Inne słońca, inne światy? W poszukiwaniu planet wokół innych gwiazd

Genialne wyjaśnienie wszystkich zawiłości tzw. "naukowego bełkotu" ze Star Trek. Fajnie było się dowiedzieć, że twórcy tego uniwersum starali się tak wiernie odwzorować prawa fizyk., Ze skutkiem oczywiście różnym... Mimo to kilka informacji już dziś nieco nieaktualnych (od lat 90 jednak trochę się w nauce zmieniło),ale to jak najbardziej zrozumiałe. Nie rozumiem tylko, skąd akurat takie polskie tłumaczenie książki p.t. "Physics of Star Trek"... Przecież to całkowicie zmienia postać rzeczy!

Wszystko, co chcesz wiedzieć o czarnych dziurach i grawitacji, podane w bardzo przystępnej formie. Styl Ferguson nieco mi przypomina ulubionego Johna Gribbina, wszystkie pojęcia są wyjaśniane w taki sposób, że nawet laik poradzi sobie z tą książką. Ogromnym plusem są ilustracje. Szkoda, że lekcje fizyki w mojej szkole tak nie wyglądały.

Książka dogłębnie opisuje czasoprzestrzeń. Co prawda bez wzorów i matematyki, jednak dzięki szczegółowym opisom dowiadujemy się o co chodzi w nowoczesnych teoriach fizycznych dotyczących przestrzeni i czasu. Minusy książki: Informacje zawarte w tej książce są aktualne na rok 2004. Wiele ważnych odkryć dokonano od tego czasu (chociażby fale grawitacyjne czy cząstka Higgsa). Ilustracje są słabą stroną tej książki. Jakość, wielkość i sposób przedstawienia idei jest po prostu marna. Bardzo mała czcionka tekstu. A czcionka przypisów jest mikroskopijna. Sądzę ponadto, że obecność jakichkolwiek przypisów nie jest wygodna dla czytelnika.

Bliźniaczo podobna do tego co pisze Carl Sagan. Dziś niedostępna, a to bardzo fajna pozycja. Ukazuje też jak ważnym momentem było ukazanie się w literaturze "Wojny światów" Wellsa do której nawiązuje taki Half Life 2. W zapowiedziach warto zauważyć inne wydawane wtedy pozycje. Nieznany wówczas Kip Thorne pisał "Czarne dziury i krzywizny czasu". Ze znanych mi dziś nazwisk jest Robert Zubrin i udawany pseudonaukowiec - ewangelista - Michał Heller.

Książka wydaje się być napisana stosunkowo przystępnym językiem jak na tę tematykę, niemniej czyta się dość topornie. W bardzo dużym skrócie autor rzuca tezę, że to czy wszechświat będzie się wiecznie rozszerzał czy też w końcu dojdzie do pewnego punktu i zacznie wędrówkę w drugą stronę, zależy od tzw. gęstości krytycznej Wszechświata. Jako, że tego typu rozważania często dotykają sfery filozoficznej czy wręcz mistycznej, Pan Weinberg pozwala sobie na komentarze z zakresu naszego pochodzenia co jest dużym atutem książki. Poszczególne rozdziały opisują kolejne fazy Wszechświata od tzw. chwili zero z wyszczególnieniem konkretnego okresu w jakim się odbywały. Dużym plusem jest dodatek w postaci słowniczka pojęć, który przystępnie wyjaśnia hasła z tekstu a także suplement matematyczny.

Nie ma to jak relacja z pierwszej ręki tak zwanego „naocznego świadka". Zasadniczo książkę należałoby opatrzyć tytułem z rodzaju „Wszystko, czego chcielibyście się dowiedzieć...". Pytania i odpowiedzi zdecydowanie się tu sprawdziły. Czytajcie, a dowiecie się prawie wszystkiego i tym jak wygląda załogowa eksploracja Kosmosu tak na co dzień, a nie językiem uczonego opisu. Pod względem rozwoju technologii książka jest antykiem (pierwsze wydanie w roku 1997, wydanie polskie w roku 2003). Eksploracja Kosmosu dziś wygląda radykalnie inaczej. W ciągu ostatnich 20 lat z okładem ziemskie pojazdy kosmiczne (fakt, że bezzałogowe) dotarły do Saturna, wylądowały na Tytana, krążą wokół najbardziej wewnętrznych planet Układu Słonecznego, a ostatnie 5 lat to prawie tłok na Księżycu (lądowniki). Gigantyczny skok technologiczny w rozwoju i stanie badań satelitarnych Ziemi. Wciąż słyszymy to dwuwatowe radyjko Voyagera, a w jego ślady przez Pas kupera lecą Nowe Horyzonty. No i w końcu lądujemy na asteroidach, a potem zwozimy ich na Ziemię (https://skyandtelescope.org/astronomy-news/osiris-rex-capsule-returns-samples-of-asteroid-bennu-to-earth/). Wokół Marsa krąży cała flotylla satelitów, a po na powierzchni lądują kolejne pojazdy eksploracyjne. W libracyjnym punkcie L2 mamy też nowe wspaniałe oko na Wszechświat. Dzieje się, dzieje. Koniecznie przeczytajcie tę książkę. Dowiecie się jak ludzie wytrzymują w skafandrach podczas długich EVA, kiedy muszą do toalety.

Rozmyślając ostatnimi czasy, wraz z rytmem najnowszych odkryć związanych z faktycznym istnieniem czy też - inaczej to ujmując - potwierdzeniem fizycznego istnienia Czarnych Dziur, które to jako zjawiska kosmiczne można by określić swego rodzaju ,,kosmiczną bolączką” bądź ,,Odkurzaczem nadproduktywności Wszechśwata”, natchnęła mnie pewna myśli i zarazem chęć nakreślenia pewnego wniosku: Wszechświat jest paradoksem ,,przez wielkie p". A dlaczego? Przede wszystkim nasz Kosmos, a raczej Wszechrzecz stanowi niewyobrażalnie rozległe i, co z przykrością to stwierdzam, nudne ,, miejsce". Powiedziałbym, że przypomina on bardziej jakąś meta płaszczyznę bez granic, nazwijmy to z braku lepszego określenia: ,,zamkniętych ram terytorialnych". Mówiąc o Wszechświecie, jako o ,,miejscu” należy mieć na myśli Kosmos jako ,,arcy-rozległe coś”, co stanowi ,,miejsce" aczkolwiek w innym, nie klasycznym ujęciu i rozumieniu tego słowa, o zupełnie innej kategorii rozumowania. Z drugiej strony, my istoty ludzkie, miejmy nadzieję, również obce inteligentne cywilizacje bądź struktury społeczne istot, żyjemy w miejscu pięknym, osobliwym, funkcjonującym w sposób tak anormalny, że to, co się w nim ,,odbywa”, przydarza, rozwija, opisuje; to, jak każda nawet najmniejsza cząstka odnajduje tu swe miejsce i zastosowanie, jakby w konkretny, określony sposób (Wszechświat antropiczny; Wszechświat superdeterministyczny),każe nam sądzić, że żyjemy w Kosmosie o super zorganizowanej naturze, uporządkowanej na każdym poziomie egzystencji i ,,szkieletu” - od mikroskali kwantów do makroskali zjawisk nam ludziom doświadczalnych. Czy zatem z powyższych akapitów stanowiących odpowiednio solidne i stonowane wejście tudzież wstęp do pewnych rozważań nad Czarnymi Dziurami i jednocześnie do dalszego niniejszego ustępu związanego ściśle z recenzją publikacji popularnonaukowej z gałęzi rozległej i fascynującej wiedzy kosmologicznej, wynika, że ta przypadkowość i chaos – wypadkowe i procesy stojące za ,,Wielkim Wybuchem/Odbiciem", które to mogłyby być przed tym kosmologicznym zjawiskiem, jak i po nim, mogły by pójść w odstawkę? Czy w związku z tym wraz z aktem wyłonienia się Wszechświata z ,,niczego" bądź z ,,nicości", naukowcy mogą mówić o ,,nieuporządkowaniu w nicości"? Czy wirtualne cząstki, pola, spontaniczne fluktuacje - w rozumieniu ,,przed-wszechświatowym" - można by określić chaosem, jako tym nieuporządkowanym, przypadkowym związkiem/relacją w tymże wirtualnym pre-świecie? A może przyjmijmy zasadę, że każde prawdopodobieństwo, przypadek, spontaniczność, to reguła uporządkowanego od prapoczątków aż do teraz Wszechświata? Jak w tym wszystkim odnajdują się Czarne Dziury oraz Wszechświaty Niemowlęce, jak wpisują się one w proces wyłonienia, ewolucji i adaptacji Wszechświata? Ku rozumieniu tego typu, jak określiłem wcześniej, ,,bolączek informacyjnych” przychodzi genialny umysł świętej pamięci Stephena Hawkinga, jednego z najwybitniejszych fizyków i kosmologów w dziejach ludzkości. Jego odkrycia na polu naukowym Czarnych Dziur, w tym niesłabnącego istotą swego wyłonienia się odkrycia ,,promieniowania Hawkinga” są w bezmiar, w sposób nieokreślony kluczowe dla ewolucji nauk ścisłych i odkrycia kolejnej karty, którą Wszechświat przed nami skrywa, że nie można choćby i ze strony fascynata – geeka nauki – odstawić ów temat na bok i o tym zapomnieć. Ba!, Hawking pracami nad kosmicznymi głodomorami tak zjednał sobie serca ludzi – w tym swoją walecznością, pięknym i potężnym umysłem mimo uporczywego i nieznośnego kalectwa – że nie da się nie sięgnąć po jedną z jego ważniejszych prac skierowanych do szerszego grona czytelników, ukierunkowaną na Czarne Dziury właśnie. I mimo iż książka ta ma swoje lata, niedługo minie 30 lat od daty jej światowej premiery, to tym co zawiera, z jaką intuicją zostało to niniejszym zapisane, również w jakim stylu, jak rozważnie kartka po kartce, rozdział po rozdziale zostało wszystko to w całości zaprojektowane, dorównuje niezwykłości i geniuszowi współczesnym bestsellerom w literaturze popularno-naukowej poświęconej tej tematyce. Zanim przejdę do omówienia tudzież zrecenzowania "Czarne Dziury i Wszechświaty Niemowlęce", bo o tej publicystyce mowa, chciałbym pochylić się nad pewnym zagadnieniem, które bardzo mocno ,,uczepiło się” Czarnych Dziur, o którym to warto wspomnieć chociażby ze względu na fakt iż nie tak dawno poprzez długi ,,proces fotograficzny” potwierdzono, jakby to powiedział Hubert Urbański prowadzący ,,Milionerów”, ostatecznie i definitywnie trwanie w naszej Wszechrzeczy kosmicznego ekstremum jakim jest Czarna Dziura. I tym zagadnieniem jest tak zwany ,,paradoks informacyjny", związany z wpadaniem i wydostawaniem się z Czarnych Dziur informacji; przeczy on temu, że Wszechświat da się opisać, ukształtować, odkryć prawami fizyki. Że jedynie te prawa, które wyrażają czym jest to, co nas otacza, jest jedynie czubkiem góry lodowej, której cała materia skryta jest bardzo głęboko pod powierzchnią. Sam świętej pamięci Stephen Hawking odniósł się do tego paradoksu, twierdząc, że skoro Czarna Dziura potrafi manipulować informacją do niej ,,wpadającą", to może ludzie powinni podważyć naturę informacji i relacji, których doświadczają na co dzień. Bo może nasze wspomnienia, ba, cała przeszłość, która nas spaja, mogła by ulec dezinformacji, stać się w ten sposób iluzją, wypaczającą spójne obiektywne pojęcie Wszechświata. Tak między innymi sam siebie zapyta czytelnik niniejszej pozycji, po jej przeczytaniu. Paradoks Informacyjny ,,galaktycznych odkurzaczy” daje nam pewną myśl, której nie warto się wstydzić, by o niej gdzieś napomknąć gdy zajdzie taka potrzeba: bardzo, ale to bardzo realne jest to, że nasza rzeczywistość – ów fundament, w którym jesteśmy zanurzeni - to nic innego jak tylko: wypaczenie... funkcjonującego w ultra-dziwny sposób brzegu Czarnej Dziury. Objętość, której doświadczamy natomiast - głębia, tak zwany wymiar 3D nadający przestrzeni wyrazu, czy pierwiastka tego, czym w ujęciu człowieka przestrzeń być powinna - wywodzi się właśnie z tego właśnie brzegu, będąc jej ,,skutkiem”/,,pochodną”. O ironio ,,Zasada Holograficzna" nie jest wcale pozbawiona sensu! Choć na pierwszy rzut oka może się wydawać inaczej. Hawking w "Czarnych Dziurach i Wszechświatach Niemowlęcych" udowadnia, że horyzont zdarzeń takiego kosmicznego bytu zachowuje się jak płaska powierzchnia generująca trójwymiarowy obraz, analogicznie do niewielkiej płytki na tyle karty kredytowej. Pola na brzegu Czarnej Dziury mają tak wysmakowaną strukturę, że stanowiłyby według założeń tejże Zasady/Teorii reprezentację całego Wszechświata. I weź tu obejmij tak niepokojąco realne, z wydźwiękiem miażdżącym nasze kilku tysiącletnie rozumowanie o rzeczywistości, zagadnienie; weź dokonaj tego tym wątłym ludzkim gąbczastym umysłem! Trzeba by przetunelować swoją świadomość do innego wymiaru czy osiągnąć inny stan jaźni/umysłu, aby nie tyle co zrozumieć ,,Zasadę Holograficzną", ale zdać sobie sprawę z tego, co dla ,,Homo Sapiens Sapiens" i innych inteligentnych istot oznacza. Tak właśnie – zarówno na fali ekscytacji, i jakiegoś niepojęcia – reaguje osoba chwytająca za treść tejże publikacji, tworu pisanego przystępnym językiem, jakby to powiedział Hawking ,,bez żadnych umieszczanych równań, które mogły by zniechęcić czytelników, bo tak każe wydawca”. Problemem w przypadku niniejszym omawianej książki Hawkinga jest to, czy bardziej chwalić i doceniać ją za wartości merytoryczne i treść, które ze sobą niesie, które to są częściowo adekwatne (częściowo, gdyż w temacie prac, którym poświęcał się śp. Hawking zaszły już bardzo duże zmiany, wprowadzono nowe poprawki, a baza informacji na dobre została zaktualizowana),bo nakreślone prawie trzy dekady temu, czy prawić ku niej peany, oceniać bardzo, ale to bardzo pozytywnie raczej za tą drugą jej stronę: za ogrom inspiracji, odwagi i tytanicznej niezłomności autora, która niszczy pojęcie ,,kalectwa” w przypadku Hawkinga, które to cechy sprawiły, że ów uczony osiągnął przez wiele dziesięcioleci życia z tą chorobą po prostu.... ogrom: od napisania "Krótkiej historii Czasu" czy omawianej publikacji, aż po odkrycie, że ,,czarne dziury nie są czarne”, i próbę nauczenia świata, że teoria ,,Czasu Urojonego” i ,,Sumy po historiach” są tak samo bardzo ważne dla zrozumienia powstania Wszechświata, jego obecnej i przyszłej ewolucji i rewolucji, jak klasyczny ,,Wielki Wybuch” czy w Kosmologii ,,Inflacja”. Nie możemy oceniać, a tym bardziej, negatywnie przyjmować tej pracę brytyjskiego fizyka, głównie za to, że powstała te ,,entej lat temu” w stosunku do aktualnego stanu wiedzy ludzkości w dziedzinach ścisłych, w tym astronomii, astrofizyki i kosmologii. Pan Hawking nadając książce takiego a nie innego tonu, nie stroniąc przy tym od żartów (pewien ,,suchy żart”, który może naprawdę zwalić z nóg, znalazł się gdzieś w okolicach ¾ objętości pracy i dotyczy on Inflacji Wszechświata na jego wczesnym etapie rozrostu i porównania takowej inflacji do Inflacji w ekonomii współczesnych państw). Profesor przemawiał do nas w języku prostym, ale i profesjonalnym, wyprzedzał on tym samym swoją epokę, wiedząc, że odbiorcą książek mogą być zwykli laicy, jak i specjaliści mu podobni nie tylko obecnie, ale i za wiele dekad w przód. Zresztą sama konstrukcja tytułu "Czarne dziury i Wszechświaty Niemowlęce" w pewien sposób to potwierdza: Hawking nakierowuje nasze myślenie, zdolności łączenia informacji i wyciągania wniosków, tak, aby przedstawiony przez niego problem/zagadnienie było zrozumiane, i aby w razie czego ,,zwykłego Kowalskiego, pracującego w piekarni” zarazić szukaniem z własnej inicjatywy rozleglejszej wiedzy w takim a nie innym obszarze.

Kiedy zaczynałem czytać tę książkę nie spodziewałem się, że może być aż tak ciekawa...a jednak. Autor w bardzo interesujący i zajmujący sposób opisuje zagadnienia z nauki jaką jest geologia, która nie jest pierwszoplanową jeśli chodzi o miejsce wśród literatury popularno-naukowej. Tym bardziej książka ta zasługuje na wyróżnienie.

Książka jest niejako kontynuacją "Fizyki podróży międzygwiezdnych", która to, co w polskim tytule nie było aż tak bardzo widoczne, była komentarzem fizyka do serialu "Star Trek". Ponieważ autor zalany został po jej publikacji morzem listów od "trekkies", postanowił kontynuować swoje wywody w drugiej części, ostatecznie (niestety dla fanów serialu i w ogóle SF) rozprawiając się z wizją rychłego podboju międzygwiezdnych szlaków i kontaktu z Obcymi. Przy okazji rozprawia się też z telepatią i innymi zjawiskami parapsychicznymi, komentuje możliwości rozwoju inteligentnych komputerów i zadaje pytania o najważniejsze kwestie, jakie należy rozwiązać (a przynajmniej próbować rozwiązać) w drodze do lepszego poznania naszego Wszechświata. A wszystko to podlane pożywnym sosem solidnego, ale przystępnego wykładu fizyki, także kwantowej. Książka dobra, ale widać po niej upływ czasu - przez tych dwadzieścia siedem lat dokonał się spory postęp w badaniu kosmosu, a także w rozwoju sztucznej inteligencji. Istnienie planet w innych układach gwiezdnych nie jest już hipotezą, a nowa generacja kosmicznych teleskopów pozwoliła na obserwacje, które autorowi wydawały się jeszcze odległą pieśnią przyszłości. Możliwości AI też znacznie przekroczyły to, co jako szybko osiągalne zakładał Krauss w 1997 r. Mimo to lektura "Tajemnic kosmosu", zwłaszcza dla takiego laika jak ja, na pewno nie jest stratą czasu - akurat prawa fizyki jakoś przez ostatnie ćwierćwiecze raczej się nie zmieniły. Choć trochę szkoda odwołanej wizyty tych Wolkanów i Klingonów... prawda?

Lubie poczytać tego typu tytuły sprzed wielu lat. Znając mniej więcej dzisiejszy stan wiedzy widać szybki rozwój technologii. Dobrze się czyta co myślano o odległym kosmosie sprzed ery wielkich teleskopów. Moim zdaniem oczywiście w książce nadal jest masa treści aktualnych, z których można czerpać wiedzę. Książka posiada bardzo podobny zakres informacji co "Poradnik miłośnika astronomii" Kulikowskiego (mam wydanie z '76). Tę książkę również polecam.

Zgadzam się z opiniami, że wiele zjawisk można opisać tylko symbolami matematycznymi, ale można czasem podjąć próbę opisania ich "zwykłym" językiem. Taką próbę podejmuje również Gordon Kane i biorąc pod uwagę poziom abstrakcji tego zagadnienia należy przyznać, że jest to próba udana.

Przeczytana wiele, wiele razy, choć niekoniecznie od deski do deski, raczej fragmentami... Od dnia, w którym ją dostałam (a miałam wówczas około siedmiu lat) spędziłam nad nią wiele godzin, pochłaniając zawarte tam treści z wypiekami na twarzy... Z samym egzemplarzem związana jest zresztą ciekawa historia z mojego dzieciństwa :) Otóż kiedy rodzice kupili mi tę książkę, spędzała u nas wakacje moja kuzynka. Gdy dorwałam pachnący wolumin w swoje małe łapki, zapomniałam o Bożym świecie, z Gośką włącznie. To był błąd, bo siostrzyczka postanowiła dobitnie przypomnieć mi o swojej obecności... Wyrwała mi zdobycz z rąk, pobiegła na piętro i zrzuciła ją ze schodów ;) Po części do dziś mam ochotę jej za to przyłożyć (książka wygląda jak dziecko wojny),jednak wspominam ten epizod z uśmiechem :) Och, ależ się rozpisałam nie na temat. A więc: książka jest cudowna. Uwielbiam styl prowadzenia narracji przez pana Levy'ego. Ma tak lekkie pióro, tak wspaniałe poczucie humoru i tak niesamowitą pamięć! W treść wplótł szereg anegdotek z życia tych bardziej sławnych, tych mniej sławnych i tych zupełnie nieznanych, którzy dołożyli cegiełkę od siebie w dziedzinie astronomii, wspomina też wiele wydarzeń ze swojego życia. Przekrojowo opowiada o wszystkim, co może zainteresować miłośnika astronomii (i nie tylko): gwiazdach (tych 'zwyczajnych', tych zmiennych, tych podwójnych, tych spadających...),planetach i planetoidach, odkryciach i przełomach, zjawiskach, rekordach, kometach, księżycach... A to zaledwie wycinek tego, o czym David pisze. Oczywiście, trzeba wziąć poprawkę, że książka została wydana w Polsce przed kilkunastu laty (a napisana początkiem lat 90-tych),więc wiele informacji jest już nieaktualnych. Zwłaszcza że astronomia, jak każda nauka, wciąż dynamicznie się rozwija. Nieszczególnie interesujące były dla mnie kwestie techniczne, np. doboru sprzętu lub samodzielnej budowy teleskopu, niemniej jednak dla innych czytelników mogą one okazać się istotne. Oprócz suchego tekstu znajdziemy tam czarno-białe fotografie, rysunki, mapki nieba, wzory różnego rodzaju kwestionariuszy obserwacji i nie tylko, a także szereg książkowych i internetowych źródeł, do których możemy sięgnąć, żeby poszerzyć swoją wiedzę. Książka dla każdego, kto choć trochę interesuje się astronomią. Całym sercem kocham i polecam :)

Książkę napisał fizyk pracujący w ZSSR, co jest wystarczającym powodem, żeby uznać ją za ciekawą. Możemy zapoznać się przykładowo z problemami, jakie miała teoria wielkiego wybuchu z powodu niezgodności z marksizmem i jak chęć udowy bomby atomowej wpłynęła na zaprzestanie uważania mechaniki kwantowej czy właśnie wielkiego wybuchu za "burżuazyjną naukę". Interesujące są także fragmenty dotyczące spotkań radzieckich fizyków z ich amerykańskimi kolegami. Warto także docenić przygotowane przez autora charakterystyki fizyków, zarówno tych z zachodu, jak u Związku Radzieckiego. Dzięki tej książce poznałem postać Andrieja Sacharowa. Część dotycząca bezpośrednio fizyki także warta jest zapoznania, ale osoba, która sięgnęła po inne tytuły popularnonaukowe, raczej nic nowego nie znajdzie. Muszę także stwierdzić, że hipotezy snute przez autora wydają mi się czasami zbyt fantastyczne. Dodam jeszcze, że autor często nawiązuje do "Krótkiej historii czasu" Hawkinga.

Ken Croswell zabiera nas w ciekawą podróż po Drodze Mlecznej (oraz sąsiednich galaktykach). Poznamy ich mieszkańców, czyli gwiazdy, obłoki molekularne i czarne dziury. Z książki dowiemy się, czym różnią się poszczególne typy gwiazd, jak się one grupują oraz o ich zawartości. Nie zabrakło również rozdziałów o samej Drodze Mlecznej - przeczytamy historię poznawania jej struktury przez różnych astronomów w XX wieku. Książka ma ponad 20 lat, ale tylko niewielka część książki wymaga "aktualizacji", dotyczy to głównie wartości stałej Hubble'a - w tamtych czasach kłócono się o jej wartość (niektóre wyniki wskazywały, że stare gwiazdy są starsze od Wszechświata). Lektura naprawdę interesująca i warta przeczytania, gdyż większość innych książek o astronomii skupia się na Wszechświecie ogółem, pomijając opisy struktury galaktyk czy gwiazd.

Znakomita pozycja, do której często wracam. Czytając, czuć ducha przygody - jak to autor napisał - ducha Corteza, Kolumba ( a według mnie i Cook'a ). Dobrze przetłumaczona, świetnie opisana od strony naukowej - do niczego nie da się tam przyczepić od strony merytorycznej. Oczywiście nauka, a zwłaszcza odkrycia na Marsie poszły bardzo mocno do przodu - 14 misji sond kosmicznych od 1996 roku robią swoje. Wydaje mi się, że w sporej mierze wciąż jest aktualna. Sprawnie opisany rys podboju ( tak właśnie ) Czerwonej Planety. Istotnie, tak jak zauważyli koledzy, książka skierowana jest przede wszystkim do amerykańskiego czytelnika - swego rodzaju reklamą planu misji kosmicznych. Stąd sporo odwołań do finansowania ( np. opis tworzenia instalacji do lokalnej produkcji paliwa na Marsie za jedyne 47 000 dolarów :) ). Pomijając te fragmenty, to solidny kawałek wiedzy, nie tylko dla fana sci-fi. Jest nawet propozycja kalendarza, który obowiązywałby na Marsie. Dla entuzjasty lotów w kosmos - pozycja obowiązkowa. Tym bardziej, że wcześniej czy później trzeba się będzie ruszyć z trzeciej skały za słońcem :). A Robert Zubrin jest jednym z pionierów wytyczających drogę.