Ze wspomnień cyklisty

Tym razem dłuższa opowieść o człowieku, który dzięki umiejętności pomnażania dobytku został burmistrzem, a dzięki miłości do sprytnej arystokratki i przez własne wybujałe ego stoczył się na dno. Historia chwilami przydługawa, jednak przyciągała ciekawym językiem, humorem. Fajne czytadło, choć bywały już lepsze. Jednak polecam.

Sienkiewicza lubiłam za Krzyżaków. Gdy zobaczyłam, że Wolne Lektury wrzuciły jego Listy z podróży do Ameryki, pomyślałam, że w sumie ciekawi mnie, co tam napisał. Raz, że Ameryka z przełomu XIX i XX wieku to nie to samo co teraz. Dwa, że lubię publicystykę podróżniczą. Nic mnie jednak nie przygotowało na to, co w tych listach dostałam. Ameryka w 1876 roku to zdecydowanie nie to samo co teraz. Właściwie to kompletnie inny świat, a Sienkiewicz to opisuje dość dokładnie, choć wybiórczo, za to plastycznie. Przy pierwszych listach myślałam, że będzie ciężko przebrnąć, bo tchnęło grafomanią. Autor próbował stylizować je na powieść awanturniczą, z rozmachem i autokreacją na trefnisia, gdzie więcej było jego samego niż okoliczności wyjazdu. Później jednak styl się uspokaja i dostajemy bardzo interesujące, wręcz fascynujące opisy przeróżnych przygód podróżnika, późniejszego noblisty. Mamy opisy miast portowych, Nowego Jorku i tego, jak wyglądały miasta w tamtych czasach. Później opisuje podróże przez różne stany, miejsce Polaków (i Chińczyków) w amerykańskiej rzeczywistości. Dogłębnie omawia amerykański system edukacji, podejście do pracy, społeczeństwo i jego brak hierarchiczności. Prawdziwa demokracja różniła się od tej europejskiej. Relacje międzyludzkie także się różniły. 🗽 Polowanie na bizony Dwa najciekawsze epizody dotyczą jego pobytu w dzikiej części Kalifornii oraz wyjazdu na polowanie na bizony z grupą bogaczy, którzy go zaprosili. Ta wyprawa na bizony triggeruje, uprzejmie ostrzegam wrażliwych na krzywdę zwierząt. Dzieje się tam dużo, sporo strzelają, ale nie tylko. Np. łapią małego niedźwiadka, który niefortunnie ze swoją matką napotyka polujących mężczyzn. Jednak jest to dokument epoki. Tak kiedyś traktowało się zwierzęta, nie jak podmioty, a jak przedmioty. Ten epizod jest o tyle ciekawy, że wprost dotyczy tego, jak biali osadnicy odnosili się do przyrody oraz rdzennych Amerykanów. Potocznie nazywani wtedy “Indianie” nadal jeszcze wtedy toczyli krwawe wojny o swoje terytoria z przybyszami nielegalnie zajmującymi ich ziemie. Przy okazji tej wyprawy, ale też innych, ma okazję z bliska poznać ich sytuację. Nie są to opisy przyjemne. Sienkiewicz opisuje ich jako zabiedzonych, zagłodzonych i zniszczonych systemowo, brudnych, śmierdzących… Sporo w tych opisach współczucia. Rdzennym Amerykanom przypadł smutny los. 🗽Dziki las w Kalifornii O wiele ciekawsza, bo mniej triggerująca, jest przygoda w kalifornijskim lesie. Autor listów przez parę miesięcy pomagał przy budowie domu pewnemu samotnemu traperowi. Mieszkali w dzikiej puszczy, spali wśród skorpionów i węży, w otoczeniu dzikich i drapieżnych zwierząt. Do najbliższej cywilizacji trzeba było iść dwa dni, a i to nie była to cywilizacja w znaczeniu dzisiejszym, czyli doskonale zaopatrzone sklepy. W ówczesnych sklepach można było dostać np. suchary. Oraz oczywiście broń i amunicję, bo to była konieczność wśród drapieżnych zwierząt. Widać z tonu listów, że takie życie mu się podobało. To prawie niewyobrażalne, że tak było niecałe 150 lat temu. Dwa pokolenia wystarczyły, żeby Stany Zjednoczone stały się w pełni rozwiniętym państwem, potęgą światową. W 1876 roku były to w większości puste połacie ziemi, czekające na osadników, którzy mogli je kupować od państwa za przysłowiowego dolara. Społeczeństwo było otwarte na imigrantów. Każdy mógł coś wnieść, jeśli tylko chciał pracować i działać na rzecz wspólnego dobra. Wiele rzeczy od tamtej pory się zmieniło, choć nie wszystko. Listy z podróży do Ameryki Sienkiewicza są bardzo dobrym dokumentem przechowującym to, jak wyglądał wtedy ten kraj.

Miałam obawy, że powieść Orzeszkowej będzie podobna do innych lektur szkolnych, które z przymusu czytałam. Ale nie... Jest ona bardzo wciągająca i nie można się oderwać od lektury. Historia Krystyny, ubogiej chłopki, którą oszukał sprytny"adwokat" jest napisana żywym, choć nieco archaicznym językiem, pełnym uczucia i żarliwych emocji. Zakończeni jest smutne i bardzo prawdopodobne, łatwo się domyślić jak skończy się "interes" głównej bohaterki, przez co czytelnik ma poczucie logiki przedstawianej historii.

Władysław Wilski po utracie pracy załamuje się psychicznie. Do tej pory jego życie z żoną, Heleną, było pełne miłości, chociaż skromne. Jak będzie wyglądało, gdy pieniędzy zabraknie? Kolejne dni przynoszą jednak możliwości poprawy sytuacji finansowej. Wydaje się, że kryzys minął i małżeństwo znów będzie mogło cieszyć się skromnym szczęściem. Władysław dostaje jednak telegram, w którym czyta, że odziedziczył fortunę po zmarłym członku rodziny. Czy pieniądze dadzą małżonkom upragnione szczęście? Czy miłość może zastąpić pieniądze, a pieniądze miłość?

Starsi panowie rodem z Kresów zrobili dla naszej kultury tak wiele, że w ogóle nie muszą się wysilać by mnie uwieść, Pan Melaś również. W tej książce poznajemy: trzy zabory, czterech mężczyzn i czterech polskich Jeźdźców Apokalipsy – galicyjską nędzę z głodem, zaciekłe antypolskie represje zaborców, przymusową brankę do obcego wojska i zbójeckie początki ruchów robotniczych w zbójeckim kapitalizmie. To był na początku XX wieku bat wypędzający ludzi z Polski do kanadyjskiej Ziemi Obiecanej za chlebem. Na podstawie losów czwórki bohaterów i ich rodzin poznajemy pionierskie czasy polskich osadników w Kanadzie oraz fantastyczną całościową analizę przyczyn, dla których ludzie decydowali się opuścić swoje gniazdo. Dzięki takim reportażom, pamiętane mętnie ze szkoły hasła: strajk dzieci polskich we Wrześni, wóz Drzymały czy chaotyczne narodziny państwa polskiego po I wojnie światowej, nabierają krwi, ciała i życia. Kanada kusiła dolarami, złotem, cennymi futrami i przede wszystkim – ziemią. A polski chłop, zwłaszcza ten komornik bez skrawka własnego gruntu, miał nieopanowany i potężny głód ziemi we krwi i mógł go zaspokoić tyko na obczyźnie. Ówczesne kanadyjskie władze gotowe były nieba uchylać emigrantom, niezliczone morgi żyznego gruntu tylko czekały na pracowite ręce, pot i morderczą pracę – często zbyt ciężką jak na jedną rodzinę ale dającą błogosławione spełnienie i najpierwotniejszą satysfakcję z wysiłku własnych rąk. Jak zawsze w pionierskich czasach przetrwać można było wyłącznie dzięki ciężkiej nieustannej robocie, wierze w postęp i nadziei na lepsze jutro. I rzeczywiście, nowa ziemia dawała swoim mieszkańcom więcej, niż mogliby oczekiwać przez całe swoje życie od starej Ojczyzny. Szkoda, bo widać, ze od wielu, wielu lat całe masy wytrwałych, zdolnych ludzi osiągają sukces nie na własnym terenie... Pięknie napisana opowieść, pełna prawdy, rozsądku, współczucia, zrozumienia dla dziejowych zjawisk i podziwu dla tych twardzieli, którzy potrafili zaryzykować wszystko w imię lepszego jutra. Gdyby Pani Kuciel-Frydryszak zapoznała się bliżej z tym utworem, może podniosłaby swoje „Chłopki” na wyższy poziom prawdy, kosztem spuszczenia z modnych tonów ideologicznych.

Opowiadanie Prusa dostępne (wraz z mnóstwem innych dzieł z zakresu klasyki) w wersji elektronicznej w Wolnych Lekturach. Krótki opis niedzielnego wypadu pewnej rodziny na drugi brzeg Wisły, na Saską Kępę. Dziś dojście stamtąd do centrum na piechotę zajmuje pół godziny, ale do 1915 roku była to wieś poza Warszawą. Z tym, że już w XIX wieku stała się celem wypadów mieszczaństwa „za miasto”. Transport zapewniały – jak to świetnie opisuje Prus – łodzie wiosłowe, przeprawiające się przez Wisłę. Oprócz przyrody i sielskich klimatów po drugiej stronie na wycieczkowiczów czekało mnóstwo atrakcji typowych i dla naszych czasów, szczególnie gastronomicznych. Na tym tle autor prezentuje kilka scenek rodzajowych związanych z bohaterami opowieści i towarzyszącymi im osobami. Przyjemna scenka rodzajowa, posiadająca dodatkową wartość dla varsavianistów i mieszkańców dzielnicy pachnącej w maju czarownym zielonym bzem.

O miłości matczynej. Główna bohaterka, Jadwiga, to młoda kobieta, która samodzielnie utrzymuje siebie i matkę, pracując jako krawcowa. Wśród sąsiadów uchodzi za wiecznie skrzywioną jędzę, ale trudno być radosnym jak skowronek, kiedy w domu słyszy się wyłącznie wyrzuty i narzekanie, a wszystkie starania pozostają niedocenione. Jest to jedna z tych książek Orzeszkowej, które zestarzały się stosunkowo niewiele, a historia w niej opowiedziana mogłaby się wydarzyć właściwie w każdych czasach (po pewnych modyfikacjach nawet współcześnie). Główny wątek stanowi relacja Jadwigi z matką. Ta ostatnia jest naprawdę okropnym indywiduum, nie dostrzega w córce żadnych zalet, ze wszystkiego potrafi zrobić zarzut i właściwie na każdym kroku daje jej odczuć, że kocha ją znacznie mniej, niż synów, nawet mimo tego, że obaj od lat nie utrzymują z nią żadnego kontaktu. Zakończenie jest może nieco zbyt cukierkowe, nie do końca też przekonuje mnie to, że wszystkie ważne wydarzenia zostały upchnięte w ciągu dwóch dni, niemniej jako całość książka prezentuje się całkiem przyzwoicie, a "zginienie zdrowia i życia" prawdopodobnie wejdzie na stałe do mojego słownika.

Świetna część pierwsza o dojrzewaniu Piotra do polskości, realistyczna, żywa, pełna emocji. Cześć druga, romans z Tatianą, już trąci sławetną żeromszczyzną i idzie w jakąś mętna namiętność. Skończyć się musi rzecz jasna katastrofą. Potem jest coraz gorzej. A zakończenie, po absurdalnym skoku czasowym, wizji lotu i ratowania przez niemiecki okręt, to już fantasmagoria. Otwiera się tę książkę i czyta z rosnącą ciekawością i zachwytem, zamyka - z odczuciem jakowegoś kuriozum.

"Tango" "Wybaczcie mu, bo nie był szczęśliwy" Ironia, ironia, ironia, czarny humor i ironia - tak bym opisała to nietuzinkowe dzieło. Na pierwszy rzut oka - razi głupotą, przy głębszym zrozumieniu - załamuje trafnością. "Woda" "Drogi przyjacielu. Od tak dawna nie mam od ciebie żadnej wiadomości. Twoje milczenie skłania mnie do rozmaitych domysłów. Najweselszy z nich - to, że stało się z tobą coś złego. Najsmutniejszy - to, że o mnie zapomniałeś." Szaleństwo, jakie tytułowa woda powoduje u głównego bohatera... I jego świadomość owej obsesji, wobec której pozostaje bierny. Czy może być coś smutniejszego?

„Banasiowa” to nowela, która zapadła w mojej pamięci bardzo głęboko.
Narratorka jest tu znaczącą bohaterką, jej obecność w tekście czyni go bardziej autentycznym. Narratorka pierwsza rozpoczyna rozmowę, która przekształca się w opowieść staruszki.

Tytułowa Banasiowa to bardzo stara kobieta, która przyjechała z rodzinnych Wadowic do córki, do Lwowa. Ale nie, jakby można się spodziewać w odwiedziny, a na śmierć. Uważa, że lepiej umierać wśród swoich, narzeka jednak, że ściągnęła do dzieci by umrzeć, a śmierć jednak nie nadchodzi…Odwróceniu ulega tu tradycyjny stereotyp śmierci wśród bliskich, kochających ludzi.
Gorąco polecam! To arcydzieło wśród nowel!

Napisana w jidysz humoreska, rozgrywająca się w połowie XIX wieku w żydowskich sztetlach na terenie obecnej Ukrainy, a wówczas znajdującym się pod butem moskiewskim. Historia podróży dwóch outsiderów, przedsięwziętej na miarę ich możliwości, tak finansowych, jak i intelektualnych. Humor jest dyskretny i ironiczny, przejawia się m.in. w „mówiących” nazwach własnych, jak Tuniejadowka, Głupsk, Piatigniłowka, w opisach miejscowości, ludzi domów, czasem w dialogach czy sposobie myślenia tytułowego Beniamina, trzeciego spośród wielkich podróżników żydowskich o tym imieniu i jego „giermka”, nieco bardziej przyziemnego Senderle. Trudno pokładać się ze śmiechu,ale za to kąciki ust chętnie wędrują lekko do góry wraz z każdym krokiem i przygodą bohaterów. Np. gdy pytają ukraińskiego chłopa którędy do Erec Israel (Ziemi Izraela) lub gdy autor przekonuje, że mieszkańcy Głupska w istocie mogą pochodzić od Żydów, którzy za czasów Salomona zostali w Ofirze, tu identyfikowanym z Indiami, o czym świadczy „architektura” ich domów w obecnym sztetlu oraz kastowy charakter mieszkańców. Książka niesamowicie pozytywnie nastawia też czytelnika do żydowskich społeczności, wcale nie wyidealizowanych na jej kartach. Mimo wszystkich, wyrozumiale wykazanych, wad, budzi ona sympatię ze względu na świadomość, że XIX-wieczni Żydzi żyli dokładnie tak jak ich chrześcijańscy sąsiedzi, czyli biednie, w pewnej izolacji od świata, z własnymi elitami, „kastami” i problemami. Nie inaczej rzecz się ma z owymi dwoma marzycielami, jako żywo znanymi z kart wielu europejskich dzieł, szczerymi i naiwnymi, chociaż na różny sposób. I właśnie takie utwory ocaliły w pamięci obraz świata, który niecałe sto lat później uległ zbrodniczej Zagładzie.

Na tropach Smętka to książka, którą czyta się z podwójnym poruszeniem: z zachwytem nad stylem i uważnością autora oraz ze świadomością historii, która dopiero miała nadejść. Dla mnie była to lektura naprawdę znakomita – nie tylko jako reportaż z podróży, ale jako zapis świata, którego już nie ma. Podczas czytania szczególnie uderzało mnie to, że autor nie mógł nawet przypuszczać, jak potoczą się losy opisywanych przez niego ziem. Opisy Prus Wschodnich, ludzi, miasteczek i krajobrazów powstawały w czasie, gdy granice wydawały się trwałe, a historia jeszcze nie zapisała na tych terenach swojego najbardziej dramatycznego rozdziału. Dziś, z perspektywy czasu, wiemy, że obszary te po wojnie znalazły się w granicach Polski, a ich tożsamość uległa całkowitej przemianie. To właśnie ta świadomość „tego, co będzie” najmocniej mnie poruszała. Czytając opisy codzienności, rozmów i obserwacji, miałem wrażenie obcowania z ostatnimi chwilami pewnego świata. Podróż, która odbywała się jeszcze przed wojną, nabiera dziś wymiaru niemal dokumentu epoki – zapisu normalności tuż przed katastrofą. Melchior Wańkowicz pisze z lekkością, humorem i ogromną empatią, ale to właśnie historia dopisuje do tej książki najważny komentarz. Dzięki temu Na tropach Smętka nie jest tylko opowieścią o wędrówce, lecz także świadectwem czasu, który bezpowrotnie minął. To książka, która zostaje w głowie długo po zakończeniu lektury – i zmusza do refleksji nad tym, jak bardzo losy miejsc i ludzi potrafią zmienić się szybciej, niż ktokolwiek mógłby to przewidzieć.

Z tego zbiorku sześciu opowiadań tak naprawdę przeczytałam 3 (Wieżę, Pietà dell'Isola i Księcia). Niełatwe, "gęste" ni to nowele, ni eseje, dość trudne w odbiorze, pozostawiły smak satysfakcji. Wiele w nich niejednoznaczności i możliwości odczytania. Na pewno nabrałam apetytu na inne książki Herlinga-Grudzińskiego. (Trzy pozostałe opowiadania, zbyt przekombinowane, zmęczyły mnie) Interesujące wyzwanie, 6/10

Z wielką przyjemnością przeczytałam tę antologię ,,opowiadań i fragmentów,, . Jakże mało wiemy o polskich pisarzach, autorach lektur szkolnych, jakie płytkie mamy o nich wyobrażenie.. Teksty Nałkowskiej o przyjaźniach ze zwierzętami to perełki polskiej prozy..

"Proszę uprzejmie o oddanie mi władzy nad światem. Prośbę moją uzasadniam tym, że jestem lepszy, mądrzejszy i bardziej osobisty od wszystkich ludzi." - "Wesele w Atomicach". Narratorem jest miły, młody człowiek o nienagannych manierach, z humanistycznymi zasadami, który próbuje zbliżyć się do otoczenia ze swym idealistycznym podejściem, lecz natrafia na niezrozumienie, obojętność i inne bariery, przez co wciąż wikła się w sytuacje konfliktowe, zagrożenia lub poczucie osaczenia. Opowiadanie "Słoń" - historia zoo, które jest nieudolnie prowadzone przez kierownika, płaszczącego się w każdym działaniu przed swoimi przełożonymi. Jednym z jego pomysłów było podstawienie gumowego, dmuchanego słonia zamiast prawdziwego zwierzęcia. Wszystko dla oszczędności, czyli dla dobra państwa. Zaś zabawni pracownicy placówki, którzy nie są fachowcami w swoich zawodach, zajmują się głównie pięciem w górę w hierarchii zoo. „Półpancerze praktyczne” - satyra na przerost biurokracji czy nieudolność planowania. Do sklepu na prowincji przyjeżdża dostawa nikomu niepotrzebnych półpancerzy. Sklep musi wykonać plan i pozbyć się niechodliwego towaru: najlepszym sposobem okazuje się wytworzenie wrażenia, że półpancerze sprzedawane są wyłącznie spod lady. Wkrótce ustawia się kolejka... Reklama jest wszak sztuką kreowania potrzeb potencjalnych nabywców, co z tego, że często sprzecznych z logiką. Kolejna garść opowiadań przyprawionych groteskowym, absurdalnym, surrealistycznym humorem. Rewelacyjna proza.

„I widziałem w wyobraźni mojej pokolenia zanikłe, śród mgły i pyłu, nie poznające się nawzajem, walczące przeciw sobie, zabijające się minami nawzajem; ale tumany pyłu, zawsze wznosiły się ponad niemi. I ja widziałem wśród nich wszystkich tych, co rany mieli, co umrzeć musieli. Dostrzegłem wśród nich, tkliwe, delikatne dusze, które dokonywały rzeczy najszczytniejszych i najpiękniejszych, jak owi duchowni lekarze egipscy, którzy chorych i umierających ratowali od śmierci a na rany kładli lekarstwa mistycznych symboli.” Odwiedziny głównego bohatera dawno niewidzianych znajomych mieszkających wśród norweskich fiordów i rozmowa z ich kilkuletnimi synami, stały się pretekstem do prowadzonych przez dorosłych rozmów i rozważań dotyczących wychowania, wiary, życia wiecznego. Przez cały czas przewija się myśl o konsekwencji wyborów oraz odpowiedzialności za wybory dokonane przez innych pod wpływem naszych działań, słów, uczuć. Piękno i spokój zimowego krajobrazu kontrastuje z niepokojem oczekiwania na nieuchronne. A kiedy następuje koniec tego króciutkiego opowiadania otwierają się drzwi do naszych myśli i emocji…

W „Pingpongiście” wszystko jest tak jak trzeba. Poukładane myśli, wspomnienia i przeszłość. Współczesna opowieść o przebaczaniu, o wojnie, o śmierciach niezawinionych i tych, którzy strzelali. Brooklyński sędzia (Michał Dembina, obecnie Mike Murphy) przyjeżdża do Cheremca, by wziąć udział w odsłonięciu pomnika ku czci pomordowanych tu Żydów. I to, co u Hena nigdy nie zawodzi, to postaci, które, nawet jeśli pojawiają się na chwilę, zapadają w pamięć. Nauczycielka, ksiądz i jego gospodyni, Frajndla Wajnstein, a wszystkich i wszystko spaja przeszłość i żar bijący od podpalonej stodoły. Jest w „Pingpongiście” jakaś nadzieja, jakieś światło, mimo iż mrok nie chce odpuścić – ktoś zabija koty, ktoś inny nie zgadza się na upamiętnienie zbrodni. A Józef Hen jakoś pięknie, po mistrzowsku o tym wszystkim pisze: „ Antysemityzm to choroba trudna do wyleczenia... Bo choremu sprawia przyjemność”. Bo w książce Hena przeglądają się polskie strachy i polskie mity. Bo jeśli się pamięta, jeśli żałuje, nie jest jeszcze z nami tak źle, jak mówią, prawda? Dawno temu Michaś miał do zagrania mecz w ping-ponga. Nie zdołał jednak uratować swojego przeciwnika. „Obiecałem mu rewanż”, mówi i wsłuchuje się w słowa księdza: „…jeśli wracamy do pustki, z której wyszliśmy, jeśli jest tylko nieistnienie, to znaczy, że nie mamy nic cenniejszego od życia”.

Niełatwo określić, czym jest ta wybitnie przenikliwa analiza Peerelii z połowy lat 70. To osobliwy gatunek, jakby spowiedź intelektualna połączona z traktatem moralnym i esejem o Polsce. Ogrom tu tematów, które były wtedy przedmiotem zaniepokojenia polskiego inteligenta… Napisana w 1975 r., była wydana w 1978 r. - jako pierwsza rzecz w niezależnym obiegu wydawniczym. Głównym tematem były dylematy życia w Peerelii człowieka myślącego, a nawet wybitnie mądrego - Kazimierza Brandysa. Rozliczenie jego krótkiego zaangażowania w komunizm już dziś nikogo nie interesuje. A sam pisarz chyba niesłusznie lekko zapomniany (to moja jego piąta książka, satysfakcja zawsze ta sama lub zbliżona – oceny od 7 do 10). Formalnie jest to rzekoma odpowiedź na socjologiczno-kulturowo- psychologiczne pytania kwestionariusza przygotowanego przez amerykańskiego socjologa. Główna teza nie jest nowa: polskie życie zbiorowe, kultura i polityka ukształtowały swoistą „nierzeczywistość”, dla której jednostka i jej tożsamość nie ma absolutnie zdanego znacznie – liczy się zbiorowość. I nie jest to wymysł Peerelii, która tę zasadę przyjęła za swoją. Ta głęboka analiza odważnie przeciwstawia się popularnemu wtedy, jak sam pamiętam, schematowi „dobre społeczeństwo – zła władza”. Taki pogląd musiał godzić w dobre samopoczucie na własny temat. Zarazem to i swoisty samouczek dla innych: jak się zachowywać, aby ocalić to, co najważniejsze, czyli samego siebie samego, świadomość historyczną, tożsamość kulturową. I nie jest bynajmniej tak, że to już całkowicie nieaktualna lektura. Mocno bowiem na czasie wydaje się wadzenie się z polską formą. Pytanie, czy chodzi tylko o nierzeczywistość PRL, czy też może to stała cecha każdej polskiej formy, nie tylko chyba państwowej (jako nawiązanie do Gombrowicza). Najlepiej czytać to po wybitnym „Rondzie” Autora, bo narrator jest tożsamy – choć nie jest to warunek konieczny. Są tu zresztą odniesienia do tej książki, według mnie nieustępującej wiele najlepszej jego, czyli „Wariacjom pocztowym”. Brandys trzeźwo i bez złudzeń patrzył w przyszłość, znając nieusuwalne nasze wady jako społeczeństwa: „Nie mam nadziei, aby przyszła rewolucja potrafiła usunąć najgłębszą ludzką niepewność – odróżniania w każdej sytuacji dobra od zła”. Inną obawą Autora, która spełniła się nawet chyba nadmiarowo, był obraz masowego, zunifikowanego społeczeństwa, w którym jednostka jest tylko nieco inaczej zagrożona niż w czasach totalitaryzmu. 50 lat temu pisał: „Dzisiejsze masy nie lubią abstrakcyjnych pojęć. Niechętnie słuchają, kiedy im się mówi o wolności i sprawiedliwości”. Według Autora, człowiek wyodrębniony z masy będzie dla niej podejrzany. „Będzie podejrzany dla masy, która chce być najedzona, ubrana i zmotoryzowana, zabawiana filmami i piosenkami. Dla średniej, która woli być najedzona, ubrana i zabawiana niż myśleć. Myślenie jest wysiłkiem, jest także niepokojem i ryzykiem”. W dobrych książkach można się przeglądać jak w przeczystej wodzie górskiego strumienia… Silnie odebrałem doświadczenie formacyjne Autora, który podczas studiów w latach 30. dostał na UW laską w głowę od oenerowskiego studenta, gdy udzielał pomocy pobitemu Żydowi („Polska mnie dopadła, wymacała i stłukła. Leżąc słyszałem nie śpiew i nie kolędę. Słyszałem szurgot i wrzask”). I zadziwiła go reakcja jego ojca: „Miał mi wyraźnie za złe, że nazywam po imieniu rzeczy, o których należało milczeć (...) Mój ojciec wolał nie słyszeć takich słów, jak +Żyd+, +krew+ czy +masakra+. Może właśnie dlatego, że nie był antysemitą i nie lubił brutalnej siły, każdą wzmiankę o antysemityzmie uważał za wulgarny nietakt”. I jeszcze inny rodzinny incydent, po którym już poszłooo: „Przy którejś wigilijnej kolacji ojciec jak zwykle zaczął recytować z pamięci opis śmierci Podbipięty w oblężonym Zbarażu (…) Wtedy z sadystycznym spokojem napomknąłem o pacyfikacjach ukraińskich wsi dokonywanych przez naszą kawalerię. (…) Ojciec rzucił się na mnie z laską”. Cytaty: ”Nie widziałem powodu, żeby rozpaczać nad losem wywłaszczonych fabrykantów czy ziemian, ale w tym samym okresie docierały do mnie wiadomości o brutalnym traktowaniu chłopów, którzy sprzeciwiali się spółdzielniom rolniczym”. „Polacy mają kompleks lokalności, wiedzą, że mówią szyfrem i że rozwiązywanie ich szyfru nie interesuje cudzoziemców”. „Przez dwieście lat jedyną żywą postacią kobiecą w polskiej literaturze był cień zmarłej dziewczynki”. „Wszystko jest prawdą i nic nie jest fałszem, wszystko jest fałszem i nic nie jest prawdą”. „Czym jest moda, jeśli nie rzędem zer dopisanych do czyjegoś gustu, i czym jest totalizm, jeśli nie rzędem zer dopisanym do czyjejś przemocy”. „W Polsce może się jednak zdarzyć, iż człowiek zdaje sobie sprawę, że z pewnych rzeczy nie zdaje sobie sprawy”. „Historię zazwyczaj poznajemy w formie naiwnej, dopiero później osaczają nas jej demony”. „Ukrywano przede mną grzechy świata, nędzę, politykę, prostytucję i tajemnice płci. Na tym polegało wychowanie”. „Polska upadła nie dlatego, że naród za bardzo kochał wolność, lecz raczej przez to, że pewna jego część za bardzo kochała siebie”. „Wolność, tolerancja i solidarność narodowa w Polsce nigdy nie ogarniały całego społeczeństwa”. „Najpierw samemu się siedzi, a później wsadza się innych i daje się w mordę, tak jak się brało”. „Nie zdradza nas tylko milczenie, ale właśnie milczenie jest najtrudniejsze. Zawsze podziwiałem ludzi, którzy opanowali te sztukę – umieć milczeć, to prawie tyle, co zachować siebie na własność”. „Zaczynałem rozumieć: jest źle, kiedy prawa się łamie, ale naprawdę źle jest wtedy, gdy ludzie zapomnieli o swych prawach”. „Powstawały trzeźwe, praktyczne teorie, filozofie nieczystego sumienia. Jedna z nich głosiła, że lepiej milczeć i być, niż usunąć się i zwolnić miejsce dla innych, inni będą gorsi. Druga ujmowała rzecz otwarcie: wszystko wraz z nami jest gnojem, tylko zakłamani idioci udają postawy moralne, i właśnie ich, tych najniebezpieczniejszych, razem z ich postawami trzeba wdeptać jak najgłębiej w gnój, samemu siedząc na wierzchu”. „Jeśli można pozbawić nas praw, to nie oznacza, że wolno nam o nich zapomnieć. Bo tylko my sami możemy zniszczyć prawa: jeśli o nich zapomnimy, jeśli przestaniemy je znać”. „Od razu mnie zapytał, co sądzę o jego przemówieniu. Powiedziałem, że znakomicie przemawiał i że między innymi oklaskiwało go wielu skurwysynów”. „W kraju, w którym podczas wojny Niemcy zgładzili 3 miliony Żydów, ludzie ocaleni od komór gazowych znowu dowiadywali się z gazet, że są o b c y t e j z i e m i„. „Historia każdego narodu ma swoje światło i ciemność”.