Roman Bäcker

Warto przeczytać, chcociaż mogło wypaść lepiej. „Nazwę "totalitaryzm" odmienia się we wszystkich przypadkach, także w Polsce, bezrefleksyjnie i ahistorycznie. Franciszek Ryszka I. Słowo "totalitaryzm" pojawiło się w latach 20-tych tego [XX – dopisek Piratki] wieku we Włoszech i zostało użyte po raz pierwszy przez liberałów przeciwników Benito Mussoliniego. Jednakże spopularyzowane zostało przez Giovanniego Gentilego – filozofa faszyzmu, a następnie przez samego Duce. On to 22 czerwca 1925 roku w przemówieniu atakującym resztki parlamentarnej opozycji użył sformułowania: "nasza nieugięta totalitarna wola". Jednakże ulubionym wyrażeniem Mussoliniego było "lo stato totalitario" (państwo totalitarne).” (s. 7) Tymi słowami ropoczyna się 1 rozdział „Pojęcie totalitaryzmu”. „Dopiero od roku 1940 termin ten był używany przez propagandzistów Związku Radzieckiego, ale odnoszono go wyłącznie do rządów faszystowskich. Nawet w czasie ostrego konfliktu z kontynentalnymi Chinami nie określano w ten sposób rządów Mao Tse – Tunga.” (tamże) Dla porządku warto wiedzieć, jak komuniści nazywali swych byłych „towarzyszy” : „Radykalni polemiści sowieccy uważają, że w Chinach panuje faszyzm; radykalni polemiści chińscy – że Związek Sowiecki jest państwem socjalimperialistycznym. Na ogół strony nie krępują się wtedy schematami marksistowskiej historiozofii i dopuszczają u przeciwników powolne przejścia ustrojowe od socjalizmu do kapitalizmu, od socjalizmu do faszyzmu i od socjalizmu do imperializmu.” (Marek Tarniewski [Jakub Karpiński] „Nowy ustrój i ewolucja” Paryż 1975 s. 74 w późniejszych wydaniach „Ustrój komunistyczny w Polsce”) Na kolejnych stronach przedstawione zostały różne definicje totalitaryzmu, wśród znawców pojęcia brak jednomyślności. Rozdział 2 „Geneza” omawia prekursorów, zaczynając oczywiście od „Państwa” Platona (s. 15). Następne strony są skrótem „Społeczęństwa otwartego” Poppera i „Głownych nurtów” Kołakowskiego. Po czym następuje pomieszanie z poplątaniem:„Atmosferę tą kształtowały m. in. utwory literackie. Mamy zatem w literaturze "Ulissesa" Jamesa Joyce'a i "Poszukiwaniu straconego czasu" Marcela Prousta, w których nie było już miejsca dla klasycznego głównego bohatera. Charakterystyczny był dla nich natomiast relatywizm czasu i przestrzeni oraz brak zainteresowania dla zakazów i ocen moralnych. To oglądanie świata bez moralności było propagowane nie tylko przez Marksa, ale i Zygmunta Freuda. Według tego ostatniego świadomość indywidualna (sumienie) nie odgrywała roli. Traktował ją jako zwykłe zabezpieczenie zorganizowanego porządku przed dziką agresywnością człowieka. Wina przestała być wadą indywiduum. Można nawet sądzić, że winne jest całe społeczeństwo, w którym zbrodnia i występek są nie do uniknięcia. Do kształtowania się takiego właśnie środowiska przyczynił się również i Fryderyk Nietzsche ze swoją "wolą mocy", próbującą wypełnić próżnię powstałą po przyjęciu przez niego konceptu "Bóg umarł". Potwierdzeniem tych relatywistycznych przekonań stała się teoria względności Alberta Einsteina. Nie tylko czas i przestrzeń, ale i wszystko na świecie wydawało się względne. Zaczął się rozpowszechniać pogląd, że nadszedł kres wszelkich absolutów, również dobra i zła, wiedzy, a przede wszystkim wartości.” (s. 22n) Według recenzji „kiedy do czynników sprzyjających powstaniu systemów totalitarnych zostają zaliczone niektóre eksperymenty literackie (...) oraz powstanie teorii względności czytelnik traci jakąkolwiek orientację, co jest zarażone totalitaryzmem, a co nie. Czy totalitaryzmowi sprzyja dogmatyzm czy relatywizm? A może jedno i drugie? Ostatecznie określenie "totalitarny" okazuje się być bardziej negatywnym epitetem niż kategorią służącą do opisu czegokolwiek. Wyraźnie przejawia się to w języku, jakim napisana jest omawiana tu książka. Odstręcza on dydaktycznym patosem. W "Totalitaryzmie" pełno jest zdań mających określony walor emocjonalny przy wartości informacyjnej bliskiej zeru (...) Z przedstawionych dotychczas uwag wynika, moim zdaniem, że książka Backera ma nikłą wartość jako podręcznik. Nie skłania ona niestety do wysiłku zrozumienia historii najnowszej, a jedynie do moralnego potępienia pewnych jej aspektów.” („Studia Socjologiczne” 1995 nr 3 – 4 s. 161) Szczególne niedorzeczne mym zdaniem było wplątanie teorii względności. Słusznie natomiast użyty został cudzysłów w tytule 5 rozdziału „"Uspołeczniona" gospodarka” (s. 51) chociaż należało tam wykorzystać spostrzeżenia w wymienionej pracy Karpińskiego. Mozna wytknąć inne braki, lecz mniejsza o to. Bibliografia zestawiona raczej dziwacznie. Dzięki niej co prawda poznałam „Strukturę kłamstwa” Wierzbickiego (polecam, z wymienionych „Mowę do ludu” Karpińskiego, „Marcowe gadanie” Głowińskiego i „Utopię” Hellera znałam wcześniej). Zabrakło „Bez złudzeń” Łabędzia czy „Zabójstwa Kirowa” Conquesta, za to widać marności w rodzaju „Korzeni” Arendt przeciwstawiającej „dobrego Lenina złemu Stalinowi”. Z literatury porównawczej „Po polsku natomiast znajdujemy na niezbyt wysokim poziomie teoretycznym broszurę A. Sadowskiego (prawdop. pseudonim) "Komunizm i faszyzm" wyd. przez Unię w 1985 r. oraz nie wyczerpujący tematu artykuł błyskotliwego D. Watsona, "Czy Hitler był marksistą ?" w: Aneksie Nr 39.” (s. 103) Poświęcanie uwagi jakiejś broszurze na niskim poziomie i pominięcie „Koszmaru niewolnictwa” Kamińskiego bardzo mnie rozczarowało. „Totalitaryzm doczekał się też, szeroko zresztą znanych opisów literackich. Najsłynniejszy jest oczywiście "Rok 1984" G. Orwella. Napisał on też "Folwark Zwierzęcy". W opisie świata zwierząt łatwo można dostrzec stalinowski Kraj Rad. Jednakże pierwsze powieści były dziełem Rosjan: Leonida Zamiatina "My" oraz Michaiła Bułhakowa "Psie serce". Jednakże ten ostatni jest bardziej znany z powodu "Mistrza i Małgorzaty". Do klasyki gatunku należą też powieści Arthura Koestlera "Ciemność w południe" i Aldousa Huxley'a "Nowy wspaniały świat". Z polskich pisarzy należy wymienić Czesława Miłosza ("Zniewolony umysł", "Zdobycie władzy"),Tadeusza Konwickiego ("Mała apokalipsa") i Gustawa Herlinga Grudzińskiego ("Inny świat").” (tamże) „Inny świat” jest (nierówno pisanym) wspomnieniem z obozu, nie wizją artystyczną. „My” mimo przerażających pomysłów (jak „wycinanie wyobraźni”, obsługujący katowskie urządzenia „łysy jak Sokrates” Dobroczyńca wygląda na czytelne nawiązanie do Lenina) sprawia wrażenie ogólnie słabsze od Orwella (chociaż ktoś może sądzić inaczej) powieść Huxleya mym zdaniem jest raczej nieudaną (Orwell uznawał ją za słabą). Z zachodnich należałoby chyba wymienić także „Proces” Kafki, „Żelazną Stopę” Londona i „Władcę Much” Goldinga (oczywiście z Orwellem i tak nie ma co porównywać). Z rosyjskich zwłaszcza „Mówi Moskwa” Daniela, a także opowiadania Zoszczenki. Z polskich dla porządku „Bunt” Reymonta (taki "Folwark Zwierzęcy" dla ubogich) a z późniejszych przede wszystkim Lema: „Dzienniki Gwiazdowe” (zwłaszcza Podróż 11 o Wspanialcach i 13 o Swobodnej Rybicji i Wolnej Anielicji) „Cyberiadę” (zwłaszcza Malapucego Chałosa, Zbója Gębona oraz Królestwo Wielowców) i oczywiście „Eden”, przez pisarza niedoceniony (język przypominający nowomowę z „1984”: „gniewiść”, „centrosamociąg”, „antyśmierć”, „biosocjozwarcie”, do tego Tyran Bez Twarzy, jakby nowe, przy tym ukryte, wcielenie Wielkiego Brata). Uosobieniem totalizmu jest też Chmura z „Niezwyciężonego”. Pod wyraźnym wpływem Lema powstał „Exodus VI” Millów (oczywiscie Lem napisał by go lepiej). Książka dostęna tu https://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/plain-content?id=38216