Narodziny cyborgizacji. Nowa eugenika, transhumanizm i zmierzch edukacji

Książkę przeczytałem już jakiś czas temu. Z perspektywy czasu mogę powiedzieć tyle, że po tak niedużej książce nie spodziewałem się wielkich analiz, toteż nie ma co narzekać, że autorzy pobieżnie omówili poszczególne elementy. Dla wielu osób książka może nie być specjalnie odkrywcza (wydana w 2011, a przez te kilkanaście lat liczba informacji w necie mocno wzrosła),a może i nieco zdezaktualizowana, jeśli w ostatniej dekadzie pojawiły się nowe badania. Książkę traktuję bardziej jako punkt startowy, jeśli chce się zagłębić w poruszaną tematykę, zaczynając choćby od całej masy wymienianych w niej badań.

Książka i mi się podobała i rozczarowała. Plus, że mamy tu szeroki i w moim odczuciu rzetelny przegląd poglądów dotyczących BDP. Sporo tu rozważań teoretycznych itp. Samo w sobie jest to zajmujące. Ja jednak nabyłem tę książkę przede wszystkim po to aby dowiedzieć się jakie przeprowadzono do tej pory eksperymenty, jakie były ich rezultaty. A tego jest w książce jak na lekarstwo. Najciekawszego najmniej. Stąd rozczarowanie.

Dużo liczb, wyliczeń, wykresów, teorii ekonomicznych, trudnych słów (ale jest słownik) i spora rozpiętość tematów. Napisane zaś w taki sposób, że nawet laik taki, jak ja, jest w stanie, przy odrobinie dobrej woli, zrozumieć o co chodziło autorowi. Mamy tu "Kapitał" w pigułce oraz przełożenie marksizmu na dzisiejsze czasy. Dużo więcej się wyjaśnia gdy używa się Marksowskiego słownika do zrozumienia zasad rządzących współczesnym kapitalizmem.

Zdecydowanie najlepszy z dotychczas przeczytanych przeze mnie "Przewodników Krytyki Politycznej"; autorka omawia i poddaje krytyce poglądy między innymi Carla Schmitta, Ulricha Becka, Anthony'ego Giddensa, Jurgena Habermasa, Richarda Rorty'ego, Richarda Falka i Andrew Straussa, Antonio Negriego i Michaela Hardta, i wielu jeszcze innych myślicieli. Generalnie, polemizuje z liberalnym globalizmem politycznym i postmodernizmem, przeciwstawiając im klasyczną nowoczesną koncepcję polityczności i policentrycznego porządku światowego opartego na równowadze mocarstw, co zaczerpnęła od Carla Schmitta. Mniej uwagi autorka poświęca krytyce globalizacji ekonomicznej, skupiając się przede wszystkim na jej warstwie politycznej, a w zasadzie na liberalnych próbach zniesienia polityki i zastąpienia jej globalnym społeczeństwem obywatelskim, zuniformizowanym na liberalną modłę. To czyni jej pracę interesującą bynajmniej nie tylko dla lewicowców, choć również dla nich wartościową, bo starającą się ożywić i nadać nowego wigoru socjaldemokracji, pochłoniętej u progu XXI w. w zasadzie już całkowicie przez lewicowy liberalizm. Dla lewicy perspektywa autorki jest jednak o tyle niebezpieczna, że czyni ona jej hasła ideowe kwestią przygodności i zdobycia bądź też utrzymania hegemonii. W porównaniu z perspektywą liberalną, relatywizuje je zatem. Dla prawicowca, owa relatywizacja idei lewicy będzie czymś bardzo atrakcyjnym, choć jej zakres zdecydowanie niezadowalający - w końcowych partiach książki, autorka przytomnie zaznacza, że jej pluralizm nie obejmuje stanowisk negujących zasady ustroju demoliberalnego, choć też wykluczenie zwolenników tych perspektyw ma u niej wymiar wyłącznie polityczny, nie zaś etyczny jak w liberalizmie. Prawicowiec całkowicie podpisze się natomiast pod wnioskami autorki dotyczącymi porządku międzynarodowego. Książęczkę Chantal Mouffe należy zatem polecić wszystkim; prawicowcom, lewicowcom, jak i czytelnikom zainteresowanym współczesną filozofią polityczną, przegląd stanowisk której znajdą tu omówiony.

Jeśli kogoś ciekawi temat związany z "urządzaniem życia", to książka ta stanowi znakomite wprowadzenie. Właściwie przedstawiony został zarys historyczny kształtowania się tytułowego pojęcia oraz najważniejsze prace Foucaulta, Agambena i innych włoskich teoretyków z tego obszaru.

W jednej z najistotniejszych powojennych publikacji o kondycji społeczeństwa, Daniel Bell nakreślił przyczyny i podał remedia na kryzys jednostki i zbiorowości ludzkich w dobie modernizmu. "Kulturowe sprzeczności kapitalizmu" to monografia z pogranicza socjologii i antropologii kultury. Do opisu kondycji człowieka, autor posiłkuje się ekonomią, szeroko rozumianymi wytworami kultury i polityką. W swych dociekaniach odwołuje się do koncepcji tuzów przedmiotu. Przytacza Maxa Webera, Karola Marksa, Williama James, Susan Sontag, Emilie Durkheima, Hannah Arendt czy Alexisa Tocqueville'a. Choć publikacja ma już 40 lat, kilka kwestii wydaje się niepokojąco aktualna. Dla ustalenia uwagi, Bell już na wstępie deklaruje swoje postawy wobec zjawisk opisanych w książce (str. 10): "(...) jestem socjalistą w ekonomii, liberałem w polityce i konserwatystą w kulturze." Jednak nie polecam wiązać zacytowanych etykietek, z własnym rozumieniem tych pojęć. Bell dość szeroko i obiektywnie opisuje kondycję człowieka, bolączki gospodarki i meandrujące w różnych kierunkach wytwory kultury. Przytoczone deklaracje autora są, subtelnymi i mocno osadzonymi w przemyślanej argumentacji, postawami. Przykładowo, własny socjalizm ekonomiczny opiera na bardzo mocnej konstatacji (str. 12): "...bogactwo nie powinno być wymienialne na niezasłużone przywileje w dziedzinach, w których jest ono nieważne" Główną tezą książki jest ostrzeżenie i zachęta do namysły nad kondycją świata zachodniego. Fundamentalny problem cywilizacyjny upatruje Bell we wzajemnie sprzecznych zasadach - wydajności w ekonomii, równości w polityce i samorealizacji jednostek w kulturze. Własne diagnozy, zawarte głównie w drugiej cześć, poprzedza zreferowaniem aktualnego (na lata 70-te XX wieku) stanu społeczeństwa Pierwszego Świata. W przykładach, posiłkuje się głownie amerykańskimi realiami. Dla mnie były to bardzo odkrywcze i nieszablonowe dywagacje. Przemiany stylu życia, to przede wszystkim opisy ciekawej degradacji etosu protestanckiego (stylu życia nastawionego na społeczność) i purytańskiego (samoograniczenia własnych potrzeb) w kierunku hedonizmu i szczęścia doczesnego (str. 110-115). W szczegółach atrofię pożądanych zasad, wzmacnia przykładami w przemianach kulturowych. Sztuki wizualne, wygodne życie w dobie powojennej prosperity i dostęp do łatwo formatowanej pod własne potrzeby konsumpcji dóbr, sprawiły zanik relacji, infantylizację i degradację głęboko odczuwanej dotychczas transcendencji do roli wstydliwego i niepożądanego wstecznictwa. Samospełnienie i samorealizacja stały się promowanymi potrzebami. Taką zmianę ludzkiej perspektywy, autor podsumował dobitnie słowami (str. 129): "Na klasyczne pytanie o tożsamość: 'Kim jesteś?' tradycjonalista odpowiedziałby: 'Jestem synem swego ojca'. Dziś odpowiada się : 'Ja jestem ja, pochodzę od siebie, wyborem i działaniem kształtuję siebie.'" Ten cytat wydaje mi się osią zarysowanego problemu współczesnej egzystencji w zagubieniu (str. 210-214). Bell poświęcił sporo miejsca, na pokazanie głęboko ludzkiej potrzeby odwołania się do absolutu, lub co najmniej do obiektywnej zasady moralnej w stylu Kanta. Niestety zabrakło mi niuansów i podania szerszego spektrum możliwych źródeł moralności. Jednak sama diagnoza o potrzebie namysłu nad ulotnością własnego jestestwa jest trafna. Do osłabienia wagi pryncypiów protestancko-purytańskich, konstytuujących klasyczny kapitalizm liberalny, przyczyniły się zarówno ruchy kontrkultur jak i prądy ideowe w sztuce. Bell dowodzi, że XX-wieczne przemiany w malarstwie, literaturze i sztuce, to z jednej strony wynik osiągnięć nauki i techniki, z drugiej ludzka potrzeba specyficznej ekspresji w modernistycznym przebraniu. Wytwory kultury zaczęły schlebiać mniej wyszukanym odbiorcom-konsumentom, dając ofertę na każdą kieszeń i pod każdy gust. W efekcie sztuka się strywializowała, przyczyniając się do zaniku więzi społecznych i ogólnie do niekorzystnych zmian stylu życia; pogłębiła frustracje w coraz większym natłoku informacji dostępnej masom (str. 130-160). Sztuka utraciła swój tajemniczy charakter, granica między profanum i sacrum uległa deformacji. Człowiek stał się konsumentem kultury. W drugiej części Bell przeprowadził kilka istotnych i chyba najtrudniejszych, z punktu widzenia realnej polityki gospodarczej, dyskusji nad znaczeniem państwa, jako źródle redystrybucji dóbr budżetowych. Krótko zreferował ustawodawczą, opiniotwórczą i zabezpieczającą podstawowe potrzeby obywateli, rolę państwa. Do głównych bolączek współczesnej gospodarki rynkowej, zaliczył zmianę celu gromadzenia dóbr. Kiedyś dominowała motywacja oparta na POTRZEBACH, współcześnie napędza do kumulacji PRAGNIENIE (str. 271) . Ta jakościowa zmiana, to według autora, wynik hedonizmu, atomizacji potrzeb, braku moralnych fundamentów, przewartościowanie społecznych i kulturalnych pryncypiów. We fragmencie związanym z ekonomia polityczną, autor przedyskutował fundamentalny problem wzajemnych relacji i znaczenia 'wolności' i 'równości' (str. 312-314). Te subtelne i rozpalające polityków pojęcia, stanowią centralny tandem demokracji obywatelskiej. Bell nie daje jednoznacznych rad, jak należy rozumieć i realizować równość podatkową. Za najważniejszy element układanki uznał równość szans, jako zdrowy czynnik startu w liberalną gospodarkę. Dokonał subtelnej i krytycznej analizy bezrefleksyjnego pojmowania egalitaryzmu, prowadzącego czasem do absurdu. Jednoznacznie, jako socjalista ekonomiczny, optuje za jak najszerszym dostępem do opieki zdrowotnej, nawet kosztem innych celów budżetowych. Posiłkując się głębokimi wizjami Huntingtona, Bell przedstawił bardzo trafne prognozy społeczno-gospodarczo-polityczne na ostatnie ćwierć wieku XX (str. 251-257) . Dobrze zdiagnozował upadek hegemonii geopolitycznej USA, problemy ZSRR i odśrodkowe siły w Jugosławii. Zreferował konsekwencje rosnącej roli korporacji globalnych, wzrost znaczenia informacji i nieuchronnych zmian społecznych z tym związanych. Celnie opisał wagę kryzysu energetycznego i walkę o zasoby naturalne. Niebywały poziom trafności prognoz sugeruje, że ogólna wizja Bella, co do kierunku potrzebnych zmian, zostaje dodatkowo wzmocniona. Końcowy postulat będący ogólnym wnioskiem z pracy, wart jest namysłu (str. 329): "Odrzucić możemy pozbawioną moralnego uzasadnienia pogoń za burżuazyjnymi zachciankami i dawać priorytet dobru publicznemu. Potrzebujemy jednak politycznego liberalizmu, który chroniłby jednostkę przed przymusem i zapewniał jej we właściwych granicach rekompensatę wysiłków i zasług." Książkę "Kulturowe sprzeczności kapitalizmu" należy przeczytać. Nie tylko studentom socjologii i ekonomii może dać syntetyczną podstawę do lepszego odczytywania procesów społecznych i gospodarczych. Pewne treści są tu oczywiście niedostępne. Właściwie nie istniało, cztery dekady temu, społeczeństwo informacyjne. Społeczności internetowe, które nas oplatają trywializmem i post-prawdą, wprawiłyby zapewne Bella w nie najlepszy nastrój, a jego diagnozy formułowane dziś, byłyby niestety jeszcze mniej optymistyczne. Tym bardziej warto poczytać z namysłem o kondycji człowieka i w efekcie spróbować poprawić higienę własnego życia społecznego. Niewątpliwie nie jest to monografia do lektury 'w biegu'. Pewne sformułowania odesłały mnie do słownika, niektóre zwroty przesadnie ukwiecone filozoficzno-socjologicznym żargonem mogą męczyć. Czasem galopada wyszukanych powiązań dotknęła absurdu (na przykład słownictwo i analogie społeczne wzięte z teorii względności - str. 152) . Jednak te nieliczne drażniące mnie detale, nie powodują obniżenia, mojej ogólnej wysokiej, oceny wartości pracy Bella. Polecam gorąco.

Dobra książka, ale bardziej niż na historii społecznej (efekcie jaki lewica wywarła na rzeczywistość),skupia się na wzajemne powiązaniach/zerwaniach zarówno ideowych jak i partyjnych pomiędzy socjalistami, abolicjonistami i ruchem feministycznym. Jako suplement do bardziej klasycznej historii lewicowej w USA.

Książka Zysk ponad ludzi to zbiór artykułów powstających głównie w latach 90. Ich autor jest jednym z najbardziej znanych krytyków polityki Stanów Zjednoczonych – nie tyle samego państwa, co sposobu, w jaki eksportuje ono demokrację i wolny rynek na własnych zasadach. W zasadzie tym jednym zdaniem można by zamknąć opis tej książki. Mimo że od jej wydania minęło ponad 25 lat, mam wrażenie, że pozostaje ona zaskakująco aktualna. Wystarczy spojrzeć na współczesne wydarzenia, chociażby w Wenezueli (nie mnie oceniać, czy słuszne, czy nie),by dostrzec mechanizmy bardzo podobne do tych opisywanych przez Chomsky’ego. Chodzi o wprowadzanie rządów, które można określić mianem „korporacyjno-demokratycznych”, szczególnie w krajach Ameryki Łacińskiej. Autor skupia się głównie na tym regionie, przywołując m.in. Meksyk i skutki NAFTA, zamach stanu w Gwatemali, obalenie rządu w Chile czy problemy gospodarcze Kolumbii, wszystko osadzone w kontekście doktryny Monroe. Jednocześnie książka nie ogranicza się tylko do Ameryki Łacińskiej – pojawiają się także Iran 1953, wybory we Włoszech w 1948 roku oraz relacje USA z Japonią, Koreą czy Chinami. Wspomniana zostaje również Europa Wschodnia. Nie jest to lektura łatwa. Czytało mi się ją momentami ciężko, ale mimo to udało mi się uchwycić główną tezę autora. Chomsky pokazuje, w jaki sposób Stany Zjednoczone, używając bardzo różnych narzędzi – od przewrotów zbrojnych, przez presję polityczną i gospodarczą, po systemy przedstawiane jako „dobro wspólne” (globalizacja, wolny rynek, demokracja) – realizują własne interesy poza swoimi granicami. Efektem mają być rosnące nierówności i pogłębiające się ubóstwo, często usprawiedliwiane walką z komunizmem czy „niebezpiecznym” nacjonalizmem. Być może brzmi to antysystemowo, ale warto zaznaczyć, że podobnie działały i działają wszystkie mocarstwa na przestrzeni historii. W tym sensie Chomsky nie opisuje wyjątku, lecz konkretny przykład funkcjonowania globalnej siły. Przy okazji – Wielkiej Brytanii również się tu (i całkiem słusznie) dostało. We wstępie pojawia się sugestia, że książki Chomsky’ego mogą prowadzić do marazmu i utraty nadziei. Nie miałem takiego odczucia. Bardziej odebrałem ją jako próbę pokazania mechanizmów władzy i kontroli, które przez dekady były budowane przez światowe mocarstwa, często wbrew deklarowanym wartościom i kosztem zwykłych ludzi. Żeby jednak nie popaść w myślenie zero-jedynkowe, mam też pewne wątpliwości. Zabrakło mi głębszej refleksji nad tym, czy alternatywa wobec opisywanego systemu byłaby rzeczywiście mniej brutalna, czy tylko brutalność miałaby inną formę. Momentami mam też wrażenie, że amerykańska polityka zagraniczna przedstawiona jest jako zbyt spójna, jakby decyzje zawsze zapadały w jednym centrum władzy, podczas gdy rzeczywistość bywa znacznie bardziej chaotyczna. Podsumowując: to książka trudna, momentami męcząca, ale bardzo ciekawa i skłaniająca do myślenia. Traktuję ją raczej jako świadomą, konkretną, jednostronną krytykę systemu niż obiektywną historię świata. Ta lektura może sprawiać wrażenie, że daje proste odpowiedzi, ale moim zdaniem tak nie jest. Po jej przeczytaniu jeszcze trudniej znaleźć sensowne sposoby mierzenia się z tematami władzy i demokracji, zwłaszcza w systemach, w których dobro zwykłego człowieka bywa dodatkiem, a często ma znaczenie wątpliwe lub pozorne. Mocne 7/10

Potęga mitu jest zapisem rozmów dziennikarza Billa Moyersa i Josepha Campbella - jednego z najwybitniejszych mito i religioznawców. Nie będę ukrywał, że dla mnie jest to najważniejsza albo jedna z najważniejszych książek jakie w życiu czytałem. Campbell dokonuje analizy mitu, jego znaczenia w naszym życiu, wyjaśnia co mity mówią o nas samych i jak wiele łączy wszystkie religie świata. To nie jest atak na którąkolwiek religię. Nie znajdziecie tu nic o tym, że - jak głoszą różnej maści wrogowie sacrum - religie to zło, nic o fanatyzmie, o wojnach religijnych. Książka prezentuje piękno religii, ich mądrość głoszoną przez święte księgi i wielkich mędrców: Jezusa, Buddę i innych. Potęga mitu ukształtowała moje poglądy na religię. Chociaż sam Campbell był niewierzący, dzięki temu dziełu skrystalizowały się moje poglądy na religię. Neguję tak skrajny ateizm Richarda Dawkinsa jak i radykalny fundamentalizm religijny. Jest to także dzieło o tolerancji religijnej i lepszym zrozumieniu obcych wierzeń. Dla ludzi, którzy nie mają dużego pojęcia o innych religiach niż ich własna, będzie to wspaniała lekcja religioznawcza. Obowiązkowy tytuł dla każdego kto mieni się kulturalnym człowiekiem i jedna z największych pereł literatury religioznawczej i mitoznawczej.

Bardzo szeroki wachlarz poruszanych tematów (od wychowania dzieci, po ewolucję ubioru czy narcyzm) powoduje, że jest to wartościowa pozycja, jednak miejscami nużąca. Autor trzyma się wyznaczonego tematu, jednak ilość zagadnień jest przytłaczająca i czytało się to ciężko, mimo naprawdę ciekawych fragmentów. Każdy znajdzie coś dla siebie...jeśli przebrnie przez części zupełnie dla niego obojętne.

Jeżeli ktoś spodziewa się informacji, jak kształtować przestrzeń publiczną, sugestii dotyczących urbanistyki czy estetyki miast - będzie zaskoczony. Ta książka to bardziej lewicowy manifest z rewolucyjnym wręcz zacięciem, mocną ekonomiczną i historyczną podstawą. To ważne, dość radykalne i potrzebne spojrzenie na to, czym właściwie może być miasto. Może nie wystarczy park i sprawna komunikacja, żeby stworzyć dobre miasto? Ale autor częściej niż na tym, jak zmienić miasto na lepsze pisze o tym, czym miasto może się stać - w tym przypadku areną buntu. Co nie do końca dziś przekonuje. Czy rosnące nierówności społeczne, gentryfikację, 'pożerające' energię, coraz mniej egalitarne miasta należy zmieniać? Zdecydowanie. Czy wrócą barykady na ulicach? Nie wykluczone, choć nie do końca porywa mnie taka wizja, mówiąc eufemistycznie (w kontekście poprawy jakości miasta). Wydaje się, że jest sporo do wykonania w drodze ewolucji, tymczasem ze stronic wyziera raz na jakiś czas widmo rewolucji i manifest stricte polityczny. Format i brak marginesów to koszmar i tutaj dodatkowy minus.

Można Hakimowi zarzucić wiele - uproszczenia, złe interpretacje, wyolbrzymienia, umniejszenia i wszystkie inne "enia". Ale nie można mu odmówić tego, że napisał książkę bardzo wpływową, posiadającą wiele niezwykle ciekawych informacji o społecznościach anarchistycznych w historii i nade wszystko - proponującą wizję wolności, która jest piękna i możliwa do uzyskania. TAS warto przeczytać nie jako książkę historyczną czy przewodnik do anarchizmu, lecz jako esej-wizję idealisty.

Książka jest instruktażowa, w jaki sposób prowadzić wywiad. Opisane są poszczególne sposoby działania i prowadzenia wywiadu. Można ją czytać fragmentami, chociaż autora zaleca od rozdziału do rozdziału. Jak dla mnie jest za zachowawcza i napisana w sposób podręcznikowy.

Niezwykle niestaranne wydanie Wydawnictwa UW - brak translacji wyrażeń nie-niemieckich (przede wszystkim łacińskich). Przypisy umieszczone na końcu książki utrudniają lekturę - a mają one zasadniczą rolę w tekście Webera. Sama jakość książki i jej estetyka - bardzo dobra, choć nie to jest najważniejsze w odbiorze wydania. Samo dzieło M. Webera pozostaje wybitne - przedmiotem badania autora jest przede wszystkim "asceza", która warunkuje powstanie dobrego pracownika i dobrego pracodawcy, ewentualnie - działającej osoby przedsiębiorczej, która jest w stanie odłożyć pieniądze, ciężko pracować, dokonywać modernizacji i odpowiednio zainwestować. Zasadniczym "motywem" tekstu jest proces wyklarowania się "czystego ascetyzmu" z ascetyzmu powstałego na skutek przyjęcia odpowiedniego wyznania chrześcijańskiego (przede wszystkim chodzi tu o kwakrów, kalwinów i in., mniej o luteran). Katolicyzm reprezentować ma zaś w wizji M. Webera postawę "tradycjonalistyczną", a więc nie ascetyczną, "wygodną", w której priorytetem nie jest odpowiednie zarządzanie dobrami ziemskimi. "Tradycjonalista" to człowiek, który pożąda raczej wolnego czasu niż nadwyżki - "asceta" nie tylko pragnie nadwyżki, ale również chce ją odpowiednio zainwestować - aby pomnożyć swoje bogactwo (pierwotnie - na chwałę Bożą, po sekularyzacji - niekoniecznie). Tekst ten jest szczególnie interesujący dla badacza C. Schmitta - podobieństwo metody i stylu (długie i treściwe przypisy) jest bardzo znaczne. Banałem zaś jest stwierdzenie, że Schmittiańska "teologia polityczna" jako nauka o poszukiwaniu analogii między obowiązującym prawem a "obowiązującą" teologią ewidentnie nawiązuje do Weberowskiej nauce o relacji pomiędzy teologią a etyką. Podobnie, proces sekularyzacji również pełni ważną rolę w pismach autora "Dyktatury". Lektura warta polecenia, szkoda, że tak słabo wydana. Na marginesie należy polecić tekst C. Schmitta - "Nomos-Nahme-Name", który rozwija problem relacji "ascezy" i władzy.

Króciutka analiza przed jakim wyborem nowego systemu społeczno-ekonomicznego stoimy. Cała wizja oparta na analizie dwóch wymiarów – zmiany klimatycznej z którą sobie poradzimy, bądź nie (ergo czy będziemy żyli w dostatku czy nędzy),oraz czy nowy system będzie oparty na hierarchii czy równości. Wynikają z tego tak optymistyczne wizje współżycia typu dostani świat równy mniej więcej dla wszystkich vel radykalnie nierówny świat w którym niewielkie pozostałe zasoby zostaje tylko u garstki wybrańców. Otrzymujemy zatem krótkie przeglądy potencjalnych efektów decyzji które podejmujemy dziś. Oczywiście wizje te są tylko „modelami”, czystymi opisami pewnych zjawisk, a wiadomo że tak jak nigdzie nie ma czystego wolnego rynku, tak nigdzie nie zapanuje czyste modele opisane prze Petera Frase. Polecam lekturę, pomaga zastanowić się jaki świat może być konsekwencją wyznawanych dziś wartości, to cenne, gdyż na co dzień rzadko znajduję czas na taką refleksję. Warto zauważyć, że w efekcie otrzymujemy dwie w miarę optymistyczne wizje i dwie bardziej mroczne – zwłaszcza świat nazwany „ekstremizmem” – świata totalnego braku zasobów podzielonego na klasy gdzie 0,1% najbogatszych będzie miała wszystko, a reszta nie będzie miała nic – wydaje się szalenie dojmująca. Minusem jest nazewnictwo – dla Autora pozytywne wizje to komunizm lub socjalizm – szczególnie używanie nazwy komunizm do świetlanej wizji – wydaje mi się co najmniej niezręczne. On się jednak kojarzy z pewną historyczną ideologią splamionym zbrodniami. Myślę że wielu czytelników to zniechęca, a niepotrzebnie. Polecam

Billig napisał świetną książkę o nacjonalizmie, zarówno dla osób utożsamiających to zjawisko jedynie z jego 'gorącą' odmianą, jak i dla tych zauważających go w naszym codziennym życiu. Autor otwiera nam oczy z każdym kolejnym rozdziałem popierając swoje tezy licznymi przykładami, odnoszącymi się głównie do polityki Stanów Zjednoczonych, ale nie tylko. Lekka polemika z uznanymi badaczami nacjonalizmu jak Smith, Hobsbawm, Gellner i inni. Książka zajmująca, ale wymaga oczytania - trudno poradzić sobie ze wspomnianymi wyżej polemikami bez znajomości tez o zbiorowości wyobrażonej choćby i ogólnie - historii pojęcia nacjonalizmu, a także uświadomienia sobie różnic w znaczeniu tego pojęcia w poszczególnych językach. Billig jest w stanie obronić swoje tezy i uwrażliwić swoich czytelników na codzienne zjawiska, o których do tej pory nie myśleliśmy.