Noce i dnie. Tom 4

Powieść przedstawia dzieje kilku pokoleń rodziny szlacheckiej Niechciców (Bogumił Niechcic i Barbara z Ostrzeńskich Niechcicowa) na tle doniosłych przeobrażeń społecznych i politycznych w podwójnej perspektywie: historycznej i egzystencjalnej.
„Noce i dnie” ukazują życie rodzinne i perypetie małżeństwa Niechciców, pracujących w trudzie i wychowujących dzieci. Czytelnik obserwuje dzieje dwóch pokoleń rodziny Bogumiła i Barbary oraz ich krewnych, znajomych, służby i pracowników. Z biegiem powieści zjawiają się nowe postacie, a punkt obserwacyjny przenosi się do nowych miejsc. Plan obyczajowy powieści jest najbogatszy i zapewnia utworowi rangę dzieła wybitnego.
„Noce i dnie” traktują również o przemianach środowiska pokazanego na tle historii narodowej. Początkiem wydarzeń jest powstanie styczniowe, a po jego klęsce upadek prestiżu szlachty i wyłanianie się nowej warstwy społecznej – inteligencji. Procesy te zamyka w powieści wybuch I wojny światowej.
Wszystkie elementy powieści w spójną filozofię autorki spaja plan egzystencjalny. To ujęcie życia pojedynczych ludzi w perspektywie bytu człowieka, jego trwałości i zmienności wobec cyklu przyrody. Widać tu świat wartości, któremu hołduje Maria Dąbrowska, człowieczeństwo jako ład duchowy, postawę łączącą człowieka z ogólnymi prawami istnienia.