Urodziłem się. Eseje

Wytrawny detektyw literacki z tego Gondowicza. To szaleństwo tropienia motywów z ulubionych pisarzy dopaść może chyba każdego, ale teraz znam już prawdziwego mistrza. Sięgnęłam po te felietony w trakcie czytania Lalki i wielką przyjemność sprawiły mi dywagacje o niej (Izabela Łęcka mamą Apollinaire’a! piękne!). I tak sobie myślę, że czas na powtórkę z Ferdydurke. Bywa tu i smutno, i nostalgicznie, ale uśmiałam się ładnych kilka razy. I zdecydowanie chcę więcej.

Mała książeczka z zapisem igraszek lingwistycznych obserwatorsko stylistycznych. Tematem niby banalne zdarzenie - sytuacja autobusowo towarzyska, ale kreatywność autora może poruszyć refleksje w kwestii inności spojrzenia i wielości interpretacji. Jak napisała w opinii Rocinka : ,,Skoro jeden autor może tę samą prostą historyjkę przedstawić na prawie sto sposobów, to kto ośmieli się powiedzieć, że ma monopol na prawdę? " Żongluje Autor tą historyjką w bardzo wielu wariantach: onirycznie, sonetowo, sprawozdawczo, niefrasobliwie, wierszem wolnym, prostacko, onomatopeicznie, synkopowo, z przodu z tyłu *, secesyjnie, bezsilnie, geometrycznie...Wariantów jest aż 99, a kabaret "Freres Jacques" objechał z nimi pół świata. Stawiam na półkę 'REMEDIUM' obok " Humoru z zeszytów". ------------------ * Wariant "Z przodu z tyłu" przypomniał mi szkolną zabawę w słówka - czytając np. "Odę do młodości"... albo " Stepy Akermańskie" w miejscu przecinka wstawiało się ' z boku' a w miejscu kropki 'w kroku'...dzisiaj tego się już chyba 'nie przerabia' ;)

Zbiór "Nieobliczalne", jak we wstępie pisze sam autor profesor UJ Michał Paweł Markowski, zawiera teksty pisane "na marginesie obszerniejszych projektów pisarskich". Znajdziemy tu recenzje i małe rozprawki filozoficzne o melancholii, egzystencji i miłości, reminiscencje związane z Wenecją i żydowskim cmentarzem w Krakowie, eseje na temat utworów Szekspira, Prousta, Eliota, Coetzee'ego, Stasiuka i nieprzeniknionej twarzy Mrożka. Krakowskiego filozofa kultury najbardziej pociąga czytanie dzieł innych autorów wbrew utartym schematom i interpretacjom, czytanie "nieobliczalne", które tak obrazowo opisuje: 🔰"doskakujemy do tekstu, badamy co on mówi, jak się porusza, zanim znaczenia poukładają się w znane wzory". Najprościej rzecz ujmując prof. Markowski proponuje nam podróż w nieznane poprzez teksty książek i pogodzenie się z faktem, że żadna interpretacja nie jest ostateczna. Brzmi kusząco. Pod piórem Markowskiego kolejne książki i oglądane miejsca stają się częścią nieoczekiwanej przygody. Autor w swoich tekstach jest cały czas wyraźnie obecny i zamiast pisać analizy historycznoliterackie na temat Prousta zdaje nam sprawę ze swoich zmagań z prozą Prousta. Dalej jest jeszcze ciekawiej, gdy poprzez filtr biografii autora przyjdzie nam uczestniczyć w... sekcji zwłok. Z jednej strony ta pisarska metoda Markowskiego jest fascynująca, z drugiej - budzi niepokój, czy aby autor nie uprawia zbyt błyskotliwej humanistyki. Jednak jeśli taka formuła spotkań z literaturą czy filozofią ma nas, przynajmniej na chwilę wytrącić z myślowych przyzwyczajeń i usypiających stereotypów, to może warto pójść drogą wskazana przez pana profesora? A podążając ku nowym interpretacjom, lekturom i emocjom dostąpimy zaszczytu obcowania z takimi przemyśleniami: 🔰"W gruncie rzeczy miłość jest przeciwko nam, bo wywraca na nice nasze najtrwalsze przyzwyczajenia. Miłość wyprowadza nas w pole, gdzie nie ma już naszych myśli, naszych pojęć i naszych doświadczeń. W miłości nie ma miejsca na mojość, która dominuje w przestrzeni rozumu. [...] Gdy chcę kogoś pokochać, muszę wystawić się na świat, którego nie znam. Muszę wystawić się na dotkliwą obecność innego świata. Muszę pozwolić się dotknąć. To właśnie w dotyku cudzej dłoni, w dotyku innego ciała rodzi się rozumienie. Rozumiem, bo jestem dotknięty. Dotknięty do żywego". 🍁Listopadowe wyzwanie LC 2025: Przeczytam książkę polskiego autora lub autorki wydaną po 2000 roku. (3)

Moje podejście do Geneta od lat jest niezmienne i oparte wręcz na dogmacie, że skoro napisał to Genet, to nie może to być złe. Musi być genialne. Tak też jest z tą książką - trudno nazwać ją klasyczną powieścią, to raczej traktat intelektualny o zabarwieniu filozofią buntu - którą oceniam jako rewelację. Tu nie ma o czym pisać (albo inaczej, jest o czym, ale po co?),to trzeba po prostu przeczytać i przetrawić w umyśle.

"Słońce, możliwość, radość" nie jest lekturą lekką, choć momentami odnosi się wrażenie, że taka właśnie w zamierzeniu miała być. Niestety, nie każdy może z nią stanąć do walki jak równy z równym. Zdecydowanie należy docenić nieprawdopodobną wręcz wiedzę i bogactwo języka autora, reprezentującego umierająca już kulturę wypowiedzi i kulturę w ogóle. Towarzyszenie myśli przewodniej wyłaniającej się (czasem) z jego esejów może być trudne, jednak nie znajduję jak na razie nic lepszego na rozruszanie szarych komórek i zmobilizowanie ich do rozwoju.

rytm i chaos wielkiego miasta, szyldy uliczne, reklamy, witryny, architektura - notatki z miejskich wędrówek, mini‑eseje o codziennych przedmiotach - poetyckie obserwacje nowoczesności... każdy fragment ma własny tytuł, a całość układa się w literacki montaż – jak spacer przez miasto, w którym każdy zaułek odsłania inną myśl, psychologię przechodnia, nowoczesne doświadczenie czasu i przestrzeni, relację człowieka z techniką i towarem, przedstawia codzienność jako pole filozoficznej refleksji... pierwsza (i jedyna) książka autora w pełni literacka, eksperymentalna, surrealistyczna, montażowa, inna niż wcześniejsze prace akademickie...

Czytanie esejów Susan Sontag można porównać do zwiedzania galerii sztuki. Poruszać się po fascynujących salach, ciągle odkrywać, widzieć, czuć, poznawać osobiste przemyślenia Autorki i łączyć je ze swoimi - jakkolwiek marne by nie były - myślami. Wielotematyczne analizy, mające wydźwięk wielowymiarowy w połączeniu z niezwykłym piórem Susan Sontag są czymś, czego nie można łatwo zapomnieć, ani przejść obojętnie. Ogrom pracy, pasji, jak i refleksji Autorki można odczuć całym sobą.

Nieco ironiczne krytyczne spojrzenie na 20. wiek, jego luźna kronika. Nieoryginalne w tym sensie, że motyw historii jako ciągłego ruchu po kole i powracania do - po tysiąckroć wcześniej popełnionych błędów, podłości, zbrodni - jest obecny w historiografii od samego jej zarania. Na szczęście żaden to wykład uniwersytecki, raczej dość przewrotny esej, z licznie przywoływanymi anegdotami ilustrującymi szaleństwa szczęśliwie minionego stulecia, których ukoronowaniem miał być ,millennium bug”. Chyba dlatego nowe są tu tylko pewne mało znane anegdotki, incydenty, mniej lub bardziej nieśmieszne śmiesznostki. Zgadzając się od zawsze, że Całość najlepiej poznać i zrozumieć dzięki Szczegółowi, polecam tę książeczkę - także jako intelektualną zabawę w odkrywanie tego, co Autor naprawdę myśli o XX stuleciu…. Za dość łatwą podpowiedź można uznać ostatnie zdanie: ”A w roku 1989 pewien amerykański politolog wymyślił teorię o końcu historii, według której historia już się właściwie skończyła (…). Lecz wielu ludzi nie znało tej teorii i jak gdyby nigdy nic nadal robili historię”. A żeby nie było za dobrze: zdanie o obozowej kapeli „w biało-niebieskich marynarskich strojach” zapewne jest jakimś nieporozumieniem, skoro marynarskie pasiaki były w poziomie, a nie w pionie – jak obozowe…. Nie jest też prawdą, by – jak twierdzi Autor - pierwszym aktem XX-wiecznego ludobójstwa była rzeź Ormian. Mniej więcej 10 lat wcześniej Niemcy wymordowali lud Herero w dzisiejszej Namibii… Parę cytatów, które do mnie najmocniej przemówiły… . …Pod Predazzo austriaccy żołnierze wysłali do Włochów kota z karteczką, na której było napisane „Posyłamy wam naszego kota z cygarem”. Kot miał przywiązane cygaro do grzbietu kawałkiem sznurka. No i Włosi wypalili cygaro, a kota zabili i zjedli… …A w roku 1916 niemieccy szpiedzy przedostali się do stajen armii rumuńskiej i dodali do obroku zarazki nosacizny, po czym padło 3055 rumuńskich koni… …Pierwszą wojnę światową nazywano też Ostatnią z Ostatnich (…). Ale po wojnie nazywano ją tak tylko w państwach zwycięskich, bo ich mieszkańcy uważali, że żadna następna wojna nie jest potrzebna, lecz ludzie w państwach, które ją przegrały, nie myśleli całkiem tak samo…. …. A rząd szwajcarski poprosił Niemców, by do paszportów wbijał Żydom duże, drukowane „J”, żeby szwajcarscy policjanci rozpoznali na granicy Żyda, który nie wyglądał jak Żyd… ….Amerykanie, którzy w roku 1944 polegli w Normandii, byli rosłymi chłopami, mierzącymi przeciętnie 173 cm i gdyby ich ułożyć jednego za drugim, stopami do potylicy, to razem mierzyliby 38 kilometrów. (…) Na całym świecie poległych żołnierzy było łącznie 15 508 km… …Trupy w ruinach domów bywały skulone, a niekiedy dwa czy nawet trzy trzymały się za ręce albo w objęciach i żeby móc je wydobyć, trzeba je było rozcinać piłą… …O wieku XX mówiło się, że w dziejach ludzkości był najbardziej morderczy, a ci, którzy cieszyli się na XXI, mówili, że tak czy owak gorzej już być nie może, lecz z kolei inni mówili, że zawsze może być gorzej, a przynajmniej równie źle… …Dużym rozczarowaniem XX wieku było to, że obowiązek szkolny, postęp techniczny, wykształcenie i kultura nie uczyniły człowieka lepszym i bardziej ludzkim, w co tak mocno wierzono w XIX wieku, i że mnóstwo zabójców, oprawców i masowych morderców było miłośnikami sztuki, którzy słuchali oper, chodzili na wystawy, pisali wiersze, studiowali dyscypliny humanistyczne, medycynę itp. …W latach 50. filmowi bohaterowie kopulowali zazwyczaj w łanach zboża, ponieważ były atrybutami młodości i nowego życia (...). W latach 60. zaś filmowi bohaterowie kopulowali w falach załamujących się na brzegu oceanu, bo było to romantyczne (…). W latach 70. filmowi bohaterowie kopulowali głównie w samochodach, bo to było oryginalne, a życie przyśpieszało. (...) A w latach 80. pojawił się seks na telefon i mężczyźni dzwonili pod różne numery, a kobiety mówiły im w słuchawkę (….). …I lekarze mówili, że rower to dla kobiety przede wszystkim partner seksualny, jako że tarcie siodełka o wargi sromowe i łechtaczkę podnieca kobietę, skłaniając ją ku perwersyjnym praktykom seksualnym. Więc żeby uniemożliwić kobietom perwersyjne praktyki, przez pewien czas produkowano specjalne siodełka z wykrojoną pośrodku dziurą … …Ludzie w Niemczech myli samochód 19 razy w roku, w Anglii 4 razy, we Francji, a w Ameryce 28 razy. …Z upływem czasu okazało się, że obywatelom byłych państw komunistycznych tożsamość europejska jest dość obojętna i że są nieufni wobec europejskiej historii…

Celne spostrzeżenia, ale sposób narracji i przedstawiania faktów niezbyt wyrażny żeby nie powiedzieć nudny. Na szczęście każdy rodział tworzy spójną całość więc można czytać w dłuższych odstępach czasu. Co do treści autor stara się ustalić jej miejsce w obecnym świecie tym samym spróbować dojść do tego czym naprawdę owa kuktura jest.

Prawdopodobnie jeden z trudniejszych tekstów jakie miałam przyjemność czytać. Nie wiem czy to kwestia obcego języka, w którym przyswajałam tę lekturę lub niezwykłe pióro Brodskiego, które jeszcze nie czas mi zrozumieć. Natomiast jestem zachwycona wrażliwością autora, umiejętnością zauważenia oraz uchwycenia niezwykłego piękna w otaczającej go rzeczywistości.

Piątek 13, idealny dzień na przeczytanie pamiętników o szaleństwie, o człowieku który miał pecha w życiu i wylosował wśród dobrych kart, jedna niefortunna, pod którą kryła sie depresja. Książka warta uwagi, krótka i zwięzła, ale dosadnie opisujaca zmagania człowieka z samym sobą. Polecam.

Chory na stwardnienie zanikowe boczne, „nieuleczalną degeneracyjną chorobę, na którą niedługo umrze”, nieodwołalnie przykuty do łóżka i fotela inwalidzkiego, „w warunkach niecodziennych ograniczeń narzuconych przez ciało, które stało się więzieniem”, będący w stanie, który będzie się już tylko pogarszał, zdany na „różnych mechanicznych bądź ludzkich pośredników”, jeden z najwybitniejszych historyków naszych czasów Tony Judt pisze książkę, która jest pochwałą życia i kultury. Jak tego dokonuje? Aby przetrwać ciągnące się w nieskończoność bezsenne noce, unieruchomiony, niemogący samodzielnie wykonać jakiegokolwiek ruchu pisarz oddaje się swoistym umysłowym ćwiczeniom: „przeglądam swoje życie, myśli, fantazje, wspomnienia, także te niedokładnie zapamiętane, aż natrafię na wydarzenia, ludzi czy opowieści, za pomocą których mogę oderwać umysł od ciała, w którym jest unieruchomiony”. Z czasem te motywowane czysto praktycznymi względami zabiegi przekształcają się w projekt o wiele bardziej ambitny: „Po kilku miesiącach choroby zdałem sobie sprawę, że nocą układam w głowie całe historie”. Aby móc „odtworzyć następnego dnia te na wpół zapisane szlaki” sięga po mnemotechniczne metody stosowane przez myślicieli i podróżników z początków ery nowożytnej, którzy dla gromadzenia i przypominania sobie szczegółów i opisów wznosili w swoich umysłach „pałace pamięci”. Judt nie miał jednak ochoty na wznoszenie w głowie pałaców. Te prawdziwe zawsze kojarzyły mu się z „jakąś dekadencją”. „Ale jeśli nie pałac, to może chociaż pensjonat pamięci”? Ten pensjonat to przywołany z przeszłości „mały pensione, rodzinny hotelik w niemodnej miejscowości Chesières u podnóża bogatego kurortu narciarskiego Villars we francuskojęzycznej części Szwajcarii”, w którym autor z rodzicami i wujem spędzał zimowe wakacje „chyba w 1957 albo 1958 roku”. Jego dobrze zapamiętane wnętrze posłużyło mu za swoisty magazyn, archiwum czy też teren, w którym wyznaczana była marszruta dla pojawiających się w głowie narracji. Cała recenzja tutaj 👇 innelektury.pl/judt-pensjonat-pamieci

W swoim krótkim eseju „O chorowaniu” Virginia Woolf opisuje świat widziany z perspektywy osoby chorej – choroba jest tu jak morze, które znosi nas coraz dalej od życia, symbolizowanego przez coraz bardziej odległy brzeg. To doświadczenie na swój sposób wyzwalające. Tekst literacko piękny, a w zetknięciu z chorobą pomaga zrozumieć.

Muszę przyznać, że choć początkowo czytałem i niewiele rozumiałem, uparcie brnąłem dalej, licząc na przełom. Z czasem tekst zaczął przemawiać do mnie jaśniej, a zasłona nierozumienia powoli się rozzsuwała. Przeczytałem książkę do końca i czuję, że w pewnym sensie mnie ubogaciła – uświadomiła mi, że są przestrzenie i zjawiska, których sam nie pojmuję, ale istnieją osoby, które potrafią o nich opowiadać w sposób przenikliwy i inspirujący. Książka jest zbiorem esejów będących refleksją nad antropologicznym rozumieniem pojęcia „nie-miejsca”, znanego z francuskiej myśli socjologicznej. Różni kulturoznawcy przygotowali kilkanaście tekstów opowiadających o najdziwniejszych miejscach i przestrzeniach – miastach, pustkach, ruinach, muzeach – wydobywając z nich bardzo głębokie znaczenia. Publikacja ma wysoce refleksyjny charakter i odznacza się ogromną wrażliwością, przez co skłania czytelnika do zastanowienia się nad rzeczami nieoczywistymi i często pomijanymi w codziennym życiu. Chociaż doczytałem książkę do końca, to miejscami miałem ochotę przerwać lekturę – dla mnie była zbyt trudna, bo wysoce abstrakcyjna. W jednym z takich momentów trafiłem na recenzję jednej z moich poprzedniczek, która trafnie zauważyła, że forma musi przecież mieć treść, by tekst został uznany w środowisku akademickim. Zupełnie nie potrafię się odnieść do naukowości esejów, które przeczytałem, choć mam pełne przekonanie, że wiele rzeczy można byłoby uprościć, aby były bardziej zrozumiałe dla przeciętnego odbiorcy – tu jednak otrzymaliśmy teksty naukowców pisane głównie dla naukowców.

Zdecydowałam się na przeczytanie tej książki, aby poznać sens codzienności, dostrzeżenia dużego znaczenia w rzeczach małych. Ta książka jest właśnie o tym. I pomimo, że jest ciężka do czytania, to zostaje ze mną to, że uważność na codzienność, w czasach gdy szybkość życia przyspiesza, jest pewnym ratunkiem.

Niezwykły przewodnik po kilku metrach kwadratowych. Z tych niewielu stron więcej dowiedziałem się o Rosji niż z niejednej wielotomowej księgi. Mistrzostwo słowa i wspomnienia o rodzicach każą mi wrócić do tego tekstu jeszcze nie raz. Jest coś czego tylko ledwie dotknąłem w Brodskim...

"Bywa, że teksty szukają się nawzajem, zaczepiają o siebie, rozmawiają ze sobą". Eseje profesora Czai i zawarte w nich myśli i refleksje towarzyszyły mi przez wiele dni. Była to trudna i bolesna lektura. Pojawiające się w niej pytanie: "Skąd zło?" prowadziło przez historię, literaturę, malarstwo, film, religie. Autor przywołał wiele nazwisk i tytułów, znałam zaledwie kilka z nich: Primo Levi, Imre Kertesz, Jerzy Nowosielski, Bruno Schultz. Czytałam niektóre książki, do których odwołuje się profesor antropologii, niektóre tylko próbowałam, np. "Łaskawe" Littella. Nie dałam rady udźwignąć obrazów, jak pisze Czaja, "obscenicznego zła" zawartych w tej powieści. Na półce czeka na mnie Sebald i jego "Austerlitz", bo bardzo zaciekawił mnie esej "Anamneza i melancholia". Autor zastanawia się nad językiem, jakim można opisać zło, zauważa, że: "Zło nieopisane umyka w niebyt, opisane - zatruwa i poraża". Pyta, czy jesteśmy, czy w ogóle kiedyś będziemy, w stanie w pełni zrozumieć sens Zagłady. "Lekcje ciemności" odsłaniają gorzką prawdę o człowieku, Czaja bowiem twierdzi, że: "Teraz, po Auschwitz (i dodajmy: Kołymie) normalność od bestialstwa dzieli papierowa ściana" i "przed przedzierzgnięciem się przyzwoitego człowieka w potwora - w sprzyjających warunkach - nie chroni ani tradycja, ani kulturowe nawyki, ani rozum, ani wiara religijna". Pojawiają się pytania, pytania, pytania... Motto z prozy Thomasa Bernharda zamieszczone w książce brzmi: " W ciemności wszystko staje się wyraźne". Da się w niej dostrzec i trochę światła...