co mnie trochę irytowało, to to, że miałam wrażenie, że autor chce mi na siłę udowodnić moją głupotę. Często cytował znane i mniej znane dzieła i wszystkie w oryginale, bez tłumaczeń. Można było bez tego zrozumieć bez problemu przesłanie, bo one jedynie potwierdzały jego tezy, ale nie mniej chyba nie powinien sądzić, że -nawet jeżeli jest to publikacja naukowa- ktoś ją będzie czytał ze słownikiem łaciny/greki/niemieckiego itp.

Wędrówka przez wieki – od zarania dziejów i jaskiniowych maziajów do dziewiętnastowiecznych impresjonistów. Wspaniała gawęda, skierowana docelowo do młodzieży, stąd swobodny, rzec można – prosty, przekaz i częste odwołania do doświadczeń szkolnych. Autor nie przedstawia kompleksowej historii malarstwa, snuje subiektywną opowieść o najważniejszych procesach składających się na tę część artystycznego rozwoju ludzkości. Młody odbiorca tej gawędy pozna dzięki temu przyczyny i skutki zmian w postrzeganiu świata i sztuki, zda sobie sprawę z powiązań międzyetapowych w sztuce malarstwa, zapozna się z ogólną biografią i dorobkiem największych artystów swoich czasów. Książka obfituje w bogaty materiał zdjęciowy, choć (to wydanie z 1966 roku!) są to w większości reprodukcje czarno-białe, co gryzie się nieco z akapitami poświęconymi roli i znaczeniu kolorów na danym obrazie ;) Dziś taki młody czytelnik, dzięki internetowi, mógłby czytać tę książkę równolegle ze studiowaniem omawianych dzieł widocznych choćby na monitorze komputera. Podsumowując: pozycja bogata poznawczo, bardzo przystępna w odbiorze, bez nadęcia i koturnowości. Uważam wręcz, że powinna to być lektura obowiązkowa w ramach szkolnych zajęć z plastyki.

Bardzo przyjemnie zaskoczenie: książeczka jest niewielka objętościowa, ale może właśnie przez to bardzo konkretna. Autor nie pomija żadnego aspektu sztuki, na którym rokoko odcisnęło swoje piętno: oprócz malarstwa, rzeźby i architektury znalazło się tu również miejsce dla ceramiki, meblarstwa czy dekoracji wnętrz. Rokoko to oczywiście domena francuska, ale Tomkiewicz nie ogranicza się tylko do rokoka francuskiego. Dowiemy się zatem, gdzie jeszcze w Europie można szukać rokokowych zabytków, jakie style "zabarwiały" rokoko poza Francją i gdzie w Polsce zachowały się "rokokowe cacka". Oprócz tych wszystkich zalet merytorycznych jest coś jeszcze, co książeczkę Tomkiewicza odróżnia "na plus" od innych opracować z dziedziny historii sztuki: zanim autor wprowadzi nas w świat rokokowych zabytków, odmalowuje najpierw, z czego ten świat powstał i z czego się składał. Tło historyczne i obyczajowe przedstawione w pierwszym rozdziale, stanowi dobry wstęp do dalszych opowieści o sztuce, która swój początek wzięła z buduaru, kaprysu, lekkości i zabawy.

Ten cytat jest najlepszym podsumowaniem: „Prawdziwe dzieło sztuki powstaje „z artysty” w sposób tajemniczy, zagadkowy, wprost mistyczny. Oddzielone od niego rozpoczyna własny żywot, staje się samo osobą, odrębnym podmiotem poruszanym duchem, jednym słowem bytem istniejącym realnie i materialnie. Nie jest przeto byle czym i nie pęta się w świecie duchowym przez przypadek, lecz jak każde sensowne istnienie posiada w sobie energię zdolne do twórczej aktywności. Żyje, działa i współtworzy atmosferę duchową, o której tu mówimy. Wyłącznie z tej perspektywy należy odpowiedzieć na pytanie, czy dzieło jest dobre, czy złe. Jeżeli jest „źle” uformowane, bądź zbyt słabo, to jego forma jest również zła, albo za słaba, żeby wywołać oddźwięk w duszy i tak jest w każdej sztuce. Podobnie, nie ten obraz jest „dobrze namalowany”, który ma właściwie ustawione [zna- czenia] i wartości (valeurs, bez których nie mogą obejść się Francuzi) i nie taki, który jest jakoś prawie naukowo podzielony na partie zimne i ciepłe, lecz ten obraz jest namalowany dobrze, który żyje pełnym życiem wewnętrznym. Podobnie dobrym rysunkiem jest jedynie ten, w którym niczego nie można zmienić bez zrujnowania owego wewnętrznego życia – i to bez względu na to, czy rysunek jest zgodny z anatomią, botaniką, lub jakąś inną nauką.”

Album wspaniały. W pierwszej chwili , gdy wpadł mi w ręce (przez przypadek) myślałam, że to po prostu duży album dzieł Bruegla i bardzo się ucieszyłam. Zdumiało mnie jedynie co ten Rudger Hauer robi na okładce... W następnym momencie dopiero zorientowałam się, że to zupełnie co innego... Album składa się z trzech części. Pierwsza, najobszerniejsza i najbardziej dla mnie interesująca, to książka Michaela F. Gibsona "Młyn i Krzyż" poświęcona jednemu tylko (sic!) obrazowi Pietera Bruegla - "Droga krzyżowa" (w niektórych albumach zwanej też "Procesją na Kalwarię"). Dogłębna jego analiza, zilustrowana mocno powiększonymi fragmentami - to prawdziwa uczta. Każdy,kto choć trochę twórczość Bruegla zna wie, że na jego obrazach aż roi się od postaci, często miniaturowych, i nawet oglądając je w muzeum - trudno wszystko dobrze dojrzeć. A tutaj - jak na tacy - przynajmniej ten jeden można poznać naprawdę dokładnie. Prócz samego omówienia tego co na obrazie ma miejsce, autor zawarł tu również swoje refleksje i przemyślenia na temat samego malarza i postaci przez niego przedstawionych oraz opis wydarzeń historycznych, które miały miejsce za życia artysty i które na treść tego dzieła (ale i wielu innych) wpłynęły. Napisana przez Dagmarę Drzazgę druga część albumu - "Lech Majewski. Świat według Bruegla" to, bogato ilustrowana zdjęciami, historia powstawania filmu. Chyba nie ma osoby, która już w części pierwszej nim się nie zainteresuje... Ja odszukałam go natychmiast w Internecie i z zachwytem obejrzałam - to prawdziwe artystyczne doznanie, uważam jednak, że należy oglądać go po przeczytaniu części pierwszej, która może być dla niego niejako wstępem - Lech Majewski wzbogacił bowiem treść obrazu i historię ludzi , którzy na nim się znajdują o elementy akcji przed i po tym co na nim widzimy. Rudger Hauer(jako mistrz) i Michael York(jako jego towarzysz i prawdopodobnie mecenas) - to wisienki na torcie. Oj, polecam... Część trzecia to kilkadziesiąt niewielkich rysunków - "Scenorys" Jerzego Ozgi. Cudowny, absolutnie cudowny album. Niestety już nie do zdobycia w polskiej wersji językowej:(... Może ktoś wznowi w przyszłości?

Doskonale opracowana rozprawa na temat ewolucji sztuki i wpływu moralności na kształtowanie się pojęcia piękna. Pozycję można szczerze polecić każdemu, kto rozpoczyna swoją podróż po wielkich muzeach ( osobiście lub w necie ). W moim odczuciu, książka nie tyle wyjaśnia znaczenie poszczególnych dzieł, co zmusza czytelnika do samodzielnej oceny i dalszych poszukiwań. Polecam.

"Książka ma charakter podręcznika i pomocy naukowej - jest to swego rodzaju kompendium najważniejszych pojęć i zagadnień przydatnych studentom historii sztuki" - cytat stanowi idealne podsumowanie książki. Napisana prostym, przejrzystym, miejscami nawet i potocznym językiem dzieło jest pierwszą pomocą dla zagubionego studenta zaczynającego studiować kierunek. Miejscami książka razi oczywistością, ale idą za głosem autorki, lepsze jest wspomnienie o "pozornej oczywistości" niż popełnienie błędu tej oczywistości na egzaminie czy w swojej pracy semestralnej. Uwagę mam jedynie do przypisów i bibliografii. Przedstawiony ich sposób pisania mija się z najbardziej rozpowszechnionym na polskich uniwersytetach i nie wydaje mi się dobre kierowanie nim przy faktycznym pisaniu pracy - mówiąc jeżeli ktokolwiek zdecydowałby się nim kierować.

Korzystałam z tej książki podczas pisania pracy dyplomowej. Bardzo lubię sposób w jaki pisze Evdokimov - trafia do serca. Autor porusza wiele wątków pisząc w sposób intuicyjny. W książce znajdziemy znaczenie symboli obecnych na ikonie a także myśli Ojców Kościoła dotyczące omawianych zagadnień. Czasem przytaczając czyjąś myśl autor nie umieszcza przypisów - za to mały minus.

Już na samym początku odczułam kabaretowy klimat bo książka, jak tytuł wskazuje traktuje o kolorach w malarstwie ale większość ilustracji ma czarno-białych (na 137 reprodukcji – 37 barwnych). Brawa dla wydawcy za inkluzywne podejście wobec wielbicieli malarstwa nieodróżniających barw i otwarcie oczu niedowiarkom, że ze ślepym nie da się gadać o kolorach! Jest to historia używania kolorów w dziełach sztuki w świetle indywidualnych poszukiwań twórców, rozwoju nauk i rozumienia świata przyrody. Nie zastanawiałam się nigdy szczególnie nad procesem twórczym, który prowadzi do powstania kuszącego pięknymi kolorami obrazu. Jakoś tak wydawało mi się, że malarz metodą prób i błędów, pod wpływem natchnienia lub chwilowego impulsu pracowicie miesza różne farby aż do skutku. I raz mu się uda, a raz nie. A tymczasem sposoby widzenia i interpretacji to skomplikowany mariaż fizyki, optyki, chemii, fizjologii widzenia, neurologii, psychologii, filozofii, jakości materiałów farbiarskich, wreszcie doświadczenia, talentu i indywidualnej wrażliwości. Zapewne wielu twórców malowało metodą wyuczoną od mistrzów lub za podszeptem własnej fantazji, jednak wielu z nich, choćby Matisse, Blake, Seurat, Kandinsky, Malewicz czy Mondrian, traktowało temat barwy i światła jak przedmiot rozważań naukowych. Nie bez znaczenia były tu odkrycia naukowe i dociekania wielu badaczy (Goethe, Newton, Chevreul, Ostwald, Runge) usiłujących usystematyzować i poszerzyć wiedzę na temat tej malarskiej kuchni, która z trzech kolorów podstawowych i dwóch „niekolorów” potrafi wyczarować cały fantastyczny świat. A było co porządkować, bo w różnych krainach na przestrzeni wieków na niektóre kolory nie było nazwy, a czasem ten sam kolor nazywano i traktowano zupełnie inaczej. Ciekawe, że na najbardziej uniwersalne i bezbłędne numerowanie kolorów wpadli watykańscy mozaikarze, którzy doszli do 40 tysięcy odcieni emalii! Gdyby nie numeracja, zmagalibyśmy się do dziś z nieokreślonymi odcieniami jak: „róż uda podnieconej nimfy” czy „kupka Delfina” (wizyta w markecie budowlanym pokazuje zresztą, że taka poezja i teraz często gości na puszkach z farbami). Kontekst kulturowy traktowania barw oczywiście pozostaje niezwykle ważny – i tu spoczywa moje największe rozczarowanie co do tej książki. Liczyłam na szersze omówienie znaczenia i symboliki takich a nie innych kolorów w malowidłach ale nie do końca dostałam to, co chciałam. Natrafiłam na parę zastanawiających ciekawostek – choćby o zmienności poglądów na kolory zimne i ciepłe, przypisywane kobietom i mężczyznom. Weźmy czerwień czasem kojarzoną z gorącym męskim elementem walki a czasem z kobiecością i narodzinami. A taki niebieski to także dwojaki symbol – albo męski bo kojarzony z Bogiem i niebiosami, albo kobiecy – chłodny, subtelny i maryjny. To jednak za mało żeby uczynić z tej książki przebój. To pozycja z gatunku wykładów akademickich, dość hermetyczna i specjalistyczna, sucha i nieporywająca stylem, za to naszpikowana wiedzą ważną dla teoretyków i historyków sztuki. Czyli nie dla mnie…

Jacek Malczewski był najbardziej niezależnym malarzem okresu Młodej Polski. Żył na przełomie XIX i XX wieku. Autorka tej obszernej biografii, ukazuje malarza na tle epoki. Drobiazgowo przedstawia relacje rodzinne artysty z ojcem (były niełatwe),matką, siostrami, wreszcie z żoną i dziećmi. Nie przemilcza jego wieloletniego romansu z Marią Balową, stanów depresyjnych z jakimi się zmagał, problemów w małżeństwie, które z czasem przynosi jemu i jego przepięknej żonie, rozgoryczenie, poczucie porażki oraz gorzkie przeświadczenie, że nigdy do siebie nie pasowali, a ich cele i dążenia życiowe zupełnie się rozminęły. Niełatwy to był człowiek, nadwrażliwy erudyta, który nie hołdował żadnej modzie malarskiej i nie ustawał w poszukiwaniu bratniej duszy - swojej muzy - kobiety - która go zrozumie, zafascynuje się jego sztuką i da mu erotyczne podniety. Wyobrażam sobie, jaki ferment wywołały w polskim zaściankowym światku, obrazy ukazujące zupełnie nagie kobiety o rubensowskich kształtach, z twarzami wyrażającymi ekstazę, ukazywane w obrazach o tematyce patriotycznej lub religijnej. Dla większości Polaków to był zapewne absolutny nokaut, jak cios w przeponę, kpina z religii i patriotyzmu. Nawet obecnie, wielu rodaków, uznałoby takie obrazy za skandaliczne. Twórczość Malczewskiego budziła często skrajne emocje, ale z całą pewnością zapadała w pamięć jako niebywale wyrazista i rozpoznawalna. Jego sztuka łączy sprzeczności z pozoru nie do pogodzenia: mistycyzm i patriotyzm z prowokacyjnym erotyzmem, baśniowość z antykiem i polskim folklorem, patos z ironią. Malczewski to uczeń Matejki, który miał odwagę przeciwstawić się mistrzowi, wielkiemu autorytetowi i pójść własną drogą. W jego twórczości widać echa fascynacji romantyzmem, dziełami Słowackiego ( poematem "Anhelli") i Asnyka, malarstwem Grottgera oraz impresjonizmem. Jest twórcą symbolizmu w malarstwie polskim. Nie bał się szokować, wywołał m.in powszechne oburzenie malując obrazy z Chrystusem, który miał jego rysy twarzy. Polaków to oburzyło, ale holenderski miłośnik sztuki bez oporów zakupił cały cykl obrazów do prywatnej kolekcji. Autorka zbierała materiały do tej książki 20 lat, jest to dzieło bardzo obszerne, napisane naukowym językiem, pełne dat, postaci, nawiązań do czasów modernizmu. Czasem tych informacji jest aż nazbyt dużo. Jest to prawdopodobnie pierwsza, tak obszerna, biografia malarza. Atutem książki są dobrej jakości reprodukcje obrazów oraz próba odmitologizowania postaci Malczewskiego. Cieszę się, że ktoś podjął taką próbę i nie ukrywam, że byłam i jestem zainteresowana, kontrowersyjną twórczością, tego niezwykłego artysty.

Chciałem coś napisać na temat tego monumentalnego dzieła, ale wszystko będzie truizmem. Tytuł mówi sam za siebie !!! Przeczytaj, proszę rekomendację LC. To jest nowe, uzupełnione wydanie. Naprawdę warte swojej ceny. Ja mam starsze, dwu tomowe. POLECAM !!!