Kultura szlachecka w Polsce: Rozkwit, upadek, relikty

Rzadko kiedy można się spotkać z podręcznikiem, który czyta się jak dobrą książkę. W przypadku pracy Mariusza Markiewicza właśnie tak jest. Z jednej strony wzbogaca to czysto "formalny" materiał historyczny, z drugiej zaś powoduje, iż osoba nastawiona na skorzystanie z podręcznika w celach tylko i wyłącznie dydaktycznych, może mieć kłopot z realizacją powyższego. Niemniej jednak warto sięgnąć po publikację Mariusza Markiewicza z uwagi na fakt, że nie stroni on od wplatania w narrację szeregu ciekawostek, urozmaicających tok wywodu. Autor nie unika również ocen opisywanych wydarzeń i postaci, które nierzadko mogą wzbudzić u czytelnika rozbawienie (jako przykład można podać następujący komentarz: "Jan Kazimierz z takim samym zapałem odwiedzał cudowne obrazy Matki Boskiej, jak w nocy komnaty niewiast" - s. 513). Reasumując, sięgnięcie po ten właśnie podręcznik (spośród wielu dostępnych) na pewno nie będzie z niekorzyścią dla czytelnika.

Książka rzeczowo opisuje politykę Kazimierza III Wielkiego nie popadając ani w idealizację, ani w demonizację tegoż monarchy. Jest napisana ładną polszczyzną, choć niestety lekkiego pióra Wyrozumski nie miał. Książka warta polecenia weteranom historii, ale zabierając się za nią należy już mieć jakieś pojęcie na temat rządów ostatniego króla z dynastii Piastów.

Do tej pory najlepszy podręcznik o polskim średniowieczu. Przejrzysty układ i podpisane zagadnienia na akapitach sprawiają, że nada się również jako swoisty leksykon dla każdego, kto lubi dowiadywać się jeszcze czegoś z książek. Dokonam edycji tego komentarza, gdy wyjdzie lepsza praca o całym polskim średniowieczu.

Podręcznik Szymańskiego przeczytałem pierwszy raz w całości bodaj w 2012 roku. Jest to pozycja niezbędna dla każdego historyka, kompendium jego warsztatu. Choć kiedyś treści te wydawały się często nowe, a niektóre trudno było przyswoić, dziś wszystko wydaje się klarowne. W gruncie rzeczy każda osoba, chcąca napisać pracę historyczną powinna choć raz przeczytać tę książkę, by zdać sobie sprawę, przed jakim zadaniem jest postawiona i nie być dyletantem w tej dziedzinie. Według mnie warto mieć ją na półce i nie należy bać się zawartego w niej trudnego słownictwa. Rozdziałów nie będę przywoływał, ponieważ zrobił to ktoś przede mną. Dodam co najwyżej, że każda z sekcji posiada wskazówki bibliograficzne, na których oparł się autor i do których odsyła po szersze informacje. Jest to praca wybitna, kopalnia wiedzy, której nie da się przyswoić za jednym razem, dlatego warto do niej wracać.

Czytałem dobre kilkanaście lat temu, przygotowując się do wstępnego egzaminu z historii na studia prawnicze. Wielka cegła, pisana drobnym makiem, ale mimo to, czytało się dobrze. Napisane przystępnie, ciekawie. Wydarzenia przedstawione na różnych płaszczyznach i bardzo solidnie, np. rewolucja amerykańska albo pruski militaryzm. Polecam.

Kiedy na I roku historii UJ uczęszczałem na zajęcia ze średniowiecza w naszej grupie studentów utworzyły się dwie frakcje. Ci którzy korzystali z podręcznika Benedykta Zientary i pozostali, którzy zdecydowali się wybrać „Historię Powszechną. Średniowiecze” - Tadeusza Manteuffela. Obie pozycje miały jednakowy status legendarnych już podręczników akademickich. Ja zostałem zwolennikiem Zientary aczkolwiek podpierałem się i Manteuffelem, który zdecydował się na podejście bardziej tematyczne niż stałą narrację. Dzięki podziale na akapity z podpisami możemy szybko znaleźć temat który nas interesuje. Niestety wiedza podana w sposób suchy i średnio przystępny - bite fakty. Panie i panowie klasyka w tematyce! Polecam zainteresowanym.

Jak na tematykę oraz treść tego opracowania książka napisana jest dosyć przystępnym językiem. I bardzo dobrze, bo choć temat wydaje się mocno hermetyczny tak naprawdę dotyczy nas wszystkich. Michel Pastoureau omawiając symbolikę średniowiecza pokazuje przy okazji, że ta symbolika w jakiejś części przetrwała kolejne wieki nawet do dzisiaj. Możemy się dowiedzieć jaka była geneza niektórych przesądów, stereotypów, które funkcjonują do dzisiaj. Nie można jednak tego opracowania ograniczać do tej tylko płaszczyzny, ponieważ głównym tematem jest pokazanie sposobu myślenia oraz postrzegania świata przez ludzi średniowiecza. A było ono zupełnie różne od naszego. Symbolika była nieodłączną częścią życia średniowiecznego człowieka i kluczem dzięki któremu mógł on rozumieć otaczającą rzeczywistość. Bez porównania ze współczesnością, którą ukształtowało racjonalne oświecenie. Przykładem na to jak bardzo ludzie średniowiecza różnili się od nas jest kwestia postrzegania, nazywania i rozpoznawania kolorów. Książka jest naprawdę fantastyczna. Absolutnie obowiązkowa lektura dla mediewistów, ale i inni miłośnicy historii powinni do niej sięgnąć.

Dawno mnie żadna książka tak nie wymęczyła. Czytana przez prawie miesiąc. Napisana ponad 100 lat temu po holendersku. Przetłumaczona po wojnie na niemiecki. W latach 60-tych z niemieckiego na polski. Ogromne ilości cytowań w językach francuskim, niemieckim, angielskim, łacińskim - często bez tłumaczenia - masa archaizmów (niektórych nie znalazłem w internecie np "pasztet" w którym grała orkiestra)- całe strony przypisów. Książka niestety raczej dla biegłego erudyty, którym nie jestem. Między okładkami jest historia późnego średniowiecza - czyli głównie XV wiek - koncentrująca się na pograniczu Burgundii i Francji. Książka często wskazywana jest jako dzieło przełomowe - po raz pierwszy tak mocno koncentrujące się na mentalności ludzkiej analizowanej przez pryzmat kultury. Nie ma tu chronologicznych opisów wojen, wynalazków czy koronacji. Mamy rodziały podzielone wg najbardziej typowych ideologii świeckich i religijnych oraz z podziałem na rodzaje dostępnej wtedy sztuki z wywodami autora co ona oznacza dla pobudek ludzi tamtego okresu. Jeśli chcemy poznać co kierowało życiem w tej schyłkowej epoki myślę, że warto sięgnąć po tą pozycję.

Trzeci tom dziejów powszechnych PWN czytałem z nieco większym wysiłkiem niż poprzednie. Przez to, że Europa była bardziej zdecentralizowana, akcja przeskakuje pomiędzy Hiszpanią, Francją, Anglią, Szwecją i Austrią, od czasu do czasu zahaczając o Turcję, Rosję i Polskę (zwłaszcza w kontekście wojen kozackich, konfliktów z Turkami i Potopu). Najwięcej jednak mamy informacji o Francji i Anglii. Książka zawiera mnóstwo wstawek poświęconych ekonomii i stosunkom społecznym oraz niestety (bo przedstawiono to w wyjątkowo niestrawny sposób) filozoficznych, skupionych na rozważaniach np. czym jest renesans, reformacja, barok, itp. Bardzo duży nacisk położył na związek pomiędzy rozwojem ekonomicznym a potęgą danego państwa. Podsumowując, nie jest to wybitna literatura, ale zawiera sporo informacji.

Słynny podręcznik zwany "trojaczkami" od liczby autorów ;) W temacie początków cywilizacji zmieniło się - i zmienia - tyle ustaleń, że książka ta dawno już nie wystarcza jako źródło aktualnej wiedzy. Może się jednak przydać komuś innemu, niż studenci historii, np. jako wprowadzenie do świata starożytności. Osobiście od zakończenia studiów wróciłem do niej tylko raz i zainspirowała mnie wtedy to poszerzenia wiedzy na temat początków cywilizacji - pod tym względem spełni swoje zadanie u każdego.

Książka jest długa, ma mnóstwo informacji, jest klasycznym podręcznikiem. I jest absolutnie wspaniała. W przystępny i ciekawy sposób przedstawia historię okresu, o którym tak naprawdę niewiele wiedziałem. Trudno powiedzieć ile zapamiętam, ale na pewno mam zupełnie inne poczucie średniowiecza niż przed lekturą

Z książki bije ewidentny niedobór wiedzy na pewne tematy w okresie jej pisania. Pewne tematy zostały opisane zbyt ogólnikowo (Starożytne Chiny i Indie). Aczkolwiek ogólnie opracowanie jest przejrzyste i język przystępny co sprawia że książka jest godna polecenia jako fundament do głębszego rozumienia starożytności.

Odwrotnie niż u Troyata, autor jest raczej pozytywnie nastawiony do cara i Rosji. „Ciekawe” jest np. stwierdzenia, że car bardzo pragnął pomóc Rzeczpospolitej w czasie wojny północnej, a to raczej nie wdzięczni, skłóceni ze sobą Polacy nie zawsze chcieli tą pomoc odebrać. Przemilcza (poza jednym podsumowującym zdaniem o oszustwach i naciąganiu w układach politycznych) granie na konfliktach interesów elektora Saksonii i magnatów Rzeczpospolitej, zawieranie nie wiążących go zbytnio umów czy też całą politykę utrzymania obozu sasko-polskiego w wojnie by samemu w spokoju odbierać Szwecji Inflanty. Opisując czasy wielkiej wojny północnej autor oddala się od postaci Piotra, skupia się raczej na przebiegu wojny północnej, a więc szlaku działań rosyjskich bojów (co nieco porusza wojnę polsko szwedzką, jeszcze bardziej skrótowo opisuje duńskie i pruskie zmagania). W książce znajdziemy dość dobry opis sukcesów carskich na frontach 1702-1710). Zdecydowanie trzeba polecić lektury uzupełniające: „Piotr I, August II i Rzeczpospolita 1697-1706” Jacka Burdowicza-Nowickiego Jest to lektura trudna, długa i szczegółowa, dotycząca dogadywania się Augusta II z carem w sprawach kontynuowania wojny przeciwko Szwecji. Najlepiej zasiąść do niej po kilku lekturach o wojnie północnej i jej aktorach co by znać kontekst poszczególnych porozumień sasko-rosyjskich i polsko-rosyjskich. Autor szczegółowo wyjawia sposób oplatania sieci wokół Augusta i Rzeczpospolitej przez cara Piotra zwanego wielkim. W książce Burdowicza można znaleźć to czego próżno szukać w biografiach Piotra - nie tylko tego jaki był wobec własnych poddanych, ale jak konstruował umowy międzynarodowe, z myślą o tym jak się z nich nie wywiązywać (dawanie subsydiów na wojsko, zwrot Kijowa, Białej Cerkwii i innych terenów zajętych w ramach działań wojennych) i ewentualnie móc zarzucać stronie przeciwnej łamanie ich postanowień (np. nakazanie stronie polskiej utrzymywania wielkiej armii składającej się głównie z piechoty, gdy w armii tej zawsze przeważała jazda). W tym jakie odnosił z nich korzyści. Autor opisuje również rozbieżne cele Augusta II i cele negocjatorów polskich, co było też dobrą okazją dla cara do rozgrywania pierwszego przeciwko drugim. Peter the great Struggle for Power 1671-1725. [Paula Bushkovitch](https://www.goodreads.com/author/show/74925.Paul_Bushkovitch)a „ Westphalen commented that Evdokiia herself had been in danger of her life: ``if the tsar knew the history of King Henry VIII [of England] I would not bet fifty ducats on her life.'' „ Autor skupia się na grze i zmianie możnych u władzy na dworze cara oraz kłótniach między oficerami wojsk rosyjskich (Mienszykow, Szeremietiew, Apraksin, Repnin, Ogilvy). Opisuje wzrost władzy Mienszykowa, narastający w związku z tym opór starej grupy władzy bojarów i innych faworytów carskich, zakończonych niemrawymi działaniami na froncie Meklemburskim (ugodowość Prus i Mienszykowa wobec Szwecji, przy woli kontynuacji wojny przez Danię) i wielką aferą korupcyjną Mienszykowa i Apraksina (ten drugi pogrążył się żartem, którym chciał ratować Mienszykowa, że wszyscy na dworze kradną i nie zostało by ludzi do służby dla cara). Bardzo dużo miejsca autor poświęca śledztwu i procesowi w sprawie zdrady i ucieczki syna Aleksego z kraju (poszukiwanie współwinnych ucieczki, doszukiwanie się spisku na życie cara). Z ciekawostek Bushkovitch analizuje hipotetyczny scenariusz wielkiej wojny północnej. Wg niego w 1708-9 Karol XII, zachęcony udaną historią w nadaniu korony Leszczyńskiemu w Polsce, liczył na podobny scenariusz w Rosji. Spodziewał się buntu kilku możnych, starowierców i bojarów, którzy stanęli by po stronie syna Piotra - carewicza Aleksego. Myślał ponoć, że taki bunt syna przeciw ojcu pozwoli mu na koronację kolejnej proszwedzkiej marionetki (czy też jak rzeklibyśmy o postaciach w średniowieczu kreatury). Autor tłumaczy to niepowodzenie wprowadzeniem przez cara systemu wielkich obszarowo gubernii w Rosji, w których zaangażował największych graczy, w tym tych najbardziej opozycyjnych wobec jego osoby.

Na początku warto zaznaczyć, że ta książka jest de facto skryptem akademickim i to jeszcze z lat 70, więc uważam że dla kompletnego laika lepsza będzie książka Thomasa R. Martina o starożytnym Rzymie. Jednakże polecam tę książkę dla każdego kto już coś wie o temacie i chciałby sobie powtórzyć posiadaną wiedze. Dużym minusem jest bardzo pobieżnie przedstawiony proces upadku cesarstwa zachodniego

Książka nierówna. Miejscami pasjonująca gdy autor pochyla się nad Frycem człowiekiem z jego charakterem, przywarami i słabościami, a w wielu przynudza np. gdy opisuje przebiegi bitew wojen śląskich czy wojny siedmioletniej czy poruszając pobieżnie tematy bardzo ogólne np. kultura i oświata w Prusach w dobie FW. Miejscami wydaje się że książka nie jest pisana przez jednego autora. Przeszkadzał mi też urzędowo niechętny stosunek autora do swojego protagonisty jak i ogólnie państwa pruskiego oraz narodu niemieckiego.

No fajna, fajna pozycja. Można w skrócie powiedzieć, że Polska była Państwem tolerancyjnym, potem po circa 60 latach gdy jezuici zrobili młodzieży pranie mózgu była mniej tolerancyjna, potem jak zaczęło być dość źle to znowu było dość tolerancyjnie, a potem Polska przestała istnieć. No i na końcu wolta autora że na Zachodzie było turbo nietolerancyjnie (co zaznaczył też na początku).

Bardzo solidna książka, dotycząca zarysu osoby i panowania Franciszka Józefa, idealna dla tych, którzy chcą rzetelnie zapoznać się z tą postacią bez zbyt dogłębnego wchodzenia w szczegóły. Napisana w sposób zwięzły, da się wyczuć lekkie pióro autora. Z minusów, które, od razu dodam, są moim subiektywnym spostrzeżeniem i dla innego czytelnika mogą stanowić plusy, są niezbyt obszerne przykłady rozmiaitych relacji z istotnymi postaciami: nad przytaczaniem przykładów dominuje dość wartka narracja autora, który te przykłady z pewnością zna, jednak nie widzi w obowiązku zatrzymywać się nad większą ich liczbą niż jedną-dwiema sytuacjami, obrazującymi daną relację czy zjawisko. Drugim minusem jest dla mnie dość istotne zaburzenie proporcji ważności na rzecz kwestii polskiej, co polskiego czytelnika może zaiste zainteresować, lecz oczekując obiektywnej relacji z tamtych czasów, wolałbym poznać kwestie poszczegolnych ziem i terytoriów Monarchii w ich właściwych proporcjach. Odbiorca książki może odnieść mylne wrażenie, że kwestia polska była dla cesarza wyjątkowo istotna, dalece bardziej niż np. sprawy Rzeszy Niemieckiej bądź Czech. Ogólnie, jak najbardziej polecam.

Książka napisana jest ciekawie, potrafi wciągnąć. Zaskoczeniem dla mnie był status kobiety w XII i XIII wieku zwłaszcza ich rola w polityce. Jednocześnie zdziwiona byłam, że wynalazki, które dziś wydają nam się codziennością, tak bardzo polepszyły i ułatwiły pracę kobiet w codziennym życiu.

"Historia Powszechna" - książka autorstwa Janusza Pajewskiego jest kompletną syntezą czasów przed pierwszą wojną światową jak i podczas niej, można bardzo dużo się dowiedzieć i zrozumieć ówczesne decyzje światowych mocarstw, min. Anglia miała doskonałą dyplomację i flotę, Polska która była pod zaborami służyła jako pionek w grze i nikt jej nie chciał, dlatego trzeba naprawdę twórców Niepodległości Polski docenić za walkę militarną i tym bardziej dyplomatyczną że Polska powstała z popiołów. Autor pisze pod dyktando ówczesnej władzy rządzącej Polską Ludową chociaż miał wobec niej krytyczne spojrzenie i dlatego właśnie pisze pozytywnie proletariuszach, Leninie. W napisaniu tej książki poświęcił mnóstwo czasu, dodam że był też ekspertem od spraw historii Niemiec i napisał o tym parę książek.

Najlepsze, najwszechstronniejsze zanalizowanie konfliktu króla Bolesława z biskupem Stanisławem. Wolne od klerykalizmu i ckliwości, za to przedstawiające częściowo panowanie wybitnego władcy i biskupa, któremu bliższa były możnowładcze interesy i własna pozycja, niż losy państwa polskiego.