Bolesław IV Kędzierzawy - książę Mazowsza i princeps

Bardzo ciekawa, napisana przystępnym językiem historia życia i panowania Przemysła II. W moim odczuciu, świetnie ujęta sytuacja międzynarodowa, co w takich przypadkach jest niesłychanie istotne. Pomimo skąpych źródeł obraz jest klarowny, bez zbędnych teorii spiskowych. Dowód na to że historię, nawet tą poważną, naukową można opowiedzieć ciekawie. Minusem jest brak jakichkolwiek map.

Świetna praca odnośnie nie tylko Nowogrodu Wielkiego, ale i początku Rusi. To jest fascynujące, że w nauce pomija się ogromną rolę, jakie to miasto odegrało w procesie tworzenia państwa ruskiego. Nowogród jako kolebka późniejszej dynastii Rurykowiczów nie tylko zjednoczył plemiona wschodniosłowiańskie w jeden organizm państwowy, ale i nadał charakter całej społeczności słowiańsko-normańskiej. Kto wie jak potoczyłyby się dalsze losy świata gdyby nie upadek republikańskiego miasta, może to właśnie stąd ponownie doszłoby do konsolidacji "ziem ruskich" i stworzenia nie Rosji, ale państwowości Rusów, Nowogrodzian, o odmiennym, bardziej demokratycznym rodowodzie.

Niezwykle udane opracowanie trudnego, a niezwykle istotnego dla dziejów Polski okresu przełomu XIII i XIV wieku. Baszkiewicz jak zwykle ukazuje swe pierwszorzędne talenty pisarskie, a odnoszę wręcz wrażenie, że pisząc o średniowieczu jest jeszcze lepszy niż wówczas, gdy za temat obiera epokę nowożytną. Naszkicował nie tylko (jako punkt wyjścia) bardzo ciekawą panoramę XIII-wiecznej Polski, ale nade wszystko niezwykle kompetentnie przedstawił działania dążące do odrodzenia Królestwa Polskiego. Ważne, że nie poprzestaje tylko na opisie działań Łokietka, ale przedstawia też poczynania jego konkurentów: Henryka Probusa, Przemysła II, Henryka Głogowskiego oraz Wacława czeskiego. Baszkiewicz podkreśla znaczenie działań tych ostatnich władców dla odrodzenia Królestwa Polskiego. Sam Łokietek w tej książce jest postacią niejednoznaczną i wcale nie nazbyt chwaloną (choć akurat konsekwencji nie można mu odmówić). Wiele uwag poświęcono naukom pomocniczym, zwłaszcza sfragistyce tej epoki. Choć w książce nie ma przypisów, to jej poziom merytoryczny jest wysoki. "Odrodzenie Królestwa Polskiego 1295-1320" to praca ze wszech miar godna polecenia. Tomasz Babnis

Wbrew układowi tytułu więcej w tej książce o cesarstwie wczesnobizantyńskim niż o postaci cesarza Justyniana Wielkiego. To zwięzłe, chociaż bynajmniej nie powierzchowne, przedstawienie państwa oraz epoki. Autor nadał wykładowi porządek rzeczowy, widać przy tym wyraźnie, iż preferuje pewne tematy, inne traktując marginalnie. Szczególną uwagę poświęcił kwestiom wyznaniowym (przyznać trzeba, iż spory doktrynalne w obrębie chrześcijaństwa pasjonowały zarówno samego Justyniana jak i jemu współczesnych, posiadały też olbrzymią wagę polityczną), prawnym (z omówieniem wiekopomnego „Kodeksu Justyniana”, uporządkowanego zbioru prawa rzymskiego, który odegrał olbrzymią rolę w dziejach prawodawstwa europejskiego), a także budowlom cesarskim (z arcydziełem architektury, kościołem Hagia Sophia na czele). Po macoszemu potraktowano natomiast wojny Justyniana, o których zaledwie się wspomina. Sprawy osobiste także znajdują się na uboczu, pomimo zachowania się dotyczącego ich szczególnego źródła: „Historii sekretnej” autorstwa Prokopiusza, paszkwilu przedstawiającego w skandalicznym świetle Justyniana oraz jego żonę, cesarzową Teodorę. Rozdział poświęcony osobie cesarzowej (skądinąd faktycznej współwładczyni cesarstwa) również zajmuje się głównie kwestią sporów wyznaniowych. Wartość opracowania podnoszą liczne i trafnie dobrane cytaty ze źródeł z epoki, ilustrujące omawiane zagadnienia. Interesujące są również zamieszczone w osobnym aneksie obszerne biogramy kilku najwybitniejszych postaci VI w. Ogólną ocenę obniża fatalne opracowanie redakcyjne książki. Występują liczne błędy rzeczowe, omyłki dotyczące dat, osób, wydarzeń, nazw geograficznych itp. Trudno przypuszczać, by poczynił je sam Autor, wydają się raczej skutkiem niedbałości tłumaczki oraz obydwu redaktorek, przy czym pani „redaktor merytorycznej” można zarzucić po prostu brak elementarnej wiedzy o historii średniowiecznej (i nie tylko średniowiecznej) Europy. Tzw. „czeskie błędy” w datacji wydarzeń można jeszcze wytłumaczyć pechowymi omyłkami, ale uczynienie z króla Franków Chlodwiga (jednej z kluczowych postaci w dziejach średniowiecza) „królowej Franków Chlodwig” (s. 125, powtórzono to w indeksie, trudno więc mówić o literówce albo chochliku drukarskim) woła o przysłowiową pomstę do nieba i świadczy o braku jakiegokolwiek rozeznania w dziejach średniowiecza. A może to zastosowana już w 2008 r. (rok polskiego wydania książki) forpoczta wysilonego używania feminatywów? Bardziej prawdopodobne wydaje się albo nieświadome nawiązanie do humoru spod znaku niezapomnianej „Seksmisji”, albo wspomniany brak wiedzy. W tym drugim wypadku nie byłby to pierwszy raz w wykonaniu redaktorów wydawnictwa Bellona.

Nadzwyczaj krótkie opracowanie dotyczące jednego z najbardziej kontrowersyjnych książąt czasów rozbicia dzielnicowego. Chyba tylko Władysław Odonic i Bolesław II Rogatka wzbudzali więcej zastrzeżeń w historiografii. I z tego punktu widzenia dziwi tak mocne ograniczenie pola badawczego. Ba, sama dyskusyjna postać Konrada Mazowieckiego zachęca do poczynienia głębszych rozważań na temat jego osobowości i politycznych dokonań. Jakże inaczej czytało się monografię poświęconą Henrykowi I Brodatemu (profesor B. Zientara), czy biografię Mieszka III Starego (profesor St. Smolka). Tym bardziej dziwne, że XIII-wiecznych źródeł poznawczych jest o wiele więcej niż z czasów rządów pierwszych Piastów. Znacznie więcej napisano o zapomnianym księciu Bezprymie czy Kazimierzu Odnowicielu. Czyżby zatem jest to tylko artykuł czy szkic do większej rozprawy ? Jako zwięzłe wprowadzenie do zagadnienia spełnia swoją rolę. Mimo wszystko lekkie rozczarowanie, biorąc pod uwagę inne zacne tytuły z serii wydawnictwa Avalon.

Autor " Na dalekiej Ukrainie ". To na pewno jedno z najlepszych, jeśli nie najlepsze, opracowanie dotyczące Ukrainy !!! Niezbędne do zrozumienia ukraińskiej historii i jej prób ( czy z dobrym skutkiem ? ) znalezienia swojej tożsamości narodowej. Czytając książkę łatwo znajdziesz analogie między opisywanymi wydarzeniami sprzed wieków a obecną sytuacją. Czytałem, kiedy Ukraina była jeszcze jedną z republik ZSRR, a pamiętam ją do dziś ! Zrobiła na mnie duże, bardzo duże wrażenie !!! POLECAM !!!

Dobra książka o dynastii Merowingów. Z racji burzliwych losów królestwa Franków za panowania Merowingów jak i tego jak napisana jest sama książka, może sprawiać problemy dla czytelników którzy nie posiadają żadnej wcześniejszej wiedzy o opisywanych wydarzeniach.

Monografia Mieszka Starego autorstwa Stanisława Smolki wprowadza czytelnika w czasy rozbicia dzielnicowego. Autor nie skupia się wyłącznie na sprawach stricte politycznych. Porusza kwestie społeczne, wiary, gospodarki. Książka napisana jest staropolszczyzną, co dla mnie jest in minus, ale merytorycznie dobra pozycja.

Książka do przeczytania w jeden nieco dłuższy wieczór, napisana lekkim językiem. Co w niej znajdziemy? Rozdział o zaklinaczach zarazy, rytualnych mordach, rozwodzie z denatką, porwaniu króla, ostatnim procesie czarownic w Polsce, aferze Dogrumowej, wieszaniu targowiczan i ściągnięciu zwłok króla Stanisława Augusta do Polski. Można przeczytać w ramach przerwy od poważniejszej literatury.

,,Dzieje pierwszej krucjaty” to wyjątkowy zabytek średniowiecznego kronikarstwa. Anonimowy autor dzieła brał udział we wszystkich opisywanych przez siebie wydarzeniach, co sprawiało, że doskonale znał przebieg opisywanych przez siebie wydarzeń. Mimo tego, jest raczej bezstronny (może poza opisem działań Boemunda, którego mądrość i odwaga zostały nieco podkoloryzowane, co oznacza, że nasz autor był prawdopodobnie Normanem). Jak na średniowiecze, jest to bardzo dojrzałe dzieło: autor nie próbował przedstawić działań krzyżowców w bardziej przychylnym świetle, niż w rzeczywistości. Nie ukrywał w żaden sposób popełnianych przez ,,pobożnych pielgrzymów” zbrodni i bluźnierstw, jak mordowanie niewinnych, łamanie danego słowa i bezczeszczenia zwłok pokonanych Turków. Nie próbował również wyolbrzymiać zwycięstw krzyżowców, poprzez bardzo popularne w dowolnej epoce, mnożenie liczby pokonanych. Jedynie podkreślanie ,,świętości'' ich misji i określanie poległych rycerzy jako męczenników przypomina, że wyprawa Franków jest krucjatą. Jego styl jest bardzo oszczędny i dynamiczny. Wielkie wydarzenia zostały przedstawione w zaledwie kilku zdaniach, co sprawia, że treść kroniki jest po brzegi wypełniona akcją. Mowy i opisy pojawiają sporadycznie i są wręcz surowe. Jak na dwuletnią wyprawę, opis ten jest bardzo krótki. Warto go przeczytać, gdyż w lekki i przystępny sposób można wiele się dowiedzieć o średniowiecznej mentalności i tym niezwykłym spotkaniu europejskiego, żydowskiego, wschodniego i muzułmańskiego świata.

Publikacja Marka Kazimierza Barańskiego dot. dynastii Piastów w Polsce jest jedną z najlepszych (o ile nie najlepszą!) pracą przekrojową na temat średniowiecza w Polsce dostępną na rynku. Autor porusza kwestie polityczne (tych jest zdecydowanie najwięcej), społeczne i kulturowe (te są zdecydowanie najgorsze, ograniczają się - w głównej mierze - do opisywania budynków). W tej książce autor nie pozostaje stronniczy, znajdziemy liczne hipotezy - przytoczone wraz z ich twórcami, które autor dodatkowo argumentuje bądź obala. W zrozumieniu pomagają załączone tablice genealogiczne, brakuje jednak - zdecydowanie - map, jest ich o wiele za mało. Na pochwałę zasługuje sposób przedstawienia rozbicia dzielnicowego, zwykle opisane ono jest w sposób zawiły i niezrozumiały. W tym przypadku autor pominął pomniejsze potyczki, tworząc klarowny (ale w dalszym ciągu obszerny) portret XII i XIII wiecznej Polski. Szczerze polecam!

Co doprowadziło do ataku Krzyżowców na Konstantynopol podczas IV krucjaty? Na to pytanie generalnie stara się odpowiedzieć ta publikacja. Autor skoncentrował się na kwestii stosunków wschodu z zachodem i rozdział po rozdziale chronologicznie przedstawia rozwój tych relacji, opierając się na zachowanych źródłach z epoki. Mimo, że temat jest wąski to jednak lektura nie stwarzała mi większego problemu. Kolejne rozdziały czytało mi się dość dobrze, mimo że szczególnie pod koniec był zbyt duży natłok postaci i nie do końca wiedziałem kto jest już kim. W książce nie ma opisów bitew, a jest głównie przedstawiony aspekt polityczny i dyplomatyczny konfliktów. Dlatego na pewno nie będzie to publikacja dla fana militariów. Czy książka jest warta przeczytania? Dla kogoś kto chce akurat ten wąski problem zgłębić to na pewno tak, ale dla kogoś kto chce poznać historię Bizancjum lub samych krucjat to nie bardzo.

Może nie wprowadzenie do historii jako takiej, lecz bardziej "wprowadzenie do historii wg Jerzego Topolskiego". W zwięzły i przystępny sposób autor przedstawia podstawowe definicje i zarys metod, poruszając wiele zaawansowanych kwestii, w tym dyskusyjnych. Skupia się na swojej opinii mówiąc do czytelnika, lecz czyni to w sposób nienachalny. Prowadząc ciekawą narrację, unika odstraszenia czytelnika fachowymi terminami, wręcz przeciwnie, popycha go do lektury "jeszcze jednego akapitu". Co się szczególnie chwali, podstawowe metody obrazuje na konkretnych przykładach, czego często brakuje w innych "wstępach". Zdecydowanie najlepszy wybór z przeróżnych skryptów i tytułów "vedemecum historyka".

Książka Jana Dąbrowskiego ma ponad 100 lat, ale nic bardziej treściwego o królu Ludwiku Wielkim chyba nie znajdziemy. Tak to już bywa, że o obcych dynastiach na naszym tronie jest mało informacji (np. o czeskich Wacławach, dopiero nie dawno Pani Paner dodała coś w tym temacie). Wbrew tytułowi jest to książka o całym panowaniu Ludwika, również na Węgrzech, a nie tylko o okresie władania w Polsce. Autor opisuje również po krótce losy dynastii andegaweńskiej, w tym szczegółowiej działania ojca Ludwika – Karola Roberta. Poznać, więc również można spory rodu we Włoszech i Neapolu. Zapoznajemy się z początkami koligacji rodzinnych z Arpadami (1270r.) i nabyciem praw do korony węgierskiej przez Karola Martela po śmierci Władysława Kumańczyka (1290). W dalszej części interesują autora związki rodzinne z Piastami, a więc ślub Karola Roberta z Elżbietą Łokietkówną, regentką i długoletnią, prawą ręką swego syna Ludwika w Polsce. Autor wychwala działania reformatorskie dynastii andegaweńskiej, którzy powoli usprawniali państwo węgierskie po kryzysie z czasów ostatnich Arpadów (wzorując się na coraz mocniejszych monarchach francuskich reformowali wojsko, urzędy i dbając o miasta i handel). Dąbrowski pokrótce opisuje również wojny bałkańskie Ludwika Wielkiego (Wenecja, Serbia). Okres polityki węgierskiej wobec południa i Dalmacji mógłby być nieco szerszy. Autor podkreśla, że mimo pewnych kroków Ludwika, by oprzeć się na miastach i drobniejszej szlachcie, siła możnych raczej wzrosła w stosunku do tych grup. Dąbrowskiego najbardziej interesuje zbieżność celów i współpraca polityczna Polski i Węgier wobec sporów niemieckich – Wittelsbachów, Luksemburgów i Habsburgów. Podkreśla jak zręcznymi politykami byli Kazimierz i Ludwik, by dzięki tym sporom nie tracić, a czasem zyskiwać. Cały czas podkreśla ugodowość (handlową, polityczną np. względem ekspansji na Rusi halickiej) i opiekę węgierską wobec słabszej wówczas monarchii Kazimierza Wielkiego, co przy zawartych umowach o dziedziczeniu królestwa po ew. bezpotomnej śmierci Kazimierza, miało mu dać mocniejsze prawa i nagrody w przyszłości, gdy śmierć Kazimierza i brak syna stał się faktem. Ta opieka i sojusz Ludwika z Kazimierzem są chyba najlepszą, długą częścią książki, gdzie ukazuje państwo Piastów za Kazimierza jako mocno słabsze od potężnych Węgier, ale świetnie wykorzystujące fakt opieki silniejszego. W dalszej części książki ciekawie opisany jest dualizm monarchii piastowskiej – Małopolska, która wspiera Kazimierza i Ludwika, a Wielkopolska, która jest mocną opozycją, zwłaszcza dla tego drugiego. Przedstawieni są też piastowscy kandydaci do korony: Kaźko Pomorski / Słupski i Władysław Biały, w których imieniu stawał poza Wielkopolanami m.in. słynny Janko z Czarnkowa, który wykradł królewskie insygnia, by darować je swemu kandydatowi. W ostatnich rozdziałach autora interesują problemy z dziedziczeniem po Ludwiku i jego działania by to wszystko ułożyć na czas zanim umrze bez syna. Przedstawia los 3 córek i plany co do ułożenia stosunków między sąsiednimi monarchiami. Dość powiedzieć, że Maria i Zygmunt Luksemburski (sąsiad w Brandenburgii) mieli zasiąść w Polsce, a Jadwiga przyobiecana Habsburgom (sąsiad Węgier) miała zostać na Węgrzech. Jednak w wyniku, m.in. wcześniejszych reform i przywilejów Ludwika Węgierskiego, możni w Polsce i na Węgrzech byli już na tyle silni, że sami sobie wybrali panujących – odwrotnie do oczekiwań samego Ludwika. W książce Dąbrowskiego cały czas przebijają się trudności w zarządzaniu dwoma państwami i związana z tym silna osobowość matki Ludwika – Elżbiety Łokietkówny (pewnie wara przeczytania jest też jej biografia tegoż autora), która sprawnie zastępowała monarchę. Małe minusy, książka czasem jest trudna w odbiorze ze względu na pojawiające się tu i ówdzie litanie nazwisk – popleczników i przeciwników politycznych Ludwika. Są to dane nie do zapamiętania dla większości. Gdyby te fragmenty zastąpić dłuższym do opisaniem czasów rządów węgierskich Ludwika, byłoby to bliższe całościowej biografii tego władcy. Drugi minus to trochę za dużo zaburzeń chronologii, autor ładnie ułożył sprawy tematycznie, ale czasem pewne informacje są podane w dwóch lub nawet większej liczbie rozdziałów. Nie wszystko jest ułożone w ciąg wydarzeń. Tak czy owak jest to kawał wiedzy o polityce Ludwika Wielkiego Węgierskiego, ale jest to też dobre uzupełnienie wiedzy o czasach Kazimierza Wielkiego i nieco o sporach niemieckich rodów (cesarz, Czechy, Austria, Brandenburgia).

Do prowadzenia wojny potrzeba trzech rzeczy - pieniędzy, pieniędzy i pieniędzy, jak mawiał Napoleon Bonaparte, który, mimo marnego końca, co nieco wiedział o tej materii. Autor powyższej książki wziął sobie tę dewizę mocno do serca, przedstawiając wszystkie konflikty jako rodzaj transakcji handlowej - wojnę wywołuje się dla pieniędzy, a wygrywa ją ten, kto ma ich więcej. O ile potrafi je mądrze zainwestować. Niestety, zapomina przy tym, że same środki wojen nie wygrywają, czego historia naszego kraju dowiodła wielokrotnie. Cóż, pan Howard mógł tego nie zauważyć, gdyż w jego mniemaniu Europa kończy się na Pirenejach na południu i na Łabie na Wschodzie, a Polska, Węgry czy Turcja (pamiętajcie, że przez ponad czterysta lat leżała w nieco bliższym sąsiedztwie niż obecnie) to głębooka Azja i zawracać sobie nimi głowy sensu nie ma. Może i dobrze, bo wtedy z części, pięknie pasujących do realiów Francji czy Niemiec, tez autor musiałby odszczekać. A tak, dowiadujemy się np. że w XVI i poł. XVII wieku jazda miała znaczenie tylko pomocnicze, a na polach bitew niepodzielnie królowała piechota. Krymscy Tatarzy nieźle by się zdziwili, gdyby przeczytali coś takiego, prawda? Nie mam zamiaru jednak wieszać psów na tej ciekawej pracy, w zasadzie bardziej przypominającej formą esej (chociaż nie tak lekki jak książki Jasienicy czy Krawczuka) niż opracowanie naukowe. Autor w sposób bardzo uproszczony przedstawia społeczne, gospodarcze i kulturowe aspekty wojny, sugerując, że sam kształt sił zbrojnych jest jedynie ich pochodną. Nie czuję się do końca przekonany, ale ogólna idea się broni. Raczej nie jest to książka dla osób spragnionych technicznych i taktycznych konkretów.

8,5/10 Bardzo dobra lektura w temacie Kozaczyny. Cała historia została przedstawiona nie tylko spójnie i dokładnie, ale i lekko, czasami nawet z odrobiną humoru. Lecz najlepsze, co ta lektura może dać, to obiektywizm. Autor brutalnie rozprawia się z nieudolnością tamtejszej Rzeczpospolitej, która zupełnie nie potrafiła poradzić sobie z kłopotem, jaki sprawiała im Kozaczyzna. Nietrudno dzięki tej narracji było kibicować tamtejszemu dzielnemu narodowi ukraińskiemu, jednocześnie doceniając geniusz Chmielnickiego. Ta książka znacznie wzmocniła moje zainteresowanie tematem Kozaczyzny, dlatego mocno ją polecam.

Bardzo przyzwoita pozycja. Wszystko jest uporządkowane, jasno wyjaśnione, język przystępny, większych błędów merytorycznych nie zauważyłem. Z drugiej strony, nie czuję się, jakbym po tej lekturze wiedział jakoś zauważalnie więcej i obawiam się, że za parę miesięcy ta książka nie będzie mi się z niczym kojarzyła. Jeżeli na coś miałbym zwrócić uwagę, to na jasne rozrysowanie różnic pomiędzy podobnymi typami broni (np. kiścieniem, maczugą a korbaczem) i fajny cennik zawarty w aneksie.

Pierwsza część o „zbrodni katyńskiej”, znana i nie wnosi nic nowego. Autor głównie skupił się na politycznych aspektach Armii Berlinga, zdawkowo opisując jej szlak bojowy, co oczywiście nie jest zarzutem, ponieważ moim zdanie właśnie polityczny aspekt był w jego książce był najważniejszy. Duży plus to bogata bibliografia i odniesienie się do działań niemieckiej propagandy, wykorzystującej dezerterów z Armii Polskiej w ZSSR.

Książka jest w istocie zbiorem 4 luźno ze sobą powiązanych tematycznie tekstów, z czego tylko jeden bezpośrednio jest o Jadwidze Andegaweńskiej. Książka napisana dość przystępnym językiem (nie to, co Hegel), ale ma jedną wadę - nie tłumaczy cytowanych zdań po łacinie i po niemiecku, przez co czytelnik, który nie zna tych języków może mieć duże trudności w odbiorze tego. Niemniej zainteresowanych i wprawionych w lektury historyczne czytelników odsyłam do przeczytania także i tego. Szczególnie, że jest to książka niezbyt gruba.

Ile razy po lekcjach historii zadawaliście sobie pytanie co było tu, w Polsce przed wbijanym nam do głowy rokiem A.D. 966? Coś-niecoś tam dzwoniło i świeciło o bursztynowym szlaku i Calisii, może o wikingach i Truso. Idę o zakład, że nic więcej, albo zgoła tyle co nic, jeśli tylko nie studiowaliście historii i nie jesteście historykami. No, obiło się o uszy, że przed chrystianizacją był Popiel (ale to przecież mit-legenda) i Słowianie (tak dziś hołubieni w wersji turbo). Prawda jest taka, że działo się tu jednak, oj działo. Przed naszą historią narodową na obszarze dzisiejszej Polski zamieszkiwały ludy Germańskie, a pośród nich Goci. Ich przed-nasza historia zaczyna się gdzieś około pierwszych dekad I wieku w środkowej części dzisiejszego pomorza środkowego. Goci Pozostawili tam po sobie kamienne kręgi w Węsiorach, Odrach, Grzybnicy i innych miejscach. Dalej niespokojny duch poprowadził ich ku południowemu wschodowi do Masłomęcza, a jeszcze później ku Krymowi. Wędrówka rozdzieliła jednak żywioł gocki, a ucieczka przed ludami napierającymi ze wschodnich stepów zawróciła do Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie (Ostrogoci) i osadnictwa począwszy od Galii aż do królestw gockich za Pirenejami i północnej Afryce (Wizygoci). Słowianie zjawili się u nas dopiero w wieku VI. Opowieść o Gotach czyta się swobodnie, bo napisano ją klarownie mimo, że intensywnie przywołuje materiały źródłowe i wyniki badań archeologicznych. Okrasą są liczne szkice i ilustracje artefaktów gockich, którym przywrócono życie po wiekach wydobywając podziemnych leży. Uwadze polecam mapki i rozdział ostatni dedykowany co prawda studentom szykującym się do egzaminu, ale jest to świetna synteza pojęć, które spotkaliście czytając "Gotów".