Przedziwna historia Piotra Schlemihla

Czystość formy osiągalna wyłącznie dla największych... Symbol ontologiczny, jakim Robbe-Grillet ustanawia żaluzję, stanowi inicjację doświadczenia — jakiemu forma pozostaje niestrudzenie wierna, wierna nade wszystko, co wydawałoby się wprost maniakalne (jak samo doświadczenie) — niczym magdalenka w monumentalnym (arcy)dziele Prousta.

Krótka nowela, ale bardzo dobra. Trzyma w napięciu i możemy się zagłębić w psychikę głównego bohatera, która w pewnym momencie nie wytrzymuje smutku i gniewu. Dużo o emocjach, co pozwala nam zrozumieć co kieruje Thielem. Każda z postaci jest tragiczna. Ojciec zakochany w zmarłej żonie, druga wybranka traktowana przedmiotowo, biedne dziecko bite przez mamkę i dziecko, które jest kompletnie obojętne głowie rodziny. Jeśli zmienimy perspektywy, to historia staje się jeszcze bardziej zawiła i skomplikowana. Łamie schematy i zastawia pułapki na czytelnika. Jedna z lepszych niemieckojęzycznych lektur.

Małe objętościowo dziełko Chateaubrianda zajmuje poczesną pozycję w literaturze romantyzmu. Znajdziemy w nim motywy i problemy typowe dla tej epoki, a ściślej dla jej przedstawicieli: nadwrażliwych samotników udręczonych nudą i melancholią, dla których świat zewnętrzny jest tylko lustrem, w którym przegląda się niespokojne ego. Taką postacią jest René, osierocony przez matkę (zmarła przy porodzie),odrzucony przez ojca (zamożnego pana na zamku). Jedynie siostra Amelia odnosi się do niego z czułością, szczerze kochając brata, lecz jak się okaże: w nieoczywisty sposób. W przypływie rozpaczy spowodowanej skrywanym żarem porzuca biednego René na rzecz samego Chrystusa, aby uniknąć grzechu, który zdawał się nieuchronny. Amelia trafia zatem do klasztoru położonego gdzieś na brzegu morskim (czasoprzestrzeń utworu jest mgliście określona),skąd wkrótce brat jej wyrusza do Luizjany, będącej podówczas (koniec XVIII w.) francuską kolonią. Tam zamieszkuje wśród okolicznych Indian (plemię Naczezów). Po latach nalegań opowiada dwóm mentorom, staremu wodzowi Szaktasowi i mądremu księdzu Suel, historię swojego nieszczęścia, które skłoniło go do porzucenia ojczyzny. René, idealizując siostrę (ważny dla romantyzmu wątek miłości doskonałej i niedostępnej zarazem),pogrążony w rozterkach i tęsknotach, nie zdawał sobie sprawy z jej obaw, choć przecież pragnął Amelii tak samo jak ona jego. Recepty na zgryzoty szukał w samotności, to gubiąc się w leśnych ostępach, to błądząc bulwarami antycznych miast, próbując podziwiać ich zabytkowe piękno. Ani w naturze, ani w kulturze nie potrafił jednak znaleźć ukojenia. Stał się jak "puszczyk w ruinach" (Psalm 102),skazany przez los czy raczej samego siebie na oddalenie, wygnanie, alienację. Egzystencja wewnętrzna, urojona, poza ludźmi i światem. Warto zapytać, na ile dobrowolna. Koniec utworu, formalnie będącego opowiadaniem, rodzajem poetyckiej prozy, ma wydźwięk religijno-dydaktyczny. Ojciec Suel poucza bohatera, że ściganie chimer nikogo do szczęścia nie przywiodło i że sens życia leży w postawie chrześcijańskiej: "Młody pyszałku, który mniemałeś, iż człowiek może wystarczyć sam sobie! Samotność zgubna jest temu, który nie żyje w niej z Bogiem [...] Ktokolwiek otrzymał siły po temu, winien je poświęcić ku służbie bliźnich". Ten piękny, szlachetny tekst polecam każdemu, kto chciałby zapoznać się z istotą romantyzmu, a także wszystkim tym, którym wydaje się, że depresja jest chorobą XXI wieku. Otóż nie, dwa wieki temu była równie obecna, choć może dotyczyła głównie artystów i określano ją mianem melancholii czy też bólu istnienia (z niem. Weltschmerz). Wynotowałem z książeczki kilka ładnych i mądrych cytatów: 1) Szczęśliwi ci, którzy skończyli swą podróż, nie opuściwszy portu, i którzy nie wlekli, jak ja, bezużytecznych dni na ziemi! 2) O Boże! gdybyś mi dał kobietę wedle moich pragnień; gdybyś, jak pierwszemu ojcu, przywiódł mi za rękę Ewę dobytą ze mnie samego... 3) Walczyłem jakiś czas przeciw mej chorobie, ale z obojętnością i bez niezłomnej chęci zwycięstwa. 4) Starzec, wraz ze swymi wspomnieniami, podobny jest do spróchniałego dębu w lesie: dąb taki nie stroi się już własnym liściem, ale okrywa niekiedy swą nagość obcą roślinnością, która wyrasta na jego odwiecznych gałęziach. 5) Serce nasze to instrument niezupełny, lira, w której brakuje strun, tak iż trzeba nam oddawać akcenty radości w tonach przeznaczonych dla westchnień. 6) Nie jesteś, młodzieńcze, człowiekiem wyższym przez to, iż widzisz świat w odrażającym świetle. Jeśli kto nienawidzi ludzi i życia, to jedynie dlatego, iż wzrok jego nie sięga dość daleko.

Trochę brutalna, ale bardzo dobra. Philippe dostrzegł i opisał wszystko to, na co Zola był ślepy i przed czym się wzdragał. Pomimo wzruszających, a nawet ckliwych momentów nie można tej książce odmówić prawdy, a przede wszystkim, co niełatwe przy takim temacie, obiektywizmu.

Jedno z piękniejszych dzieł jakie posiadam , nic dziwnego w końcu to Diabelska księga. Niesamowite opowieści ,każda wyrwana z innej epoki i do tego unikatowe ilustracje , Jana Lebensteina (osobiście jednego z moich najbardziej cenionych artystów ) Dodatkowo książka wydana w ilości 1000 ręcznie numerowanych egzemplarzy.Naprawdę warto posiadać to mistrzowskie dzieło w swojej biblioteczce.

Bartleby kopiuje dokumenty. Poproszony jednak o cokolwiek innego, jak wyjście na pocztę, sczytanie kopii, opuszczenie biura, uparcie odpowiada: "I would prefer not to". Nie mówi "tak" ani "nie", nie wyraża chęci ani niechęci, nie zgadza się ani nie odmawia, nie odrzuca ani nie przyjmuje. Wybiera stan zawieszenia - najbardziej kreatywną postawę z możliwych, bo potencjalnie dopuszczającą każde rozwiązanie. Być może to dlatego Bartleby rezygnuje wreszcie nawet z kopiowania, bo jego "I would prefer not to" paradoksalnie kieruje go ku stwarzaniu, a nie odtwarzaniu. Wcześniej Bartleby pracował w Biurze Martwych Listów, czyli takich, które nie sposób było dostarczyć do adresatów. To w nich zawiera się to, co mogłoby się wydarzyć w przeszłości, ale się nie wydarzyło. Tak jak w formule "I would prefer not to" zawiera się wszechpotencja czasu teraźniejszego. Większość ludzi nie rozumie Bartleby'ego. To go zwolnią z pracy, to są poirytowani jego uporem w przyjętej postawie, to chcą go wyrzucić z budynku czy wtrącić do więzienia. Przeciwstawianie się schematom jest nieznośne dla otoczenia. Bartleby dużo patrzy się w okno na mur położonego naprzeciw kancelarii budynku. Może sprawiać wrażenie człowieka uwięzionego - ograniczonego jakimiś trudnymi życiowymi doświadczeniami, zrezygnowanego. Może jednak owo "I would prefer not to" jest najwyższym wyrazem wewnętrznej wolności? Mnie do lektury "Kopisty Bartleby'ego" zachęcił Byung-Chul Han. Was zachęcam ja. Sięgnijcie po to konkretne wydanie opatrzone bardzo ciekawymi komentarzami Deleuze'a i Agambena. Pierwszy odnosi się do wielu tekstów Mellville'a, więc zainteresuje osoby zaznajomione z jego twórczością. Drugi - jest zorientowany bardziej na logiczno-ontologiczny wymiar tego konkretnie opowiadania. Dla mnie miodzio. No i pogapcie się trochę w ścianę, powiedziawszy: "Wolałbym, wolałabym nie". To się może okazać bardzo twórcze.

Jeden z poprzedników napisał sporo uwag z którymi się zgadzam więc krótko. Opis dorastania młodego, wrażliwego człowieka - w sztywnej , dramatycznie skostniałej instytucji edukacyjnej. Instytucja usuwa ze swojego grona z równą swobodą za przestępstwo jak i za to, że najzwyczajniej nie potrafi zrozumieć wypowiedzi uzdolnionego ucznia. Bez problemu odnajdują się w niej natomiast socjopaci..

"Nic wielkiego. Ale jest tam mimo wszystko kilka myśli. Kto je zrozumiał? Tym gorzej dla nich." Druga powieść Robbe-Grilleta jest jak gdyby prologiem do całej jego twórczości literacko-filmowej. Pozornie zamknięta w gatunku kryminału psychologicznego, zaskakuje otwartością formy i znakomitą konstrukcją fabularną 'nouveau roman'. To "kontrolowany chaos" - pętla czasu z tytułowej gumy, będąc w nieustannym ruchu, to rozluźnia, to zaciska się na szyjach i zegarkach bohaterów, przyprawiając czytelnika o przyjemny zawrót głowy. Domniemane morderstwo niejakiego Daniela Duponta staje się tu punktem wyjścia do ukazania wewnętrznej walki, jaką toczy ze sobą agent Wallas, badający tę sprawę. Autor nakreśla tu barwny, choć zamglony (lub spowity gęstym dymem papierosowym) portret społeczności małego miasteczka. Zagubiony wśród ślepych uliczek samotny bohater, tajemnicze wille, rewolwery i tajemnice, pocztówki i gumki do ołówków... Labirynt, w jaki wciąga nas Robbe-Grillet przypomina mi także jego filmy (był znakomitym reżyserem i scenarzystą); szczególnie pierwsze: "Nieśmiertelna" (1963) czy "Trans-Europ Express" (1966),gdzie jednostka zostaje wplątana w achronologiczny ciąg zdarzeń, przypadków i słów, a klimat sennego marzenia jest niemal nie do opisania. To moje pierwsze spotkanie z prozą Alaina, ale na pewno nie ostatnie.

Jawiły mu się obrazy blade, twarzyczka synka, w półmroku wioska, przy której zdarzyła się kraksa, jasna wstęga szosy, pagórek z kościołem, szumiący dąb, olbrzymi, zalesione wzgórza, świecące w górze niebo - wszędzie, bez końca...przeciętny człowiek w bezmyślnej poniewierce co prze przez życie, bo chce mieć lepiej. Nie bacząc na innych, osiąga sukces - w przemyśle tekstylnym. Występki, szwindle, cudzołożenie. Los figle płata - awaria Studebakera, trzeba we wsi przenocować. A tam, impreza życia - wykwintne sery, dymiące półmiski, Bordeaux w koszyczkach - z emerytowanymi przedstawicielami prawa. Wielkie żarcie. I co się dzieje? Bierze udział w zabawie, grze, procesie, niewinny przecież - tym upojony - wyznaje co nieco przed groteskowym sądem. Za oknem wisi późny księżyc, cieniutki sierp, lekki szum drzew. W kieliszkach iskrzy się Château Pavie 1921. Uświadomiono mu, mniema, że poznał siebie. Ach doceniony, kochany, głębszym człowiekiem się czuje, godnym szacunku, przyjaźni uczonych i wykształconych mężów (teraz koniaku z pękatych kieliszków). Jakby zawierał znajomość z człowiekiem, którym sam jest, a którego spotkał gdzieś tam kiedyś tylko przelotnie. I okazało się, że zaplanował coś pięknego i dokonał tego, takie szczęście (szampana polejcie). Więc jednak żył prawdziwym życiem, był bohaterem, co za tym idzie (na czworakach) wyzbywa się pragnień - cóż pozostaje? Ktoś jednak zepsuł wspaniałe przyjęcie... gwiazdy blednące od dalekiego wschodu słońca, ostry krzyk ptaków, rześkość i rosa.

Henryk Mann jest równie świetnym pisarzem jak jego brat Tomasz, ale główna siła jego pisarstwa czyli satyryczne spojrzenie na mentalność pruską początku XX wieku nie znajdzie dziś wielu zwolenników. Postaci z Profesora Unrata nie są realistyczne, są kreślone gruba kreską. Jest w nich aspekt komediowy, ale zarazem tragiczny. Poza celnym oddaniem przez autora pewnych aspektów dwuznacznej moralności mieszczańskiej na uwagę zasługuje bardo oryginalnie wykreowany główny bohater- jego żądza władzy nad ludźmi przejawia się bowiem w bardzo nietypowy sposób i jest oznaka wyjątkowej przenikliwości psychologicznej autora

W ramach drobnego jubileuszu setnej komentowanej książki, wybrałem Drogę przez Flandrię. Gdy jako student czytałem ją po raz pierwszy nie wiedziałem, że Autor używał techniki strumienia świadomości, za to zachwyciła mnie uroda i intymność tej powieści, pomimo okrutnego czasu w jakim się rozgrywa. Nagroda Nobla, którą otrzymał Autor kilka lat później potwierdziła, że to nie tylko moje odczucia. Powieść w Polsce mało znana i zdecydowanie niedoceniona. Ot meandry popularności.

Czytając tą krótką powieść przyszedł mi na myśl dwuwiersz Boya-Żeleńskiego "Bo w tym cały jest ambaras, żeby dwoje chciało naraz". Historia niespełnionej miłości młodego dżentelmena Barneta do Lucy Savile. Drobne nieporozumienie rozdzieliło młodą parę, by przez kolejne lata zrządzenia losu nie pozwalały na stworzenie upragnionego przez Barneta związku. Ciekawe jak przez półtora wieku zmieniło się nasze społeczeństwo - w książce kobieta 45-letnia opisywana jest jako samotna staruszka,. Dzisiaj byłoby to nie do pomyślenia- to wiek jeszcze stosunkowo młody, pełen zdrowia, witalności, perspektyw na przyszłość.

Te cztery tragikomiczne opowiadanka mówią więcej i dosadniej o udręce ludzkiej egzystencji niż niejedno uznane, napompowane patosem arcydzieło. Patos zostaje tu zresztą przez Burgera bezlitośnie obśmiany, a jego pustka kompromitująco obnażona. Bo „Diabelli” to literackie kuriozum złożone ze zdań o barokowym przepychu, nadbogatych tak w szczegół, jak i w językowe ornamenty. I tym dosadniej oznajmia autor, że pod przepychem zieje bezdenna otchłań. Nieszczęśni autorzy pomieszczonych tu listów, niepotrafiący ukryć poczucia wyższości i własnej racji, bezczelnie wyglądającego zza parawanu służalczych sformułowań, w końcu i tak przekonują się, że ich zaawansowane studia w dziedzinach nieco może peryferyjnych, podobnie jak Bouvardowi i Pecuchetowi, nie przyniosły niczego poza zawodem, nie zdołały nadać życiu sensu. Można oczywiście nie podzielać skrajnie pesymistycznych zapatrywań Burgera, cierpiącego na depresję. Ale warto się z nimi zapoznać, szczególnie że obok egzystencjalnych rozterek, które nie każdego muszą zajmować, znaleźć tu można bardziej powierzchowne wymiary immanentnego ludzkiego rozedrgania, opisane z rzadkim smakiem i nieodparcie przy tym śmieszne, nawet jeśli iście wisielczym humorem.

Cenię bardzo dramaty Jerzego Szaniawskiego, ale też zawsze lubiłam „Profesora Tutkę”. Jego mądrość, spokój, życzliwość, trzeźwe spojrzenie na świat. Profesor spotka się w kawiarni ze swoimi przyjaciółmi i każdy poruszony temat prowokuje go do opowiedzenia historyki ze swojego życia. Prostej ale ciekawej, najczęściej zabawnej, z zaskakującą puentą. Dającej do myślenia, obrazującej barwność życia i bogactwo możliwych wersji wydarzeń. Bohaterami są najczęściej rodzina, znajomi i przyjaciele Profesora ale także ludzie obcy, spotkani przypadkowo. Urocze jest otwarcie na świat i optymizm Profesora Tutki, jego wyważone opinie, pozytywne nastawienie do wszystkich wokół. Szczególnie traktowanie ludzi miło, z szacunkiem i zaufaniem do każdej spotkanej osoby, niezależnie od jej wieku i statusu społecznego. Profesor stał się trochę staroświecki, żyje w zupełnie innym świecie niż nasz obecny. Ale ciągle może imponować mądrością życiową i elegancją zachowania w każdej sytuacji. Chciałabym spotykać jak najwięcej podobnych ludzi. Zbiorek zawiera 57 krótkich, 2-4 stronicowych opowiadań. Jakże miło przeczytać książkę, w której nie ma wojny, patologii, morderstw, okrucieństwa i wulgaryzmów. Zwykłe życie też może być ciekawe. Świetna pozycja do zrelaksowania się.

Można Pana lubić. Można wręcz przeciwnie. Pan w swojej wygodnej melancholii jeszcze się nie zdecydował na bardziej radykalną i jednoznaczną postawę, która by przesądziła o mojej wobec Pana. Można trochę żałować. Rzucić wyzwanie hipokryzji i zbyt łatwo zmieniającym się postawom Pańskiego narodu to jedno, drugie, poważniejsze, to hipokryzji samemu uniknąć. A Pan raczył rzucić wyzwanie filarom, chcąc dowieść, że chwiejne, pozorne, zakłamane, a jednak filarom: ideologii, moralności, religii, miłości. Taką sztuką? W której nie chce Pan użyć słów prawdziwych? Pan musi być pewny, a Pan jeszcze gra z tymi, których próbuje krytykować. Zwierzenia klowna to wieczorna, krytyczna wiwisekcja postaw społecznych członków rodziny i osób z otoczenia głównego bohatera. Przeprowadzana sukcesywnie przy kolejnym i kolejnym połączeniu telefonicznym. Wszystkie połączenia wykonane w jednym celu. W ręku została tylko jedna marka niemiecka. A miłość? No cóż, trwa cały czas. Nasz bohater jest melancholijnym, ekscentrycznym, wyzwolonym monogamistą. Kocha Marię. Ps. Delikatna. Niepozorna. Mogłaby być ważna.

Kiedy to przeczytałem w czasach szarego PRLu - pochorowałem się. Padłem "ofiarą" barokowych opisów, nadmiaru bodźców, kolorów i smaków, chorych pomysłów, które wszystkie były po nic. Dobił mnie opis żółwia, którego skorupę bohater książki diuk Jan des Esseintes kazał ozdobić szlachetnym kamieniami. Wydawało mi się to takie marnotrawne..A jednak zadzialało..

Długo szukałam tego opowiadania Thomasa Manna. Przyciągał mnie tytuł, a jednak spotkało mnie lekkie rozczarowanie, bo jakoś tym razem nie umiałam zachwycić się prozą tego wspaniałego pisarza. Jego „Czarodziejska góra” czy „Buddenbrokowie” są dla mnie niezapomniane. Może zaskoczenie tematem spowodowało, że jakoś mnie to nie porwało. Moralnie nic mnie nie uwierało, chociaż fascynacja starszego pana na punkcie młodego chłopca przechodząca w obsesję mogłaby wydawać się niesmaczna. Ale od czego w końcu jest literatura? W teorii może opisać i przeanalizować wszystko to, co zakazane lub moralnie niepoprawne w rzeczywistości. Napisane na początku XX wieku musiało być nowatorskie i odważne. Stary Gustaw jak stara wenecka kurtyzana tęskni za młodością i świeżością, ale jego czas już minął. Obawia się choroby i śmierci, ucieka przed nią, jak ćma leci do ognia, tak on lgnie do młodości, ale w tej pogoni z góry skazany jest na porażkę. Stary i samotny przegrywa nierówną walkę. W ogólnym wydźwięku smutna i fatalistyczna, pełna tęsknoty za pięknem i niewinnością. Homoseksualny aspekt nie jest tu tematem przewodnim, ale sposobem na pokazanie tej nostalgicznej tęsknoty. Zawiera w sobie sporo symbolik, ale przesłuchanie audiobooka nie pomogło w uważnym rozpoznaniu tych znaczeń. Jak dla mnie pokazuje tylko jedną z twarzy Wenecji – fascynującą, ale zarazem niepokojącą, wręcz nieprzyjazną i groźną. Chyba wrócę do tego opowiadania jeszcze raz za jakiś czas.

„Bramy raju" to powieść wyprzedzająca swoje czasy. Niesamowite jak można pisać o cielesności i o tym co się z nią wiąże w sposób tak nieskrępowany i silnie oddziałujący na zmysły. To zresztą ciekawe, bo w większości mamy tu do czynienia z monologami wewnętrznymi lub spowiedziami bohaterów. Wstawek czysto opisowych mamy tutaj niewiele. Może to właśnie dzięki temu, kiedy się już pojawiają, zwracają na siebie uwagę. Andrzejewski był gejem (patrz. „Homobiografie" Tomasika). To napięcie między pragnieniem homoseksualnym czy ogólnie erotycznym, a niemożnością jego pełnej realizacji albo tłumieniem go wybrzmiewa tutaj głośno. Nie da się tego napięcia nie wyczuć, nie sposób go ominąć. Właściwie prawie każda postać „Bram raju" kieruje się jakimś pragnieniem, dąży do osiągnięcia spełnienia erotycznego i duchowego. Zdaje się, że według Andrzejewskiego te dwie siły muszą w końcu się ze sobą zderzyć, co widać na ostatnich stronach powieści. Jeśli chodzi o samą formę dwóch zdań, to wydaje się ona być pretekstowa. Ta kropka mogłaby równie dobrze się tam pojawić i nic złego by się nie wydarzyło. Jest to jednak świadomy zabieg artystyczny. Myślę, że to jedno długie zdanie ma odpowiadać samemu głównemu motywowi powieści. Jest nim dążenie do celu, nieustanny marsz. Dzięki takiej formie czytelnik może poczuć się tak, jak protagoniści, którzy w swojej wędrówce nie zatrzymują się. I będą szli całą noc...