Pojęcie prawa

Ponadczasowa! Mimo upływu lat tematyka pozostaje aktualna. To fundament klasyki, który każdy miłośnik literatury powinien znać .Sięgając po książkę miałam pewne obawy, że sposób pisania może być zbyt wymagający, ale na szczęście nie. To literacka perełka, która udowadnia, że prawdziwa klasyka nie starzeje się nigdy. Pozycja obowiązkowa nie tylko dla miłośników klasyki, ale dla każdego, kto szuka w książce czegoś więcej niż tylko rozrywki. To książka, która uczy, porusza i inspiruje. Czas spędzony w towarzystwie dobrej literatury jest cenny.

Rozumna i wyważona książka na temat domniemanych przyczyn upadku naszej cywilizacji. Książka oparta o metodologię naukową, wyłożoną w pierwszym rozdziale rozprawy. Według autora naczelnymi powodami upadku może być odrzucenie naczelnej pozycji twórczych elit i napędzenie wpływów tak zwanej ochlokracji, czyli rządów motłochu (mob). Na podobnej zasadzie funkcjonuje amerykańskie Kolegium Elektorów: uczynione po to, by wzmocnić pierwiastek arystokratyczny na niekorzyść pierwiastka demokratycznego (ochlokratycznego). Rozważania autora w ciekawy sposób korespondują ze współczesnymi frazesami o populizmie. Znaniecki może być odebrany właśnie jako taki proto-krytyk populizmu. Coś w tym jest, ale z drugiej strony jego poglądy są bardzo uogólnione i teoretyczne, a także elitarystyczne w specyficznym sensie. Ideał, który trzeba bronić, to wytwór duchowy wykształconych naukowców i mężów stanu, a nie jakiś konkretny "liberalizm" itd. Jaskrawym przeciwieństwem wartości elit są wartości zwierzęce. Podstawowym dualizmem w metodologii Znanieckiego jest bowiem natura-kultura. Bolszewizm zwycięża dzięki nęceniu ludu odwołując się do jego najgorszych pierwiastków (żądz w rodzaju chęci posiadania, zarabiania czy kopulowania). W tym sensie nasi liczni współcześni "antypopuliści" mogą poczuć się rozczarowani. ;) Dodatek w wydaniu z 2023 r. w postaci traktatu "Siły społeczne w walce o Pomorze" pokazuje realistyczny pogląd na współzawodnictwo narodów. Podstawowa teza Floriana to: naród ekspansywny góruje nad narodem ekskluzywnym. Drugi ważny postulat: Naród Polski powinien stać się ekspansywny, by być potężny.

Książka pt. ”Filozofia prawa XIX i XX wieku” autorstwa Jerzego Stelmacha i Ryszarda Sarkowicza jest wydanym już przeszło dwadzieścia parę lat temu przeglądem głównych kierunków filozofii prawa, które do dziś są obecne w dyskursie w zakresie wskazanej dziedziny wiedzy. Pozycja pomimo upływu lat jest nadal aktualna. Autorzy w sposób treściwy i klarowny prezentują nam poszczególne funkcjonujące od zarania XIX w. szkoły prawa i sylwetki ich głównych orędowników. Niewątpliwie jest to pozycja kluczowa, jeżeli chodzi o rozważania na temat zrozumienia istoty prawa (jest to nie tyle system, ile organizm), które zostało zaprezentowane jako zjawisko kulturowe nierozerwalne związane z istnieniem państwa (suwerena). Zainteresowanych po szczegóły odsyłam do lektury!

Pierwszy tom "Polityki" Arystotelesa wydanej w serii "Biblioteka filozofów" dostał ode mnie ocenę maksymalną, drugi tom takiej oceny nie uzyska, ale jest to nadal poziom wybitny (9/10). Drugiego tomu nie mogę nazwać arcydziełem. Tom ów zawiera księgi "Polityki" od piątej do ósmej. Podkreślę raz jeszcze, że oceniam wydanie ze wspomnianej serii "Biblioteka filozofów" (Hachette), która charakteryzuje się przede wszystkim tym, że mamy tu do czynienia z niesamowitym, świetnym interesującym staropolskim przekładem (początek siedemnastego wieku) medyka, doktora Sebastiana Petrycego z Pilzna. Każdą księgę poprzedzają dedykacje (wierszem i prozą) tłumacza. Księga piąta rozpoczyna się od dedykacji dla Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, księga szósta od dedykacji dla Stanisława Mińskiego, siódma od dedykacji dla Janusza Ostrogskiego, ósma od dedykacji dla Mikołaja Oleśnickiego. Każda księga podzielona jest na numerowane rozdziały, a po każdym rozdziale niezwykle ciekawe "Przestrogi" tłumacza. "Przestrogi" streszczają, dopełniają, komentują każdy z rozdziałów dzieła Arystotelesa. Na końcu książki znajdziemy kilkustronicowy, bardzo przydatny, pomocny słowniczek wyrazów staropolskich, które są używane przez tłumacza - Sebastiana Petrycego. Zacna lektura filozoficzna w wyjątkowej staropolskiej odsłonie. Choć tego tomu nie oceniłem maksymalnie, nadal jest to książka o nieprzeciętnie wysokim poziomie, o wielu walorach. Godnie reprezentuje ocenę 9/10.

Moja opinia i ocena dotyczy książki, która została wydana w serii "Biblioteka filozofów" (Hachette). Książka ta wyróżnia się między innymi tym, że znalazły się w niej trzy świetne teksty: 1) znakomity kilkustronicowy wstęp Jakuba Rogulskiego, 2) dzieło "Pragmatyzm. Nowa nazwa dla kilku starych metod myślenia", 3) dzieło pt. "Dylemat determinizmu. Odczyt wygłoszony dla słuchaczy teologii na Uniwersytecie Harvarda w Bostonie". Autor obu dzieł: William James (Amerykanin żyjący w latach 1842-1910). Dzieło "Pragmatyzm" zawiera krótką, dwustronicową przedmowę autora, część pt. "Tezy wykładów" oraz osiem niezwykłych wykładów Jamesa. Autor wykładów w dwóch pierwszych zdaniach przedmowy mówi o ich powstaniu oraz zawartości dzieła w następujący sposób: "Wykłady zawarte w tej książce wygłoszone były w Instytucie Lowella w Bostonie w listopadzie i grudniu 1906 roku, w styczniu zaś 1907 roku na Uniwersytecie Kolumbijskim. Zostały one spisane tak, jak były wygłoszone, bez żadnych uzupełnień lub dodatków". Te wykłady oraz odczyt "Dylemat determinizmu" zawierają dziesiątki niezwykle ciekawych spostrzeżeń, błyskotliwych myśli, frapujących zdań, interesujących filozoficznych opinii i w dodatku są napisane dość żywiołowo oraz są pasjonujące. Dzieła mogą wywołać (w moim przypadku tak właśnie było) bardzo ożywioną reakcję myślową u czytelnika i z powodzeniem mogą być czytane w dwudziestym pierwszym wieku. Dla osób zainteresowanych filozofią będzie to lektura niewątpliwie odpowiednia i godna polecenia. Pomimo małych wad, mankamentów i niedociągnięć (dlatego nie mogę wystawić oceny maksymalnej), bardzo zachęcam do lektury tej książki. Każda z trzech wymienionych na początku tej krótkiej i skromnej opinii części (wstęp i dwa dzieła Jamesa) jest na swój sposób wartościowa, każda zawiera wiele pobudzających do własnych przemyśleń akapitów, treści, kwestii. Bardzo ożywcza intelektualnie lektura.

W pewien sposób ta książka jest banalna. Zgodnie z tytułem mówi o tym czy jest możliwe utrzymanie stanu anarchii (rozumianej w sposób tzw· anarchokapitalizmu) i udziela na to odpowiedzi przeczącej. Potem jest rozważana kwestia czy da się uzasadnić bardziej rozbudowane państwo niż to zajmujące się jedynie fizyczną ochroną obywateli, bez żadnych funkcji redystrybucyjnych. Na to pytanie pada odpowiedź przecząca po raz drugi. I na sam koniec — czy właśnie tak przedstawiona wizja polityczna nie jest bardzo pesymistyczna? Czy nie czeka nas smutny świat pełen wszechobecnej alienacji, gdzie ludzie wykonują bezsensowne zawody nastawione tylko na maksymalizację zysków, a ci, którzy nie wygrają w życiowej loterii umierą pod płotem bez żadnej pomocnej, państwowej dłoni, która mogłaby wesprzeć takich nieszczęśników? I tutaj mamy idenetyczną odpowiedź jak na dwa poprzednie pytania — nie Skoro już omówiłem powody, dla których to jest prosta książka, to teraz zacznę mówić o tych dlaczego ona jest mimo wszystko bardzo finezyjna. Osobiście bardzo duże wrażenie robi na mnie to jak poukładany i schematyczny jest zaprezentowany tok argumentacji. Zaczynamy od naprawdę podstawowych, metodologicznych kwestii, a potem stopniowo coraz bardziej jest rozszerzane pole rozważań. To naprawdę imponujące jak udaje się zachować tą rygorystyczną linię argumentacyjną przez blisko 400 stron i poruszając tak dużo kwestii. Bo chociaż sama tematyka jest prosta, to już jej realizacja jest bardzo szeroka. Nozick odnosi się do wielu najpopularniejszych argumentów strony przeciwnej, oczywiście najwięcej miejsca poświęcając teorii Rawlsa, później zahacza też trochę dłużej o marksizm. Tam klasycznie mamy krytykę laborystycznej teorii wartości, więc niby nudy, ale jednak jest to urozmaicone o kilka dodatkowych, interesujacych idei, głównie związanych z koncepcją kolektywizacji środków produkcji. Podoba mi się też to jak Nozick traktuje kwestię zwierząt innych niż ludzie. Ten temat jest zazwyczaj pomijany w takich kontekstach, a tutaj jest zaprezentowane bardzo rozsądne stanowisko jeszcze zanim to było modne (rok przed Singerem) Często słyszy się o Nozicku, że to jeden z tych bardziej łagodnych libertarian i że nie prezentuje pełni radykalizmu tego systemu. Do pewnego stopnia się z tym zgadzam i na pewno z pozycji (około)nozickowskich łatwiej wejść w jakiś choć mniej więcej wspólny paradygmat choćby z wolnościowymi socjalistami, ale jednocześnie wiele z tych głosów o zachowawczości wydaje mi się przesadzonych. Chyba w trzeciej części tej książki najlepiej widać jak bardzo nozickowska koncepcja państwa różni się od tego co się przez to pojęcie zazwyczaj rozumie i moim zdaniem bardziej pasuje do tego określenie state-like entity, które Nozick jednak rezerwuje dla państwa ultraminimalnego, które tak naprawdę państwem nie jest Jeśli chodzi o oryginalny tekst, to język jest całkiem znośny, choć miejscami nie mogłem się oprzeć wrażeniu, że pewne komplikacje były niepotrzebne. Szczególnie wprowadzana tutaj od czasu do czasu symbolika matematyczna raczej zaciemnia obraz sprawy i zwykły opis słowny w tych przypadkach by wystarczył, ale może to tylko moje subiektywne odczucie. W każdym razie język jest naprawdę jasny, nie jest to może najlżejsza i najlepiej napisana książka filozoficzna w historii, ale jest lepiej niż przeciętnie. Plus czasami są wplatane naprawdę zabawne elementy humorystyczne

Dzieło Stirnera można nazwać manifestem buntu jednostki przeciwko wszystkiemu i wszystkim - przeciwko państwu, religii, liberalizmowi, komunizmowi, oświeceniowemu ideałowi człowieka, rolom społecznym, ustrojowi gospodarczemu, przeciwko miłości, wielkim ideom, przeciwko wszelkiemu fizycznemu, społecznemu, intelektualnemu zniewoleniu, jakie ową jednostkę ogranicza. Przeplatany przejawami ironii, odniesieniami historycznymi, złośliwościami i metaforami tekst, choć miejscami nieco nieuporządkowany, czytało mi się przyjemnie. Sądzę, że to dzieło pioniera anarchoegoizmu może być interesujące nie tylko dla osób związanych z ruchami antypaństwowymi.

"Dzieło Monteskiusza było z uwagą czytane w Polsce XVIII wieku przez obóz reform państwa". Nic w tym dziwnego. Dzieło na ówczesne czasy było książką bardzo niezwykłą, wielce niepospolitą, wyjątkową i z ówczesnymi polskimi reformami państwowymi miało wiele wspólnego. Dzisiaj nadal jest to rewelacyjna lektura, którą warto mieć na uwadze, którą osoby zainteresowane filozofią, etyką, historią prawa lub naukami społecznymi wręcz powinni uwzględnić w swoich czytelniczych planach. Niewątpliwie książka wysokich lotów. Książka ta składa się z uwag autora, wstępu oraz sześciu części podzielonych na księgi, a księgi podzielone zostały na rozdziały. Tylko ostatnia część szósta składa się z jednej księgi. Część czwarta dodatkowo na początku zawiera "Wezwanie do Muz". Autor spędził wiele lat nad pisaniem tego dzieła. Zawiera potężną dawkę informacji rozłożoną na setki stron. Miejscami zachwyca, miejscami jest napisana świetnie, czasem tylko poprawnie lub dobrze. To w tym dziele autor rozpatruje od różnych stron prawo narodów na przestrzeni wieków, to tu Monteskiusz wyróżnił następujące formy państwa: despotię, monarchię, republikę demokratyczną, republikę arystokratyczną. Wszystkie dokładnie opisuje i je ze sobą porównuje oraz omawia władzę wykonawczą, sądowniczą i prawodawczą. Co warte podkreślenia autor w tym dziele, które przesyca duch liberalizmu, oświecenia krytykuje np. prześladowania religijne, koncepcje tortur lub handlu niewolnikami. Polecam wydanie z serii "Biblioteka filozofów", które zawiera bardzo ciekawy wstęp od redakcji, z którego pochodzi pierwsze zdanie tej opinii. Oceniając całość, biorąc pod uwagę wszystkie plusy i minusy tego dzieła wystawiam notę 8/10. To ocena wysoka, rekomendująca przy okazji tę książkę i zachęcająca do jej lektury. Dzieło obszerne, szczegółowe, wymagające skupienia, ale bardzo wartościowe i godne polecenia.

Nie jest to podręcznik *historii* filozofii ani przekrojowe, monograficzne omówienie samej *filozofii*. Jest to zarys najważniejszych wątków filozofii kontynentalnej (z pewnym odniesieniem, co to jest filozofia analityczna i czym się różni od "kontynentalnej") w ramach wprowadzenia (w zamierzeniu: studenta filozofii) do tego, co to znaczy "być filozofem", z wykształceniem akademickim, we współczesnych realiach. Jak zawsze w wydaniu J. H. analiza pojęć i idei obrazowa choć konkretna i przynajmniej do mnie - zdecydowanie przemawia.

Książeczka Leona Joachimowicza pt. „Seneka” ma charakter propedeutyczny i pomimo swojej leciwości stanowi bardzo dobry wstęp do poznania nie tylko twórczości samego Seneki (Lucius Annaeus Seneca), ale również służy za przedstawienie kluczowych zagadnień z zakresu stoickiej szkoły filozofii. Prawie połowę objętości pracy składa się z wybranych fragmentów twórczości samego Seneki, które najlepiej ukazują poglądy tego sławnego (drugiego po Cyceronie, jak to sugeruje sam autor) męża stanu, filozofa i Rzymianina. Warto poświęcić nieco czasu na tę lekturę, która niewątpliwie w moim przypadku okazała się bardzo pożyteczna.

Teologia polityczna i inne pisma, to zbiór najbardziej znanych i cenionych prac Carla Schmitta z okresu 1923-32. Poruszają one multum tematów, przez prawo, politykę i filozofię, po socjologię i teologię. Ze względu na to, mam zamiar przedstawić i ocenić treść tej książki za pomocą oddzielenia w recenzji poszczególnych tekstów. Tym samym każdemu z tych tematów zostanie poświęcona odpowiednia uwaga, ale też czytelnik tej recenzji będzie świadom silnych i słabych stron tej pozycji. Bez dalszego przerywania, przejdźmy do sedna recenzji, do poszczególnych esejów: 1. Teologia polityczna. Najbardziej znana ze wszystkich prac autora, Teologia polityczna jest przede wszystkim pracą o pojęciu i problematyce suwerenności. Autor niesamowicie dogłębnie przedstawia swoje ujęcie czytelnikowi, poruszając kwestię stanu wyjątkowego. Jest to unikalna koncepcja, rzadko do dzisiaj poruszana przez prawników i politologów (może ze strachu?). Drugą kwestią poruszaną w tekście jest tytułowe pojęcie Teologii politycznej, pogląd Schmitta na kreowanie się problematyki politycznej przez teologię. Mimo iż została ona częściowo podważona w późniejszej pracy autora, Teologii politycznej 2, to nadal jest to bardzo dogłębna i przemyślana analiza etymologiczna pochodzenia tychże pojęć. Ostatni rozdział zajmuje się "rewolucją konserwatywną", ale nie będę tu go opisywał gdyż jest on marginalny względem reszty treści. Ot. bardzo ciekawy opis intelektualnej prawicy Republiki Weimarskiej. 2. Rzymski katolicyzm i jego polityczna forma. Mimo iż wydawało mi się że ten esej będzie mało ciekawy, to Rzymski katolicyzm i jego polityczna forma okazał się naprawdę intrygującą pracą dotyczącą związków wiary katolickiej i jej instytucji z władzą. Szczególnie wyraźnie widać tu zastosowanie pojęcia complexio oppositorium, opisującego niesamowitą zdolność katolicyzmu do kształtowania społecznej i historycznej substancji rzeczywistości, jednocześnie zachowując swoją jedność i racjonalność. Praca warta przeczytania chociażby z perspektywy historycznej (choć ma też dużą wartość poznawczą w kontekście polskiej polityki, kraju o bardzo silnej i ingerującej w życie publiczne instytucji kościoła). 3. Duchowa i historyczna sytuacja dzisiejszego parlamentaryzmu. Jest to tekst, który stawia sobie za zadanie rozdzielenie i odpowiednie zdefiniowanie parlamentaryzmu i demokracji. Przeciwko tradycji liberalnej, Schmitt broni tezy że demokracja nie musi wiązać się z parlamentaryzmem, a nawet (w wyjątkowych sytuacjach) może wiązać się z dyktaturą (teza stanowczo za mało argumentowana w tekście by ją przyjąć), póki realizuje ona jednolitość. Parlamentaryzm natomiast odnosi do koncepcji legitymizowania i tu Schmitt wyraźnie krytykuje niestabilne i nieoparte na autorytecie ujęcie liberalnego parlamentaryzmu. 4. Etyka państwowa, a pluralistyczna teoria państwa. Esej ten dotyczy ujęcia pluralistycznego w filozofii polityki oraz dostarcza solidnej krytyki tej postawy jako niewystarczającej by stworzyć jednolitą etykę państwową. Tutaj Schmitt wychodzi z pozycji decyzjonistycznych, opierając autorytet decyzji we władzy, a nie innych, zewnętrznych czynnikach. Czytelnik poznaje też ujęcie intensywności w polityce, które Carl Schmitt rozwinie w Pojęciu polityczności. 5. Pojęcie polityczności Kolejna świetna praca. Tutaj Schmitt rozwija słynne ujęcie polityczności w kategorii dystynkcji na przyjaciela-wroga. Przy czym ta dystynkcja jest oparta na tym jak niebezpieczny jest wobec nas inny, obcy. Nie jest więc to koncepcja oparta na faktycznej wrogości czy przyjaźni, ale na tym jak bardzo naszej egzystencji i spójności zagrażają inne byty społeczne. Stąd wynika wszelka intensywność działań politycznych, ale też i jedność która wynika z organizowania się w grupy (a w przypadku wojen, w państwa). Pojęcie polityczności była i jest przedmiotem pochwały i krytyki (tutaj warto przypomnieć krytyki Leo Straussa i Alexandre Kojève'a, gdyż są one warte uwagi) i jest jednym z najważniejszych tekstów XX wiecznej politycznej filozofii. Podsumowując, jest to obowiązkowa lektura dla każdej osoby zainteresowanej polityczną teorią, szczególnie paradygmatem politycznego realizmu.

Krótki, aczkolwiek optymistyczny tekst Arystotelesa zwracający uwagę na potrzebę szukania mądrości, a wręcz nadanie takiej postawie najbardziej cnotliwego statusu. Trudno nie zgodzić się z filozofem, że jest to rzecz konieczna, inspirująca i wszystkim nam potrzebna. Jest to laurka, gdzie jednak nie aż tak dużo merytoryki czy wyjścia poza schemat własnej kultury, więcej tutaj wiary, nadziei, optymizmu, spokoju i rozsądku, których być może dzisiaj nam tak bardzo potrzeba?

Broszurowe wydanie „Erystyki”, zaopatrzone w ciekawy wstęp, którego autor szczerze potępia wszelkie chwyty erystyczne i broni Schopenhauera jako tego, który co prawda napisał o nich, ale ku przestrodze ogółu. Niczym Machiavelli. Sama pozycja jest mocno przeceniana w dyskursie. Schopenhauer nie napisał nic odkrywczego, co można by podciągnąć pod coś więcej niż: „gdy typ się rzuca, zacznij go wyszydzać”. Tak naprawdę to bardziej kilka strategii prowadzenia kłótni, których zapewne sam się nauczył, bowiem w swoich tekstach używa tak wielu kontrowersyjnych (nawet jak na tamte czasy) zdań, że trudno uwierzyć, by jego otoczenie było na to głuche. Podsumowując, Schopenhauer bardzo mnie rozczarował. Spodziewałem się błyskotliwego wywodu, a dostałem porady złośliwego starca.

Bardzo dobry wykład Carla Schmitta o pojęciu partyzanta począwszy od wojen napoleońskich po czasy jemu współczesne (lata 60.). Poza niektórymi przemyśleniami dotyczącymi przyszłości wykład się dobrze zestarzał i pojęcia wypracowane przez autora mogą służyć do omawiania obecnych wojen zarówno ekonomicznych, jak i konwencjonalnych.

Eseje Rand podobają mi się bardziej, niż jej powieści. Chłodny racjonalizm wyłożony konkretnymi przykładami. Niewątpliwie wyprzedziła swoje czasy - teksty są aktualne, i mają wyraźny kierunek futurystyczny. We współczesnej polityce nie ma już kapitalizmu, który prowadził do szczęścia młodych amerykanów, a opowieści o ocenianiu innych idealnie nadają się na czasy słabych jednostek, które nie potrafią przyjąć jakiejkolwiek krytyki.