Klaczko w rozważaniach o moskiewskim liberalizmie wypowiada wątpliwość w sprawie rozstrzygnięcia sprawy polsko-rosyjskiej w drodze porozumienia dwóch narodów. Z naciskiem podkreśla, że przyczyną jest tu nie niezdolność Polaków do zapomnienia swych krzywd, lecz niezdolność Rosji do wyrzeczenia się Polski. Polacy bodaj łatwiej zapomnieliby i darowaliby krzywdy doznane od Rosji, niż Rosjanie krzywdy zadane przez siebie.

Rosja przyjmuje od nas samo zło tylko; wciąga, wchłania w siebie cały jad Europy. Oddaje go pomnożony i groźniejszy. Przyjmując Rosję przyjmujemy cholerę, rozprzężenie, śmierć.

Michelet był pod głębokim wrażeniem książki Hercena zatytułowanej "O rozwoju idei rewolucji w Rosji': "Czytałem i po dziesięciokroć odczytywałem ją z osłupieniem. Zdawało mi się, że widzę dawnych bohaterów Północy, kreślących bezlitosnym żelazem wyrok temu nędznemu światu." Niestety, to nie tylko potępienie Rosji, to potępienie Francji i Europy: "Musimy uważać na Rosję w całości, tymczasem po prostu jako siłę, siłę barbarzyńską, świat bez prawa, świat wrogi prawu, a który w tym względzie nie czyni żadnego postępu, przeciwnie: cofa się wstecz i nawraca do barbarzyństwa starożytnego. Świat, który przyjmuje cywilizację nowoczesną tylko po to, aby wprowadzić rozkład do świata zachodniego i zabić samo prawo. Świat prawa ma granice swe tam, gdzie miał je w wiekach średnich: nad Wisłą i Dunajem.

Tatarski Grakchus 1920 roku, idący na wyzwolenie ludu polskiego, ten sam co szedł w 1863 roku z programem "Ziemli i Woli" na Polskę i Litwę, ten sam, co w XV wieku szedł jako trybun ludowy do Nowogrodu Wielkiego, aby wziąć w obronę jego lud, uciskany przez możnych. Pozostał trup, dusza zniknęła - oto niezmienna,upragniona meta wypraw wyzwoleńczych, od Iwana III do 1920 roku.