Demon teorii. Literatura a zdrowy rozsądek

Cóż napisać o tej książce ponad to, co powiedział o niej Richard Howard? "Esej Barthesa to najbardziej użyteczna, najbardziej wnikliwa i najbardziej przekonująca książka, jaką kiedykolwiek udało mi się przeczytać o tym, dlaczego w ogóle udało mi się kiedykolwiek przeczytać jakąś książkę." Barthes z niezwykłą wprawą i erudycją dekonstruuje opowiadanie Balzaka, a jego esej jest w zasadzie matematycznym wykazem kodów kulturowych obecnych w "Sarrassinie" (czy może: Sarrazinie) oraz połączeń międzytekstowych i inter-tekstowych. Przeczyta każdy, kogo pasjonuje historia teorii literatury.

Każdy pisarz powie więc: od szału wolny, zdrowia niegodny, neurotykiem zostałem. --- najklasyczniejsze opowiadanie (Zoli, Balzaca, Dickensa, Tołstoja) zawiera rodzaj osłabionej tmezy (źródła przyjemności)--- przeskakujemy bezkarnie (nikt nie widzi) opisy przyrody, wyjaśnienia, rozważania, rozmowy --- rytm tego co się czyta i tego co się nie czyta wyznacza przyjemność tekstu --- w tekście współczesnym to, co się dzieje powstaje w akcie wypowiadania, a nie w następstwie wypowiedzi - trzeba drobiazgowo przeżuwać --- Anioł Ślązak mówi: tym samym okiem, którym widzę Boga, i On mnie widzi --- smakuję zbytek precyzji, maniacką dokładność języka - rodzaj leksykograficznego artefaktu --- jedyna ocena bez przymiotników: to jest to! --- perwersyjnie udajemy przed sobą , że nie znamy końca historii --- nie ma gramatyki lokutywnej (języka mówionego)--- dialektyka chwyta tylko to , co pozytywnie następuje po sobie --- język enkratyczny rozprzestrzenia się pod kontrolą władzy, jest językiem powtórzeń, oficjalne instytucje stają się maszynami do powielania: szkoły, reklama, mass-media, piosenka, stereotyp stał się faktem politycznym --- estetyka przyjemności tekstu musi zawierać pisanie na głos by uchwycić dźwięk słowa (audiobook)

Zgadzam się co do tego że Chwin stara się zrozumieć samobójców. Nie ma tutaj oceny czy narzucania swojej ideologii, co jest idealne w przypadku takiej tematyki. Dzięki temu książkę czytało się bardzo dobrze. Myślę że autor był w stanie wgłębić się w różne dziedziny samobójczej wyobraźni, przedstawić ją w sposób kompletny. Opisując wyobraźnię samobójców autor opisuje ich sposób widzenia świata, światopogląd. Dzięki temu jest to w pewnym sensie praca egzystencjalna. Znajduje się tu naprawdę interesujące omówienie samobójstwa Kiriłłowa z "Biesów" Dostojewskiego, a także postaci Stawrogina. Interesujące było też omówienie obrazów, nie wiedziałem czy będzie dla mnie zajmujące, a jednak było. Mam wrażenie jakby książka Chwina miała na mnie uspokajający, terapeutyczny wpływ, aczkolwiek nie wiem czy to było jej celem. W każdym razie naprawdę dobrze wspominam jej lekturę i chciałem zostawić tu po niej jakiś ślad. Działy/tematy: forma/estetyka samobójstwa, samobójstwo jako czyn adresowanym do innych (jasne/ciemne ikony samobójstwa, samobójstwo altruistyczne),egzystencjalny wymiar samobójstwa (=samobójstwo a żywioły i sposób odczuwania człowieka),co samobójca robi ze swoim ciałem (wyobraźniowa mapa ciała samobójcy),samobójstwo a metafory egzystencji, gromadzenie argumentów przeciwko życiu przez wyobraźnię, samobójstwo a psycho/socjologia. Pojawiają się też m.in.: Katon, Dydona, Kleopatra, Ofelia, Gombrowicz (jego niektóre utwory, zapiski z dzienników),Witkacy, Sartre ("Mdłości"),Cioran (głównie krótkie wspomnienia, cytaty) wraz z gnostycyzmem, Judasz, Słowacki ("Król Duch"),Plaith ("Szklany klosz"),Dostojewski, Byron ("Manfred"),Goethe ("Cierpienia młodego Wertrera"),Kownicki ("Mała Apokalipsa") i chyba Wat, Kafka ("Proces").

Nie mogę odmówić temu "bardzo krótkiemu wprowadzeniu" walorów merytorycznych - przede wszystkim wobec własnego braku kompetencji, ale też jako źródło wiedzy budzi zaufanie. Tyle tylko, że przekonuję się po raz kolejny, że podobnie jak filozofia, teoria literatury, ku mojemu ogromnemu zaskoczeniu, ewidentnie mnie nie pociąga. Może trudno to moje zdumienie zrozumieć, ale z jednej strony kocham literaturę jako taką, z drugiej - lubię podejście naukowe, operowanie myślowe abstrakcyjnymi obiektami. Jednak ewidentnie w moim przypadku jedno z drugim nijak nie chce się połączyć i mam nieustanne wrażnie zabijania ducha szkiełkiem i okiem. A może to odwrotnie: trzeźwa przyrodnicza część mojej natury łapie się za głowę :) Niemniej lektura bardzo pouczająca - w tym choćby właśnie względzie.

Bardzo ciekawa pozycja. Poszerzyła moje rozumienie baśni pokazując, że warto raczej skupić się na funkcji wydarzeń baśniowych niż na ich konkretnych przedstawieniach. Np nie ważne jest, że występuje koń, ważne jest, czy ten koń pomaga bohaterowi uciec, czy jest magicznym pomocnikiem, czy może pełni jeszcze inną rolę. Pozycja sucha, naukowa, dla tych co wiedzą, że tego szukają.

Pierwszą część tej brawurowej książki, traktującą o wykorzystywaniu idei sarmatyzmu w kulturze po 1989 r., przeczytałem niemal jednym tchem. Jednak część druga, mówiąca o utopiach i ich wariantach lub przeciwieństwach, wymęczyła mnie okropnie. Nie jest to zapewne wina autora, ale raczej tematyki (niezbyt dla mnie interesującej) oraz bardziej skomplikowanych dywagacji filozoficznych, które były dla mnie chyba nieco za trudne. Dlatego moja ocena odzwierciedla nie tyle wartość samej książki (która jest bezsprzeczna),co moje doświadczenie jej lektury. A to, że nie było ono w pełni satysfakcjonujące, można zarzucać jedynie mnie i mojej ignorancji.

Dziwnie się czuję, wystawiając ocenę podręcznikowi, ale cóż... Doceniam to obszerne w wiedzę dzieło. Zgromadzone teorie literatury, które rozkwitały w ubiegłym wieku, zostały naprawdę treściwie przedstawione. Tak treściwie, że aż dodatkowo musiałam sprawdzać znaczenie używanych (całkiem niepotrzebnie!) słów. Albo rozkładać na czynniki pierwsze co któreś zdanie – mam tutaj na myśli w szczególności rozdziały napisane przez Markowskiego, bo te Burzyńskiej były jeszcze całkiem przyjemne, nawet jeśli nie szło ich przeczytać na raz. Markowski chyba niestety skupił się tutaj na zaprezentowaniu swojego szerokiego zasobu słownictwa. Szkoda, bo bardzo ucierpiała na tym zrozumiałość i przejrzystość tekstu, a to w podręczniku powinno być najważniejsze. W celu poznania bogatej terminologii, całkiem zbędnej do wyłożenia teorii literatury, sięgnęłabym do słownika. Bynajmniej nie oczekiwałam tego od tego podręcznika. Niemniej pozycję uznaję za fundament do poszerzania wiedzy o teoriach, jakie powstawały w ciągu minionego stulecia. Mogłoby być 8/10 (choć chyba nie więcej – do tego zabrakło przykładów, na których dałoby się zaprezentować problematykę, co znacząco ułatwiłoby zrozumienie danego zagadnienia),gdyby tylko wyciąć z tego wszystko, co niepotrzebne. Słowem: jest poprawnie, jest całkiem nieźle, mogłoby być lepiej. Podręcznik broni się głównie brakiem konkurencji. Z całego serca liczę na dodruk, abym mogła kiedyś nabyć własny egzemplarz (w ludzkiej cenie).

Świetna pozycja! Propp jest przedstawicielem wszystkiego, co najlepsze w dwudziestowiecznym strukturalizmie. Zebrał i opracował masę materiału, tworząc z bajek rosyjskich wspaniałe struktury. Rzecz jasna, że jego teorię można dzisiaj rozwijać i patrzeć na nią z innej perspektywy, dokładając kolejne elementy bądź zmieniając już istniejące. Niemniej takie modyfikacje i badania nad bajkami nie byłyby możliwe, gdyby wcześniej Propp nie przygotował swojej morfologii bajek magicznych. Za to powinniśmy być mu wdzięczni.

Przebija z tej książki podskórne poczucie niespełnienia obietnicy roku 1989 (szczególnie tej związanej ze światem literatury) – mogło być tak dobrze, a kończy się (skończyło?) tak, jak zwykle, „bidą i rozczarowaniem”. Co gorsza, lepiej już raczej nie będzie. W roku 1989, rzekomo, upadł w Polsce komunizm. Odeszły więc w niebyt wszelkie cenzuralne ograniczenia, próby narzucenia jedynej słusznej drogi, powiało Zachodem, rację bytu utracił drugi obieg – bo jeśli wszystko wolno, to nie istnieje logiczna potrzeba ukrywania własnych poglądów. Dlaczego zatem, skoro trafiło się tyle dobrego, system odszedł tylko „rzekomo”? A może wcale nie zniknął, ale przetrwał kilka lat w stanie hibernacji i znów podniósł łeb? To nawet prawdopodobne, skoro po dziś dzień istnieją ludzie (i rodzą się nowi),którzy świętują urodziny Jaruzelskiego i wspominają, jak to się dobrze żyło za wujka Gierka (często nie mając bladego pojęcia o tamtych czasach; nie chcę tu nikogo pouczać, ale naprawdę nie ma nic trudnego w otworzeniu chociażby Bożego igrzyska Daviesa i pobieżnym przejrzeniu pasjonujących stronic o komunie). Cóż ze światem literatury? Tutaj sprawa wygląda podobnie, zdaje się twierdzić Przemysław Czapliński, wskazując na bardzo interesujące daty graniczne. Całą historię – rozpatrując rzecz chronologicznie – można zacząć od narastającej frustracji lat 70., frustracji wywołanej kompromitującymi działaniami polskich władz komunistycznych (one i tak były skompromitowane, ale im dalej w las, tym więcej drzew – im dłużej trwały, tym większy był blamaż),co w krótkim czasie doprowadziło do powstania KOR-u i drugiego obiegu wydawniczego. Równie istotny jest rok 1986, który można (w dużym uproszczeniu) uznać za narodziny trzeciego obiegu, czyli wszelkich –zinów i najróżniejszych alternatyw dla niemieszczących się w binarnym układzie „za władzą” i „przeciw władzy”. Rok 1989, pozorna transformacja, rzekoma śmierć scentralizowanego systemu zarządzania literaturą, zgon drugiego i trzeciego obiegu. Wreszcie 1996/1997 – powrót centrali. Dużo się mówi o tajemniczej „centrali”, a czym ona właściwie jest? Za wujka Edwarda cały świat literacki był zarządzany odgórnie, państwowo. Wszystkie (albo większość) wydawnictw była w rękach komunistycznych władz, podobnie z czasopismami literackimi, krytykami, najczęściej również z twórcami. Po roku 1989 społeczeństwo radowała myśl, że oto skończyło się planowanie i rozpoczęła prawdziwa wolność. I faktycznie, mówi Czapliński, potrwała ta wolność parę lat, ale później centrala powróciła. Bo oto największe współczesne wydawnictwa dzierżą rynek książki, skutecznie podcinając skrzydła wydawnictwom małym i biednym. Zanikają punkty biblioteczne, a cały bibliotekarski interes zamyka się w największych miastach. Co więcej, państwo coraz mniej zainteresowane jest utrzymywaniem bibliotek, które wszak zysku nie przynoszą. Zniknęły gdzieś mniejsze czasopisma literackie, a duże cienko przędą (bo państwu przestało na nich zależeć). Krytyka literacka utraciła swoją dawną funkcję i coraz częściej krytycy błaznują w największych czasopismach, nie mając kompletnie żadnego wpływu na opinię społeczeństwa. Książka, ten wszakże najistotniejszy składnik literatury, stała się dobrem luksusowym. Już nie wystarczy jej wydrukować i dodrukować (bo za komuny i tak cały nakład zszedł natychmiast),trzeba ją jeszcze „wybłaznować”, uczynić zjadliwą dla mas. Ktoś taki jak czytelnik nie istnieje, jest tylko bezimienny i ogłupiony tłum. Mocne, ale prawdziwe. A przecież – parafrazując słowa milicjanta z Zabić księdza – to nie tak miało być. Nie mieliśmy być kolejną ofiarą Zachodu, lecz szukać własnej, atrakcyjnej ścieżki. Profesor Czapliński (miałem i mam szczęście uczestniczyć w prowadzonych przez niego zajęciach) nie chce straszyć, pokazuje tylko, że to wszystko dzieje się na naszych oczach. Centrala powróciła, w zupełnie innym kształcie, ale nadal istnieje, nadal dzieli i rządzi. A my, jako skromni i nieco bardziej ambitni czytelnicy, musimy oddać się w jej dłonie. Dostosować, bo inaczej czeka nas całkowita cisza i wyłączenie z obiegu publicznego. Jak pisze profesor Czapliński w zakończeniu: „W ramach tej opowieści, w odpowiedzi na centralizm nowej sytuacji tworzymy scentralizowaną kontropowieść – narrację bezsilnych. Oto jej rys zasadniczy: podział świata na dwie części, z których jedna, obejmująca nas, pełna jest wartościowych inicjatyw, bezinteresownych działań, tekstów pełnych znaczeń, druga natomiast dysponuje siłą tłumiącą, jest interesowna, zideologizowana i redukcyjna”. Stało się więc, niestety (ale to nic nowego, zdaję sobie sprawę),że literaturę wtłoczono w ramy społeczeństwa konsumpcyjnego. Nakazano jej „istnieć”, błyskać jak gwiazda, pod postacią nowego arcydzieła, i równie szybko umierać, żeby zrobić miejsce kolejnemu i kolejnemu arcydziełu. A krytyk musi, ku własnemu pohańbieniu, pełnić rolę podwójną: kogoś, kto odkrywa wartościowe nowości, błyskotliwe talenty i jednocześnie błaznuje w mainstreamowych mediach, pisząc króciutkie zachęty na skrzydełka obwoluty. Mędrzec i błazen. Włączony w „przemysł kultury”, „przemysł literatury”. Co najgorsze – to wszystko na naszych oczach. Zatem kolejny raz można dojść do wniosku, że transformacja, jaką się dawno temu zachłysnęliśmy, to czysta fikcja. „Przeszłość odkreślamy grubą linią”, czyli zapominamy o grzechach i grzeszkach nie tylko wybitnych literatów, ale i jednostek zupełnie innego rodzaju (dopuszczając je do dyskursu publicznego i traktując jak autorytety),a także – akceptujemy istnienie przemysłowego molocha, produkującego literaturę i zapotrzebowanie na nią (pamiętając, ale to odnosi się do mniejszości, o dawniejszych, prawdziwych arcydziełach). Bo moloch, nie tylko literatury, nie umarł w roku 1989, przetrwał, udoskonalił się i znów pochłania. Z nienasyconym apetytem.

Klasyka teorii literatury. Otwiera oczy. Nie zawsze wiemy, dlaczego robi na nas wrażenie wiersz, utwór literacki czy jedno zdanie. Tu dostajemy ciekawe wskazówki. Utkwiło mi rozważanie o kolejności przymiotników. Zdaniem autorów inaczej odbieramy „wiosło zanurzyło się w wilgotnej i ciepłej otchłani” niż „wiosło zanurzyło się w ciepłej i wilgotnej otchłani”. Dlaczego? No bo to jest opis erotyczny. A tu najpierw doświadczamy wilgotności a później ciepła. Ci panowie rozbierają na elementy to, co trudno sobie uświadomić czytając. Bardzo przenikliwe. I na koniec inna konkluzja tych panów. Choćbyśmy niewiadomo ile wiedzieli o tym, jak pisać, to nie pomoże to nam stać się świetnymi poetami czy pisarzami. Jakże prawdziwe.