Jak umysł zyskał jaźń. Konstruowanie świadomego mózgu

Fascynująca książka o tym jak dziala mózg. Powiązanie aspektów neurobiologicznych z ich wpływem na nasze zachowania, postrzeganie świata i opinie zmusza do refleksji, pozwala dogłebniej zrozumieć nas samych. Od lat jestem wielką fanką prof. Vetulaniego i jego wkładu w popularyzowanie wiedzy naukowej. Jedynym minusem książki jest to, ze jest zlepkiem roznych artykułów, wiec psuje to nieco płynność czytania.

Bardzo dobra książka. Odrobinę może gorsza od M. Sapolsky'ego, odrobinę lepsza od M. Gazzaniga i dużo lepsza od P. Churchland ;) tak sobie może porównam dla siebie, bo im więcej tych książek czytam, tym ciężej ocenić je inaczej niż w stosunku do siebie nawzajem ;) Tu też są ciekawe przypadki, też z odrobiną humoru i wciągająco napisane. łatwo było mi się skupić na treści i nie odpływałem myślami. Autor porusza tu tematy fantomowych kończyn (i skąd się mogą brać a także jak można sobie pomóc!), synestezji, autyzmu, języka... Trochę różnych tematów, które znów coś ciekawego mówią o neurologii, mózgu i naszym człowieczeństwie ;) Taki przykład humoru: "Niuanse metaforyki w sztuce indyjskiej nie trafiały do zachodnich historyków sztuki. Pewien znakomity bard, dziewiętnastowieczny naturalista i pisarz Sir George Christopher Molesworth Birdwood uważał sztukę indyjską jedynie za rzemiosło i szczególnie zniesmaczał go fakt, że wielu bogów ma mnóstwo ramion (co symbolizuje ich liczne boskie atrybuty). Największą ikonę sztuki indyjskiej – tańczącego Śiwę-Nataradźę,(…) – określał jako wieloręką potworność. Ciekawe, że nie miał takiego samego zdania na temat aniołów przedstawianych przez sztukę renesansową (dzieci ze skrzydłami wyrastającymi im z ramion), które w oczach Hindusów mogą być takimi samymi potwornościami. Jako lekarz mógłbym dodać, że nadmiarowe ramiona czasem się zdarzają (stanowiły żelazny punkt pokazów wybryków natury na jarmarkach w dawnych czasach), ale zupełnie nie do pomyślenia jest, by człowiekowi wyrosły skrzydła." (pdf.str. 218) :D I taka ciekawostka: "W wyjaśnieniu objawów występujących u transseksualistów, tak jak w przypadku somatoparafrenii, mogą nam pomóc zaburzenia czy niedopasowanie w obrębie SPL (płat ciemieniowy górny)." (pdf.str. 280) (czytana/słuchana: 20-22.05.2025) 5/5 [8/10]

Z wielu interesujących wypowiedzi prof. Jerzego Vetulaniego wynotowałem trzy dłuższe cytaty. Przytaczam je poniżej. Hipoteza mafijnego zachowania kukułek "W południowej Hiszpanii kukułki składają jaja w gniazdach srok, ale też od czasu do czasu te gniazda niszczą. Obserwacje wykazały, że znacznie częściej niszczone są gniazda srok, które wyrzuciły kukułcze jaja. Taka taktyka jest korzystna dla kukułek, ponieważ sroki, którym zniszczono gniazdo, budują nowe i składają w nim nowe jaja, pomiędzy które kukułka znów może podrzucić jajo. Pytanie: czy sroka nauczona doświadczeniem będzie mniej pochopnie usuwać intruza? Okazuje się, że tak: kukułki nauczyły sroki moresu i te ostatnie uświadomiły sobie, że lepiej się pomęczyć i wychować obce pisklęta obok własnych, niż ryzykować śmierć całego swego potomstwa. Okazało się też, że kukułki wcale nie są matkami obojętnymi na los swoich dzieci. Ewidentnie pilnują one sroczych gniazd zawierających kukułcze jaja i próbują odpędzić zbliżające się do nich zagrożenia. Takim zagrożeniem w ich pojęciu był także podchodzący do gniazda uczony. Kukułki są więc czułymi matkami, chociaż pochodzą ze zbrodniczego rodu". O delfinach "Mózg delfina okazuje się bardziej pofałdowany od mózgu człowieka. Zatem dlaczego to my hodujemy delfiny, a nie delfiny nas? Po pierwsze dlatego, że delfiny nie mają technologii. W wodzie nie da się rozniecić ognia, który jest jej podstawą. Po drugie, przechodząc do środowiska wodnego straciły chwytne kończyny (możliwość wytwarzania złożonych narzędzi). Niemniej jednak wydaje się niewątpliwe, że delfiny wykształciły mowę, podobnie jak ludzie, tj. mowę, która ma swoją gramatykę, składnię. Mowę, którą się celowo posługują, by porozumiewać się między sobą. Wskazuje na to analiza dźwięków wydawanych przez delfiny, wykazująca powtarzające się, uporządkowane sekwencje. Mamy zapis dźwiękowy, ale nie znamy języka (analogicznie do pisma linearnego A, którego wciąż nie potrafimy odczytać). Delfiny posiadają świadomość typu ludzkiego, potrafią się rozpoznawać, są empatyczne, uprawiają seks rekreacyjny. Nie wiemy, czy aby delfiny nie mają też fantastycznego świata umysłowego? Może mają jakieś wierzenia? Wprawdzie nie mają książek, lecz przecież ludzkość bardzo długo także doskonale bez nich się obywała, korzystając tylko z dobrej pamięci opowiadaczy. Mózg delfina wciąż się rozwija, czyli muszą być one umysłowo czynne, jako że mózg nie mógłby się rozwinąć, gdyby nie pracował. Gdyby udało nam się wejść w świat delfina, to na podstawie tych samych paradygmatów może moglibyśmy się porozumiewać z ewentualnymi cywilizacjami pozaziemskimi. Sądzę, że język delfina jest dla nas równie trudny, jak byłby język hipotetycznego E.T., przybysza z innej planety. My z delfinem żyjemy na tej samej planecie, a jednak w innych światach". Darwinizm neuronalny "Mózg noworodka ma stosunkowo niewiele neuronów, potem ich liczba szybko narasta i około siódmego roku życia w korze mózgowej znajduje się już olbrzymia liczba neuronów, która następnie zaczyna spadać: neurony zaczynają wymierać. W okresie największego potencjału twórczości intelektualnej człowiek ma mniej neuronów niż dziecko, ale jakościowo nie są one takie same. Znikają neurony niepotrzebne, zostają najlepsze. Można by rzec, że w sensie neuronowym dziecko musi umrzeć, by stać się dorosłym człowiekiem. Jest pewien rytm przechodzenia do dorosłości. To zresztą ma swoje odbicie w różnych kulturach, chociażby rytualne przejście do męskości. Tak zwana teoria darwinizmu neuronalnego zakłada, że neurony, które są wytworzone w nadmiarze walczą o to, aby trafić na odpowiednią tarczę. Przykładowo, pierwszy neuron, który dojdzie do włókna mięśniowego rozwija się, a inne już nie są przyjmowane. To tak jak z plemnikami. Następuje wybór pierwszego. W późniejszym wieku liczba neuronów zmniejsza się już powoli. Mózg zmniejsza się z upływem czasu, gdyż zmniejsza się liczba wypustek nerwowych, objętość neuronów, a więc i struktur przez nie zbudowanych. Jeśli jednak mózg nie podlega chorobie neurodegeneracyjnej, same neurony wymierają powoli. Te neurony, które pozostają, wykorzystujemy. Ich pełne wykorzystanie możliwe jest dzięki bardzo ważnej cesze mózgu: plastyczności, którą definiujemy jako zdolność mózgu do przekształcania fizycznej struktury połączeń w odpowiedzi na warunki zewnętrzne. Ta plastyczność wzrasta, kiedy neurony zmuszane są do wysiłku, a spada, gdy pozostają bezczynne. Zgodnie z mądrością Talmudu Babilońskiego: Na starość głupi głupieją, a mądrzy mądrzeją".

„Miłość tak naprawdę nie przylatuje i nie odlatuje. Złożonymi zachowaniami otaczającymi te emocje rządzi kilka molekuł w naszych mózgach”. DLA KOGO: „Co sprawia, że dwie zupełnie obce sobie osoby dochodzą do wniosku, że nie tylko byłoby miło dzielić życie, lecz że wręcz muszą to zrobić? Jak mężczyzna może twierdzić, ze kocha swoją żonę, a jednocześnie uprawiać seks z inną kobietą? Co powoduje, że pozostajemy w związku nawet wtedy, gdy opadły już romantyczne uniesienia? Jak to możliwe, że zakochujemy się w „niewłaściwej” osobie? Co sprawia, że ludzie wybierają dany „typ”? Jak rodzi się miłość? Dlaczego matki opiekują się swoimi dziećmi? Co leży u podstaw płci osób, do których kierujemy nasze uczucia? Co to w ogóle oznacza, że ktoś jest kobietą albo mężczyzną?”. Jeśli te pytania Cię zaciekawiły i chcesz poznać odpowiedź na nie z perspektywy neurochemicznej – to książka dla Ciebie. Oraz oczywiście jeśli nie boisz się stwierdzenia, że miłość, to chemia. CO W ŚRODKU: - Wytłumaczenie wymienionych w powyższym cytacie zjawisk na gruncie teorii psychologii ewolucyjnej oraz działania hormonów i neuroprzekaźników w mózgu. Neurochemiczny opis łączenia się w pary, dynamiki związków, tęsknoty i uzależnienia od partnera, różnic płciowych, a także relacji matki z dzieckiem i kształtowania się człowieka także na gruncie płciowości. - Mnóstwo opisów badań, treść opiera się na wynikach naukowych analiz, a na końcu znajduje się prawie 30-stronicowa bibliografia do każdego rozdziału. Mimo to książka napisana jest bardzo przystępnie i nie trzeba mieć wcześniejszej styczności z budową mózgu czy wiedzy na temat biologii, by ją zrozumieć. Wiele zjawisk poprzedzonych jest prostymi historyjkami wprowadzającymi, Autorzy wplatają też luźne żarty (mnie akurat trochę irytowały, ale czynią lekturę bardziej lekką). Czasem gubiłam się też w ilości przytaczanych nazwisk, ale szybko się odnajdowałam :) - Dużo odwołań do badań na zwierzętach, które w kwestii łączenia się w pary, rozmnażania, tworzenia więzi społecznych, a przede wszystkim działania neuroprzekaźników i innych substancji chemicznych są bardzo podobne do ludzi. Z tej książki dowiesz się na przykład, że mężczyzna bardziej niż nam się wydaje podobny jest do…nornika :) - Polecam szczególnie osobom, które dopiero zaczynają interesować się daną tematyką. Dla dobrze zaznajomionych sporo informacji może być powtórką.

"Małpa w każdym z nas" dużo uświadamia na temat ludzkiej natury. Mam niewielką wiedzę na temat małp i dzięki tej książce dowiedziałam się, że niewiele z naszych "ludzkich" zachowań jest naszym wytworem i większość dzielimy z naszymi krewnymi. Książka jest bardzo dobrze napisana, widać, że autor lubi to co robi i zna się na temacie dzięki wieloletnim badaniom nad człekokształtnymi. Świetnie mi się ją czytało, dzięki przystępnemu językowi oraz pasji i wiedzy autora.

Książka zajmująca w dwóch znaczeniach: wymaga poświęcenia większej ilości czasu na jej zrozumienie (wiele fragmentów czytałam dwa razy, by pojąć sens i wyobrazić sobie struktury anatomiczne mózgu, szlaki neuronów oraz przyswoić symbole i nazwy), ale przy tym jest interesująca, nakłada na przeciętnego czytelnika maskę naukowca, która rodzi w nim potrzebę odkrywania, poszerzania wiedzy, nauki, brnięcia przez te wszystkie strony z zapałem. Autor musiał tworzyć książkę z przejęciem i zaangażowaniem. Skrupulatnie zebrał informacje, dołączył do niej swoją wiedzę, myśli, efektem czego jest fascynująca podróż do źródeł świadomości i wszelkiego zasobu faktów o mózgu, o których mało kto wie.

Relacja pomiędzy umysłem a mózgiem to odwieczny problem przedstawicieli wielu dyscyplin naukowych: od filozofii począwszy, przez psychologię, na neuronaukach kończąc. Chris Frith - brytyjski neuropsycholog i znany kognitywista podjął się zadania zagłębienia w tajemniczą relację pomiędzy stanami mentalnymi, a biologicznymi procesami zachodzącymi w naszym układzie nerwowym. Prezentując zagadnienia związane z halucynacjami, procesami podświadomymi, wolną wolą, uszkodzeniami mózgu, a także reakcjami emocjonalnymi autor próbuje odpowiedzieć w jaki sposób z fizycznego poziomu procesów neuronalnych wyłania się nasze "ja", które ma uczucia, przekonania, wyobraźnię i cele, do których dąży. Nie jest to lektura przeznaczona tylko dla przedstawicieli nauk humanistycznych, ale jest to książka dla każdego, kto szuka przystępnego wstępu do jednego z najważniejszych pytań, na które ludzkość próbuje odpowiedzieć już od wielu stuleci: "Kim jesteśmy?".

Bardzo dobra książka tak po prostu i całkiem dobre wprowadzenie do teorii ewolucji, jako podręcznik. Cała masa przypisów, przydatnych jeżeli ktoś chce jeszcze bardziej pogłębić wiedzę. Jeżeli ktoś kiedykolwiek słuchał Dawkinsa, to może będzie miał tak jak ja i czytał książkę głosem autora, bo jego styl pisania jest bardzo zbliżony do stylu mówienia.

Książka ta to przełomowe dzieło w zakresie ewolucji gatunków. Niesamowite, że Karol Darwin napisał ją ok. połowy XIX wieku. Doszedł do swoich wniosków bez ponad 150 lat ostatnich badań naukowych. Książka jest napisana przystępnie, ale trzeba mieć cierpliwość do wywodów Autora i pewnie nie każdemu będzie ją łatwo przeczytać. Mniej niż 8 gwiazdek nie mogę jej dać, natomiast gdyby brać pod uwagę jej wagę dla przyrodoznawstwa to musiałaby otrzymać najwyższą ocenę. Jako osoba zainteresowana nauką i przyrodą po prostu musiałem się z tym dziełem zapoznać.

Zbiór reporterzy chwalących dokonania Richarda Dawkinsa. W sumie liczyłem na więcej krytyki, a było praktycznie samo zachwalanie. Nawet głosy antyfalne były bardzo przychylne. Z książki się dowiedziałem jakich przyjaciół i fanów ma Dawkins, bo zbytnio nowych rzeczy to nie, ale i tak warto przeczytać. Książka w Polsce ukazała się w 2008 roku, dwa lata po edycji w Anglii i trzydzieści lat po samolubnym genie. Na obecny czas (2015 rok( bardzo ciężko ją dostać, w wersji elektronicznej nie ma, ale wyrwałem jakoś na allegro w zawyżonej cenie.

Bardzo ciekawa z punktu widzenia cżłowieka-biologii-mowy ciała... pewnego "podprogowego" języka jakim operujemy jako rodzaj ludzki. Ciekawa, intrygująca, zmuszajaca do myślenia i obserwacji siebie w interakcji w innymi... zmuszajaca do obserwacji innych w interakcji z nami ;) Uniwersalna i ponadczasowa.. nie ze wszystkim się zgadzam .. ale zdecydowanie warta uwagi i przedyskutowania!

Drobna uwaga: Sapolsky napisał, że w schizotypowym zaburzeniu osobowości nie występują halucynacje. W aktualnie wchodzącej klasyfikacji ICD-11 możemy przeczytać: "osoba nigdy nie spełniała kryteriów diagnostycznych schizofrenii, zaburzeń schizoafektywnych ani zaburzeń urojeniowych. Oznacza to, że mogą wystąpić przejściowe urojenia, halucynacje, formalne zaburzenia myślenia lub doświadczenia wpływu, bierności lub kontroli, ale nie trwają one dłużej niż 1 miesiąc". Warto dodać, że aktualnie zaburzenie schizotypowe nie jest już zaliczane do zaburzeń osobowości, a do zaburzeń ze spektrum schizofrenii /https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#18178000

Nie wiem, jak to możliwe, że tak świetna książka przeszła bez echa. Naprawdę jest super napisana, kolejność tematów wcale nie jest jak z jakiegoś podręcznika do fizyki XX wieku (choć układa się w całość), miejscami jest zabawna, a przypisy zawierają super ciekawostki. Do tego początek o tym, jak dobrzy popularyzatorzy nauki (przywołany Arkadiusz Piekara - zapomniany, a niemal tak dobry jak jakiś Nienacki czy Niziurski, tylko że o nauce piszący) inspirują kolejne pokolenia... Polecam każdemu, kto chce sobie uporządkować wiedzę, by potem jeszcze lepiej zrozumieć wszystkich znanych i modnych Stevenów Hawkingów, Brianów Coxów, Neil de Grasse Tysonów, itd.

Kolejna książka Dunbara wydana prze Copernicus. Kolejna bardzo dobra książka, pogłębiająca jego dotychczasowe poszukiwania relacji między budową mózgu, predyspozycjami i zdolnościami ludzi a ich życiem społecznym. Tym razem jednak dostajemy prace zbiorową, poszerzoną o badania archeologiczne i antropologiczne. Warto przeczytać. Książka daje do myślenia i stawia pytania ile w nas samych jest pierwotnych zdolności i ograniczeń, a na ile możemy je pokonać lub wykorzystać dla rozwoju człowieka, ludzi i cywilizacji.

Każdy, kto sięgając po tę książkę Lorenza spodziewa się miłych i odprężających opowieści o zwierzętach - będzie może trochę zdziwiony, choć nie rozczarowany. Na początku byłam lekko zniechęcona naukowymi rozważaniami jednak, po niedługim czasie, zupełnie mnie ona pochłonęła. Ciekawe doświadczenia z udziałem zwierząt, ich uważna obserwacja, pokazują jak zbliżone są nasze zachowania i jak niedaleko odeszliśmy od ich świata. Książka obfituje w ciekawe przykłady - nieraz budzące śmiech , nieraz niedowierzanie lub przerażenie , bo w swoich rozważaniach autor nie tylko mówi o świecie zwierząt, ale również o świecie ludzi. Cóż, agresja to zjawisko wcale nie wyjątkowe lecz towarzyszące nam stale w życiu , co zaskakujące, również rodzinnym i koleżeńskim. Czy może istnieć przyjaźń bez agresji? Czy tak proste i naturalne zjawisko jak śmiech może być z nią w jakiś sposób powiązane? A konkurencja w sporcie i w życiu zawodowym? W jaki sposób można wzbudzić niechęć w jednej rasie przeciwko innej? Agresję i nienawiść jednego narodu do drugiego? Kto ciekawy - niech sięgnie po książkę koniecznie...Zanim się jednak tego dowie czekają go, wspólne z autorem, obserwacje przeróżnych gatunków ssaków, ptaków i ryb oraz ich niesamowitych, czasami (trochę to humorystyczne w gruncie rzeczy) szokująco nam znajomych zachowań . Oto kilka przykładów: samice pewnego gatunku ryb, kompletnie opętane "potrzebą seksu" nie uciekające od tłukącego je bezlitośnie samca, samczyki pewnego ptaka konkurujące między sobą wielkością i urodą zupełnie zbędnych elementów wyglądu (czyżby nasi właściciele "fur i komór" od nich się wywodzili?) lub występujące u innego gatunku paskudne małżeńskie zdrady i romanse z sąsiadami lub, dla odmiany, odrażające i brutalne swary bez przyczyny...Zarazem mamy tu ogromnie wzruszające opisy silnych związków emocjonalnych pomiędzy zwierzętami. Zaskakujący był dla mnie opis zachowań gęsi - m. in. przeżywanie przez nią "żałoby" po stracie bliskich i opis zmian anatomicznych zachodzących w mięśniach "twarzy" nadających jej wyraz zgryzoty. Przecież u nas, ludzi jest tak samo! Nigdy bym nie pomyślała, że ten ptak, przy bliższym poznaniu, okaże się dużo sympatyczniejszy od tak bardzo idealizowanych przez nas bocianów...Po przeczytaniu tej książki już zawsze będę inaczej na gęsi spoglądać... Godny uwagi jest również "wstęp", więc jeżeli ktoś ma zwyczaj opuszczać - sugeruje zrobić wyjątek:), są tu bowiem omówione (oprócz postaci samego badacza): pojęcie etologii (badanie obyczajów i charakterów) oraz sposób prowadzenia badań.

Książka jest bardzo ciekawa i można by rzec niepowtarzalna, ale niestety bardzo trudna w odbiorze. Autorzy, antropolog i cybernetyk, chyba obaj ze starej polskiej szkoły cybernetyki, stosują silne skróty myślowe, przeskakują w kierunkach interpretacji, bądź podają argumenty "za", bez rozwinięcia dlaczego są "za" (taki przypadek zapamiętany to stwierdzenie że długość kopulacji seksualnej u człowieka, nieco tylko dłuższa niż u małp, jest przejawem adaptacji na "fitness" - za nic nie znalazłem wytłumaczenia dlaczego..). Język książki jest, co by nie pisać, trudny w odbiorze, wymaga skupienia, bądź powracania do raz już przeczytanych fragmentów. Trzeba się pogodzić że niejeden , nawet obszerny, fragment pozostanie niezrozumiany. Nieco o temacie podjętym przez autorów: rozwinięcie koncepcji ewolucji człowieka jako perfekcyjnej maszyny do biegania, a w efekcie czego powstał mózg znacznie wydajniejszy i złożony, niż byłby potrzebny w procesie ewolucji. To jest książka pisana z pozycji naukowo-ewolucyjnych, ale wytrwały czytelnik dostrzeże na ostatnich stronach że autorzy pozostawiają sobie otwarte drzwi na kreacjonizm, sami nie będą pewni czy tak szczególny przypadek jak homo sapiens, nie jest aby przypadkiem sterowania przypadkiem. Można i cybernetycznie zadać pytanie antyewolucyjne: Czy proces ewolucyjny prowadzi do efektu antyewolucyjnego w postaci homo sapiens? (autorzy wydają się twierdzić że tak jest, szczególnie gdy analizują złożoność kulturowych zachowań homo sapiens sapiens, nawet tych skoncentrowanych na "fitness" grupy społecznej - altruizm, poświęcenie, pomoc, autodestrukcja. itp). Oczywiście ewolucja musi prowadzić do ewolucyjnego efektu, a skoro homo sapiens sapiens nim wydaje się nie być, najwyraźniej ewolucja tutaj nie miała miejsca, w sensie efektu rzecz jasna. Również autorzy dobitnie sugerują że "niezawodnościowa adaptacja mózgu", jest z pochodzenia ewolucyjna, ale pozostaje pytanie do czego jest adaptacją.... Do czego jest człowiek?

Robert Wright w swej książce pokazuje, jak psychologia ewolucyjna próbuje wyjaśnić rolę doboru naturalnego, który przez setki tysięcy czy może miliony lat dostosowywania nas do zmiennych warunków środowiskowych ukształtował człowieka pod względem fizycznym jak i psychicznym. Dlaczego altruizm człowieka jest atutem w ewolucyjnym wyścigu zbrojeń, gdzie nie ma sentymentów, a wszystko wskazuje na to, że liczy się przede wszystkim egoizm? Dlaczego mężczyźni i kobiety mają odmienne postrzeganie siebie i inne wobec siebie oczekiwania? Dlaczego zdradzają mężczyźni, a dlaczego kobiety? Jakie zgrzyty zachodzą między najstarszymi instynktami, odruchami a współczesną cywilizacją? Jak wykształciły się uczucia wyższe, jaką rolę odegrały w nich altruizm odwzajemniony, dobór krewniaczy, dobór płciowy i hierarchia społeczna? Po co nam kodeks moralny? Książka nader pouczająca, odkrywająca przyczyny ludzkich zachowań i emocji. Ona jest jak balsam dla umysłu i intelektu.