Monika Milewska

Książka Moniki Milewskiej „I rak ryba. Stworzenia polityczne PRL-u” to jedna z najbardziej błyskotliwych i oryginalnych publikacji z zakresu literatury faktu, jakie ukazały się w ostatnich latach. Autorka, będąca historykiem i antropologiem kultury, dokonuje w niej niezwykłego zabiegu: opisuje historię Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nie przez pryzmat dat, bitew czy wielkiej polityki, lecz poprzez... zwierzęta. To „bestiariusz polityczny”, w którym fauna staje się lustrem odbijającym absurdy, traumy i mechanizmy władzy minionego ustroju. Milewska z ogromną erudycją i poczuciem humoru analizuje, jak konkretne gatunki zwierząt zostały wprzęgnięte w machinę propagandy lub stały się symbolami oporu. Tytułowy rak i ryba to tylko wierzchołek góry lodowej. Autorka przypomina o stonce ziemniaczanej – „dywersancie” zrzuconym rzekomo przez Amerykanów, by zniszczyć socjalistyczne rolnictwo. Opisuje historię żubra, który miał być dowodem na potęgę rodzimej przyrody, oraz losy cyrkowych zwierząt, które w szarym PRL-u stanowiły powiew egzotyki i wolności. Książka pokazuje, że w systemie totalitarnym nawet natura nie mogła pozostać neutralna. Zwierzęta bywały „przodownikami pracy”, jak krowy rekordzistki, lub „wrogami ludu”. Milewska nie ucieka jednak od tragizmu – opisuje również braki na rynku mięsnym, które doprowadziły do kultu schabowego i uczyniły z karpia centralną postać wigilijnego stołu (notabene, kariera karpia jako dania narodowego to właśnie produkt powojennej gospodarki niedoboru). Warsztat naukowy autorki łączy się tutaj z lekkością pióra. Milewska cytuje dokumenty archiwalne, teksty piosenek, dowcipy polityczne i fragmenty kronik filmowych, tworząc gęsty, wielowymiarowy obraz epoki. To lektura, która bawi, ale i zmusza do głębokiej refleksji nad tym, jak ideologia potrafi zawłaszczyć każdą sferę życia. „I rak ryba” to fascynująca lekcja historii „od dołu” – od strony obory, lasu i sklepowych kolejek. To książka dla tych, którzy chcą zrozumieć PRL inaczej niż z podręczników, dostrzegając w nim system, który próbował opanować nawet świat zwierząt, choć te – w przeciwieństwie do ludzi – pozostały wobec niego całkowicie obojętne.