Wasserpolacken. Relacja Polaka w służbie Wehrmachtu

Po przeczytaniu książki, nastąpi u was poczucie niesprawiedliwości. Tylko jedna kobieta została skazana na dożywocie, a wyszła po 30 latach w więzienia. Była nią Erna Petri, żona zbrodniarza Horsta, który został skazany na karę śmierci i zgilotynowany. A Erna została skazana za to, że kiedy wracała powozem z zakupów we Lwowie w '43r. natknęła się na prawie nagich 6 chłopców w wieku od 6-12 lat, którzy kucali przy rowie po ucieczce z wagonu jadącego do Sobiboru. Erna zorientowawszy się, że to żydowscy uciekinierzy, zabrała ich do domu, nakarmiła i czekała na męża. Po kilku godzinach, gdy mąż nie wracał, zabrała dzieci do lasu, do dolu w którym pochowano innych Żydów i zastrzeliła po kolei wszystkie dzieci. Niestety np. inna zbrodniarka, jak Johanna Alvarter, która między innymi cisnęła dzieckiem żydowskim o mur getta i tym samym je zabiła, dwukrotnie została uniewinniona z zarzutów, jak reszta kobiet z książki.

Julius Margolin (Юлий, Юлиус Борисович Марголин 1900-1971) norodowości żydowskiej urodził się Pińsku, który był wówczas rosyjski, później zaś (do 1939) był polski. Na studia wyjechał do Berlina, gdzie doktoryzował się w 1929, po czym wrócił do Polski. W 1936 wyemigrował do Palestyny, ale go podkusiło odwiedzić rodzinkę i wrócił do Polski na chwilę. Zawiódł go, jak się okazało jak i miliony innych, instynkt samozachowawczy. W zamieszaniu 1939 wylądował po radzieckiej stronie granicy sowiecko-niemieckiej. Trafił go Gułagu, gdzie spędził 5 lat w różnych „obozach pracy”, po czym w 1946 wrócił do Polski, a następnie do Izraela, gdzie osiadł na stałe w Tel Awiwie. „Pozdróż do krainy zeków”, wspomnienia Margolina z lat 1939-1945, były jedną z pierwszych książek ujawniających prawdziwe oblicze radzieckiej Rosji, jedną z pierwszych o systemie sowieckich obozów, na długo przed publikacjami Sołżenicyna. Publikacja dzieła Margolina napotykała wielki opór na Zachodzie i w Izraelu z powodu autocenzury politycznej, która od początku istnienia ZSRR trwała do jego końca, a nawet trwa do dzisiaj w odniesieniu do Rosji, pomimo celnego, ukutego przez Reagana określenia „Imperium Zła” jako synonimu tego państwa zbrodniarzy i niewolników. Autocenzury, która wciąż i wciąż przymyka oczy na zbrodnie i zamyka uszy na skargi ofiar. Pisarz był szykanowany, a kolejne wydania były wciąż cenzurowane (tyle warta wolność i demokracja Zachodu). Polskie wydanie oparte jest o francuskie z 2010, które jest jak dotąd najpełniejszym, ale wciąż nie zawiera całej treści rękopisu. Literatury wojennej i obozowej jest bez liku, ale z obozów komunistycznych dużo mniej niż z hitlerowskich, choć liczba ofiar komunizmu przewyższa „osiągnięcia” faszyzmu. Wartość i siła dzieła Margolina nie leży jednak jedynie w tym, że był wśród pierwszych nielicznych ujawniających prawdę o ZSRR. To książka wyjątkowa pod wieloma względami. W trakcie lektury zaznaczałem sobie fragmenty interesujące, ważne fakty, cenne spostrzeżenia, genialne refleksje. Zebrało się jednak tego tyle, że nie będę tu ich cytował ani omawiał. Same perypetie autora są materiałem na fascynujący serial, Margolin uniknął jednak epatowania czytelnika przykładami okrucieństwa, niesprawiedliwości, a skoncentrował się na opisie swego losu nie tylko jako zbioru faktów, ale jako historii swoich fizycznych i wewnętrznych przeżyć w trakcie tragicznych wydarzeń, historii i sylwetek ludzi, których losy splotły się z jego losem, psychologii i socjologii tych czasów, tych miejsc. Niepowtarzalnej i nigdzie indziej niemożliwej do obserwowania atmosfery i rzeczywistości, przy której niewolnictwo amerykańskich Murzynów było sielanką. Rzeczywistości, która ukształtowała i dzisiejszych Rosjan, i poniekąd wiele innych narodów. Okazał się bystrym i bezkompromisowym obserwatorem, nie oszczędzającym ani siebie, ani innych, ale nie oceniającym nikogo poza konkretnymi osobami i przede wszystkim systemem, który był zbrodniczy, który był podstawą istnienia ZSRR, a także dzisiejszej Rosji. Zresztą, co się dzisiaj dzieje w Rosji naprawdę, być może nie wiemy jeszcze bardziej niż w czasach Stalina i jego komunistycznych następców. Spotkałem się z głosami, na szczęście sporadycznymi, co dobrze świadczy o nas Polakach i daje nadzieję, iż kiedyś w końcu pozbędziemy się kompleksów, zakłamania i nieodpartej chęci brązownictwa, że Margolin tendencyjnie i negatywnie przedstawia Polaków. Takie stwierdzenia są tylko wyrazem problemów tych, którzy je wypowiadają. W rzeczywistości jest odwrotnie – aż dziwi, że Margolin, który był przede wszystkim Żydem, z urodzenia obywatelem Rosji, z wykształcenia Niemcem, pisarzem bądź co bądź izraelskim, który tylko fragment życia spędził w Polsce, wcale nie rozwodzi się o Masakrze Pińskiej 1919, choć musiał o niej wiedzieć jako od urodzenia tam mieszkający i wcale nie uogólnia poszczególnych jednostek z całym narodem. Dotyczy to zresztą wszystkich nacji i pisarz wyraźnie oddziela, niejednokrotnie podkreślając to konkretnymi sytuacjami, że co innego człowiek, co innego dwóch albo więcej, a co innego naród. Jednym z cenniejszych aspektów tego dzieła jest właśnie to, że jest pisane najpierw z perspektywy Człowieka, dopiero potem Żyda czy Polaka, bo nim też się pisarz po części czuł. Ta perspektywa jest zresztą wspólnym elementem wszystkich najlepszych publikacji o podobnej tematyce – nawet patriota, narodowiec, a nawet nacjonalista, może pamiętać cały czas o Człowieczeństwie. „Podróż do krainy zeków” jest, poza zawartym w niej całym bogactwem wiedzy o Imperium Zła, jak i inne najlepsze dzieła literatury obozowej obu totalitaryzmów, świetnym esejem o naturze ludzkiej, o istocie człowieczeństwa, cywilizacji, kultury i moralności. Wszystko wyrażone świetnym językiem – obrazowym, plastycznym, przemawiającym do wyobraźni i pozwalającym przenieść się do tego piekła na ziemi, zobaczyć tamtych ludzi, poczuć ich uczucia. Śmiało można postawić Margolina obok Sołżenicyna i innych najwybitniejszych. Dotyczy to nie tylko literatury faktu, ale i pięknej – pierwsza część „Podróży do krainy zeków” nieodparcie kojarzyła mi się z lustrzanym odbiciem „Nocy w Lizbonie” Remarque’a. Wspomnienia Margolina to jedna z książek naprawdę must read, a dla chcących zrozumieć Rosję, i nie tylko Rosję, dzieło wyjątkowe, które trzeba poznać koniecznie.

O Berlingowcach pisze się dziś niewiele, a jeżeli już – to raczej przedstawia się ich najczęściej w negatywnym świetle. W walczących pod radzieckim dowództwem żołnierzach widzi się zaprzańców i zdrajców, a ich działania bojowe – zainaugurowane krwawą i zupełnie bezsensowną strategicznie bitwą pod Lenino – uważa za ciąg porażek. To, iż takie przekonanie wynika ze zwyczajnej ignorancji, staje się oczywiste po lekturze książki Berlingowcy. Żołnierze tragiczni. Na publikację składają się fragmenty wspomnień kilkunastu żołnierzy (w tym jednej kobiety), którzy opisują swoje przeżycia i doświadczenia związane z przyłączeniem się do sformowanej w ZSRR polskiej armii. W większości nie są to zdeklarowani komuniści, ale ludzie, którzy nie zdołali dołączyć do wojsk generała Władysława Andersa, a chcieli walczyć za ojczyznę. Z perspektywy uczestników największego w dziejach świata konfliktu zbrojnego opisują oni swoje przeżycia, dowodząc, że w czasach dziejowej zawieruchy subtelności światopoglądowe schodzą na dalszy plan, podporządkowane wyższym celom, a zwłaszcza – wygranej. Berlingowcy ginęli zatem jak wszyscy inni żołnierze, niosąc najczęściej te same hasła, co koledzy z AK czy armii gen. Maczka lub gen. Sosabowskiego. Cała mini-recenzja na stronie: https://www.zapiskizkultury.pl/dominik-czapigo-berlingowcy-zolnierze-tragiczni/

Dużo surowych, momentami szokujących opisów wojny, czyta się płynie jakby dostać relacje ,,z pierwszej ręki”, fajnie obrazuje bezsens wojny zamiast naciąganego heroizmu. Jeżeli ktoś oczekuje fabuły jak w powieści myślę, że będzie rozczarowany, są to subiektywne wspomnienia żołnierza, który był częścią armii agresora.

Książka potrzebna ale bardzo trudna. Temat ważny ale sposób jego ujęcia pozostawia wiele do życzenia. Autor w większości po prostu przepisał (i to czasami błędnie) dane z akt i zeznań. Niewątpliwą wartością książki są, jak dla mnie, relacje osób - ofiar, świadków i czynnych uczestników, Żydów i Polaków. Historie Żydów, którzy przeżyli są bardzo poruszające. Natomiast Polaków, którzy byli sprawcami ich cierpienia czasami aż odrzucają. Obojętność z jaką wielu z nich mówi o tym co robili albo czego byli świadkami jest oburzającą. Książka wywołała u mnie wiele emocji i uważam, że jest to bardzo wartościowa pozycja. Natomiast sposób jej napisania nie do końca mi odpowiada.

Niby człowiek to wszystko wie, bo i o każdym elemencie gdzieś się czytało, a to o obejmowaniu władzy przez nowe rządy (i związana z tym przemoc), a to o leśnych, a to o Akcji Wisła, a to komunistycznych prób rewolucji we Włoszech czy Grecji, a to rozliczenia kolaborantów.... Ale prawdziwa siła tej książki to właśnie zebranie tego w jednym miejscu, by pokazać że te pierwsze lata po '45 to szalony i dziki czas, gdy odbudować trzeba było wszystko. Trudno bez tego zrozumieć fenomen Planu Marshala i jego NAPRAWDĘ strategiczny wymiar. Tego akurat w książce nie ma, ale Wielka Brytania nawet była de facto bankrutem i bez natychmiastowej (dalszej) wielkiej pomocy USA - było by naprawdę trudno. Polecam zatem, nie ze względu może na jakieś szczególnie nowe informacje (choć np. przejmowanie władzy przez komunistów w Rumunii było dla mnie novum), ale właśnie ze względu na zebranie tego i pokazanie że prawdziwa groza tkwiła w tym, że te wszystkie trudne rzeczy DZIAŁY SIĘ NARAZ. A to głód, a to szaber, a to nowe władze...

Książka przedstawia powojenne czasy z zupełnie innej perspektywy. Można przeczytać genezę powstania planu ,,Unthinkable", jego dogłębną analizę a także wiele innych faktów. Książka może być niezłym smaczkiem dla zainteresowanych tematem, jednak dla osób nie w temacie II wojny światowej, nie będzie to zbytnio interesująca pozycja.

„Karbala” to powieść wielopoziomowa a raczej reportaż. To, nie tylko historia trzydniowej bitwy o ratusz, stoczonej przez żołnierzy II Zmiany PKW. ”Karbala” M. Górki i P. Głuchowskiego to coś więcej, dużo więcej. To historia udziału Polaków w obu wojnach w Zatoce Perskiej – zarówno tej z 1991, jak i 2003 r. oraz stosunków polsko-irackich. Wojna w Iraku to misja stabilizacyjna to historia, która działa się na oczach większości z nas. Wzbogacona zdjęciami jest raczej opowieścią o stanie polskiej armii, jej wyszkoleniu, wyposażeniu, morale, mentalności i opiece zdrowotnej przed i po misji w Iraku. Głównym bohaterem książki jest podpułkownik Grzegorz Kaliciak. Podczas pobytu w Iraku ma stopień kapitana. Książka opisuje jego karierę wojskową, życie osobiste, motywy, jakimi kierował się, godząc na wyjazd na misję i szkolenie przed nią. Nie ma tu miejsca na tanie bohaterstwo. Jest za to lęk przed śmiercią, poczucie obowiązku, rozliczenie z własnym sumieniem oraz strach. Jako obywatele winniśmy im wdzięczność i szacunek. Dzięki takim publikacjom łatwiej zrozumieć nam czym jest służba w wojsku. Piotr Głuchowski i Marcin Górka, tworząc książkę, solidnie przygotowali się do swego zadania. „Karbala” nie wychwala ani wojny w ogóle, ani wojny w Iraku, to stawia na piedestale tych, którzy wykazali się cnotami żołnierskimi odwagi, koleżeństwa, poświęcenia i bronili słabszych, nawet w tak dalekim i obcym kraju. „Karbala" to pozycja obowiązkowa dla miłośników wojskowości i historii współczesnych konfliktów zbrojnych. Interesujący się Wojskiem Polskim zauważą pomiędzy wierszami zmiany, jakie zachodziły w strukturach i wyposażeniu naszej armii. W lekturze znajdą wiele przyjemności także zainteresowani sytuacją na Bliskim Wschodzie.

Niesamowita, do bólu prosta pozycja która nie gra z czytelnikiem w kotka i myszkę. Szkoda że pan „Sajer” nie napisał większej ilości książek… Opowiadane są z perspektywy pierwszej osoby losy Niemco-Francuza który ląduje najpierw w Wehrmachcie a potem nawet SS. Nic nie streszczając ciężko powiedzieć coś więcej, aczkolwiek kupcie a nie pożałujecie! Styl - prawdziwość i totalnie mi podchodzi, bohaterowie - złożeni jak cała wojenna zawierucha, a sama historia - trzyma w napięciu że ciężko się oderwać… Została moją ULUBIONĄ 🫡 P.S Nigdy więcej wojen…

Książka nieoczywista, którą trudno podsumować. Autor to niemiecki lekarz pochodzący z majątku położonego niedaleko dzisiejszego Susza. Jest to pamiętnik prowadzony od czasu zamachu na Hitlera w 1944r. Autor zaskakująco godzi głęboką religijność- jest protestanckim duchownym a obojętnością na los, który Niemcy zgotowali innym narodom. Jaskrawo opisuje barbarzyństwo "wyzwolicieli" spod czerwonej gwiazdy, ale jakoś ani słowem nie wspomina o ofiarach rasistowskiej polityki III Rzeszy. Wspomnienia zaczynają się od ucieczki z Królewca, a końcą w momencie, gdy autor opuszcza Susz z nadzieją dotarcia do NIemiec, z pelną świadomością, że jest to droga w jedną stronę. Nie czuje się "tutejszy:", nie przeżywa rozterek, że opuszcza rodzinne okolice i na zawsze zostawia groby bliskich. Lehndorf relacjonuje na zimno swoje liczne wędrówki po doskonale znanym mi okolicach,, bestialstwo zwycięzców, dostrzega antagonizm polsko- sowiecki i polsko- ubecki, opisuje te chwile, kiedy do powiatu suskiego, iławskiego kwidzyńskiego, sztumskiego, malborskiego coraz liczniej docierają szabrownicy i pierwsi polscy osadnicy. Jeśi ktoś, jak ja, ma korzenie w tych okolicach, to gorąco polecam.

Powracać do tytułu po raz drugi, gdy tyle jeszcze niedoczytane jestem gotowy tylko, gdy książka wraca w retrospektywie, intryguje i nie daje o sobie zapomnieć, zostaje w głowie na stałe. Książka jest wywiadem – rzeką dwóch dziennikarzy z Lucjanem Wiśniewskim „Sępem”, żołnierzem Armii Krajowej. Niezwykłość tego zapisu polega na wprowadzeniu nas opowieścią Sępa w tamten czas okupacji, walki o wolność, egzekwowaniu sprawiedliwości, buntu młodości przeciw tyranii, poszukiwaniu przygody i chwały. Oddział o kryptonimie 993/W składa się z bardzo młodych ludzi, nastolatków. Zaczynają swoją „robotę” likwidacji: niemieckich zbrodniarzy, konfidentów, kolaborantów i szmalcowników jako: 17-sto, osiemnastolatkowie. „Delikwentów” likwidują tylko na podstawie sądów AK i wyroków przez te wydanych. Nie analizują, nie oceniają, mają robotę do wykonania. Są dobrze zorganizowani, a każda akcja, głównie na terenie okupowanej Warszawy poprzedzona wywiadem i obserwacją skazanego zdrajcy czy zbrodniarza. Wywiązuje się rywalizacja o lepszą skuteczność oddziału wobec innego o podobnych zadaniach. Młodziki szybko muszą dorosnąć, wziąć odpowiedzialność i nie bać się, wykazać brawurą i niezwykłą odwagą. Członkowie 993/W przyjmują pseudonimy ornitologiczne i stają się ptakami drapieżnymi, że zdrajco zapomnij o bezkarności. Oni po ciebie przyjdą. Sprawiedliwość i nieuchronność kary, pomimo okupacji działa. Młodzi żołnierze – egzekutorzy rzeźbią swe charaktery, dyscyplinują się sami, szybko się uczą współpracy, marzą o odznaczeniach. Młodości wówczas to przypisane. Pomimo ogromnego ryzyka nie ulegają wątpliwościom. Jest wyrok sądu, trzeba go wykonać. Szczegółowy opis uczestnika tych akcji Lucjana Wiśniewskiego „Sęp” wprowadza nas do realiów okupacji. Trzyma w napięciu lepiej niż powieść sensacyjna. Jednak to nie fikcja. Wywiad ten daje czytelnikowi niezwykłą okazję wejścia w tą grupę, śledzić delikwenta ulicami Warszawy, obserwować znaki dawane przez koleżanki - wywiadowczynie oddziału, wejść do lokalu, czy do mieszkania, tramwaju, zachować spokój i uczestniczyć wraz z ptakami w „robocie”, jak nazywają swoje zadania. Książka jest ważnym dokumentem, zapisem chlubnej historii naszego narodu wobec tyrani niemieckiej okupacji. To ważna opowieść świadka tamtych czasów, pokazująca najbardziej wartościowe postawy młodzieńców, którym wolność osobista i kraju najcenniejszą. Polecam przeczytać, choć lektura to nie dla każdego.

Książki o II wojnie światowej są różne. Ja kieruję się tym odnośnie tej epoki czy książkę da się czytać. Tytuł był zachęcający, zapowiadało się na książkę komparatystyczną. Niestety było o filmie mało a tytuł jest raczej zabiegiem marketingowcem. Warto przeczytać dla poszerzenia wiedzy na temat Wojska Polskiego u boku ZSRS i problemów zwykłych żołnierzy, którzy nie walczyli z komunistycznego przekonania. Może inaczej odebrałbym tą książkę gdybym przeczytał Przymanowskiego?

„Chłopak z Warszawy: Powstanie Warszawskie oczami szesnastoletniego żołnierza” autorstwa Andrzeja Borowca. „Chłopak z Warszawy” to więcej niż autobiografia – to poruszające, osobiste świadectwo dojrzewania w piekle okupacji i heroicznego zrywu. Andrzej Borowca, ps. „Zych”, w serii krótkich, lecz niezwykle treściwych rozdziałów, z drobiazgową precyzją odtwarza swoje życie. Śledzimy jego przemianę z chłopca zafascynowanego wojskowymi opowieściami ojca (żołnierza armii Austro-Węgier i II Rzeczypospolitej) w niemal dorosłego, szesnastoletniego żołnierza Armii Krajowej, rzuconego w wir jednego z najbardziej tragicznych i heroicznych wydarzeń II wojny światowej – Powstania Warszawskiego 1944 roku. Początek tej liczącej ponad czterysta stron opowieści koncentruje się na codzienności okupuwanej Polsce, zniewolonej przez dwa zbrodnicze systemy: III Rzeszę i ZSRR. Na szczególne uznanie zasługuje niezwykła pamięć autora, który z płynnością i szczerością opisuje relacje z ojcem, czułą „Mateczką”, biologiczną matką oraz rówieśnikami. Ta wojenna codzienność, z jej małymi radościami i wszechobecnym strachem, stanowi przejmujące tło dla nadchodzącej burzy. Pewien dyskomfort może budzić wątek budzącej się sfery seksualnej młodego Borowca. Mimo że opisany z dużą skromnością i traktowany raczej jako marginalna ciekawostka, wydaje się nieco zbędny w tym kontekście. Na obronę autora należy jednak przyznać, że nie kryje się za tym żaden głębszy podtekst. To po prostu uczciwy element portretu nastolatka, który nawet w obliczu otaczającego go okrucieństwa, wciąż doświadczał zwyczajnych ludzkich potrzeb i marzeń. Im głębiej wciągamy się w lekturę, tym bardziej zapominamy, że opisane potworności przeżywał ledwie nastolatek. Okrucieństwo, bestialstwo i wynaturzenie, z jakimi przyszło mu się zmierzyć, wydają się niemal niepojęte z perspektywy bezpiecznego, współczesnego czytelnika. Narracja jest tym cenniejsza, że łączy bezpośredniość młodzieńczych wrażeń z dojrzałą refleksją mężczyzny spisującego wspomnienia po latach. Znajomość historycznego tła bije z każdej strony. Borowiec, choć fizycznie nie mógł być wszędzie, z reporterską wręcz skrupulatnością odnotowuje kluczowe momenty Powstania, od przedwczesnego wybuchu około godziny 14:00 na Żoliborzu, przez Rzeź Woli, po nieuniknioną kapitulację. Po poważnym zranieniu „Zych” trafia do niemieckich obozów jenieckich. Jego opis tego doświadczenia stanowi interesujący kontrast do walk w stolicy, mniej bezpośredniej grozy za to więcej wszechogarniającej monotonii, głodu i niepewności. Ku uldze czytelnika, relacja z pobytu w niewoli jest wstrzemięźliwa, pozbawiona nadmiernego epatowania okrucieństwem. Książka zyskuje dodatkowy, głęboki wymiar w ostatnich rozdziałach. To opowieść o trudnej powojennej rzeczywistości i traumie, która nie skończyła się wraz z ostatnim strzałem. Mimo zwycięstwa aliantów, młody Borowiec nie mógł czuć się bezpiecznie we własnym kraju. Polska, która znalazła się w strefie wpływów ZSRR, stała się miejscem prześladowań dla żołnierzy Armii Krajowej, uznawanych przez nowe, komunistyczne władze za wrogów systemu. Ta gorzka świadomość nadaje całej opowieści jeszcze bardziej tragiczny wydźwięk. Autor zamyka swoją historię krótkim skrótem dalszych losów: edukacji i kariery, którą budował już na emigracji. Szczerze polecam „Chłopaka z Warszawy” każdemu, kto chce zrozumieć nie tylko historyczne fakty, ale i ludzkie emocje stojące za tymi, którzy przetrwali najczarniejszy rozdział polskiej historii. To lektura, która nie daje o sobie łatwo zapomnieć

Bardzo ciekawe i wartościowe wspomnienia. Niestety z pewnością dość dziurawe - gdyby opierać się tylko na relacji Kaliciaka, to w City Hallu było jedynie kilkunastu Polaków, którzy przybyli na miejsce razem z nim, podczas gdy w rzeczywistości już od doby było tam kilkunastu "czerwonych beretów". Zero wzmianki. Dlatego też musiałem odjąć 2 gwiazdki.

Zarówno dla Polaków, jak i Niemców opisywanie naszej wspólnej i tragicznej historii nigdy nie jest zadaniem łatwym. Autor wykazuje się dużą uczciwością w podejściu do tematu, co trzeba docenić, widać jego rozgoryczenie haniebną postawą własnego narodu. Dużą wartością jest jednak także opisanie prześladowań mniejszości niemieckiej przed wkroczeniem Wehrmachtu, jak i nielicznych, ale jednak chwalebnych epizodów z udziałem niektórych niemieckich żołnierzy, nie mogących pogodzić się ze zbrodniczym postępowaniem własnego narodu. Dzięki temu książka zyskuje walor obiektywizmu, co nie jest wcale mimo naukowego charakteru prac historycznych, takie oczywiste. To należy docenić. Spodziewałem się szerszego i większego opisu samej kampanii i jej bitew, czego nie ma. Jednak w zamian można poznać niezwykle ciekawy obraz wzajemnych stosunków polsko niemieckich tuż przed wojną. To wyrównało moje oczekiwania z naddatkiem. Autor pokazuje także niezwykłą znajomość naszego narodu i zrozumienie dla naszego najnowszego mitu założycielskiego jakim była II wojna światowa. To ostatnie jest szczególnie rzadkie u zagranicznych historyków i innych badaczy. Stąd książka zasługuje na uwagę i polecenie.

"Rosja w łagrze" Sołoniewicza została napisana i wydana na dobre 30 lat przed ukazaniem się słynnego "Archipelagu GUŁag" Sołżenicyna, jeszcze w okresie międzywojennym. Jest to świetna książka napisana z punktu widzenia człowieka, który jeszcze pamiętał carską Rosję, walczył w "białej" armii przeciw komunistom, a potem w państwie sowieckim udało mu się wieść nawet względnie dobre życie. Jednak nie na tyle, by nie próbować ucieczki - wraz z synem i bratem zostali złapani i skazani na kilka lat łagru. Tam też całkiem nieźle się urządzili i po jakimś czasie uciekli przez granicę z Finlandią. Za granicą Sołoniewicz napisał "Rosję w łagrze", która jest nie tylko opisem jego więziennych doświadczeń, ale też fascynującą analizą życia w państwie sowieckim okresu międzywojennego. Łagry wraz ze zgromadzonymi w nich więźniami i załogą stanowią często świetny punkt odniesienia do życia na "wolności", która dla wielu okazała się też trudniejsza i cięższa od więzienia. To nie jest lekka i łatwa lektura, choć Sołoniewiczowi udało się przedstawić temat w zaskakująco przystępny sposób. Sporo tu dialogów, wprowadzających w treść książki nieco akcji, a oczekiwanie na ucieczkę bohaterów stopniowo buduje napięcie. Samego autora ciężko mi było polubić, ale nie przeszkadzało mi to w docenieniu trafności wielu jego spostrzeżeń. Bardzo fajnym dodatkiem do "Rosji w łagrze" są wspomnienia z ucieczki brata Sołoniewicza (który uciekł oddzielnie z innego łagru) oraz notka dotycząca życiorysu autora - mocno mnie to wciągnęło, choć wzbudziło chyba jeszcze większą niechęć do autora ;). Po książkę naprawdę warto sięgnąć, jest krótsza i przystępniejsza niż "Archipelag GUŁag", ale też wyraziście przedstawia okrucieństwo i bezduszność tamtego systemu.

Bardzo dobrze napisana biografia bez większej indoktrynacji i przekłamań. Życzyłbym sobie zdecydowanie więcej tego typu książek o polskich bohaterach pisanych tylko i wyłącznie przez duże "B". Rotmistrz Pilecki powinien być na piedestale polskich bohaterów narodowych. Niestety dalej siedzimy w mentalnej komunie i nawet rządy polskich "patriotów" z Nowogrodzkiej nie były w stanie oddzielić ziarana od plew w szeroko pojętym terminie "Żołnierzy Wyklętych".

"Powstanie Warszawskie wyróżnia spośród innych konfliktów nie tyle to, że ludzie byli mordowani tysiącami, ale bestialstwo towarzyszące tym zbrodniom. Ono sprawia, że tak trudno o nich wspominać. Moralność została postawiona na głowie. Sadyści mogli robić, co im się podobało, a im bardziej okrutnie się zachowywali, tym bardziej Himmler ich chwalił. Ludzkie życie stało się zupełnie bez znaczenia. Ofiary były gwałcone i mordowane w sposób, który miał je jak najbardziej poniżyć i pomniejszyć. 5 sierpnia Niemcy atakowali wszystko i każdego, kto stanął im na drodze. Nikogo nie oszczędzono....." Konieczność dawkowania tej książki była dla mnie jedynym sposobem, żeby przez nią przebrnąć i nie stracić wiary w jakikolwiek humanizm. Richie ma specyficzny dar – pisze z niesamowitą swadą, niemal jak w powieści sensacyjnej, co sprawiało, że bardzo chciałam czytać dalej ale treść, którą tutaj przekazuje jest momentami tak drastyczna, że ten kontrast stawał się dla mnie niezwykle ciężki. Opisanie przez nią mechanizmy zbrodni na Woli czy Ochocie, a także na Białorusi, tuż przed wybuchem Powstania Warszawskiego, gdzie okrucieństwo było systemowe i odczłowieczone, rzeczywiście dewastuje psychikę, bo uświadamia nam, jak cienka jest granica między cywilizacją a absolutnym barbarzyństwem. Książka zostawia w człowieku trwały ślad i sprawia, że spacerując dzisiejszymi ulicami Warszawy, w której bywam co jakiś czas, widzi się pod stopami te wszystkie warstwy historii, o których Richie pisze bez żadnego retuszu.... Czuję się doprowadzona na skraj wytrzymałości psychicznej i nie mogę ogarnąć umysłem ogromu tej tragedii. To jedna z tych lektur, która wciąż ma moc zmiatania nas z planszy i zmuszania do przeżycia żałoby po ludziach, których nigdy nie znaliśmy....

Jestem jeszcze w trakcie ale na razie mam ambiwalentne odczucia. Z jednej strony mało pucu, ale trochę pomady w tej niby wiernej relacji na pewno jest. Autor to chłopak z dobrego domu, typ intelektualisty, a takim było na pewno wyjątkowo trudno i wierzę że walczył o zachowanie "człowieczeństwa". Czy ta walka była tak udana jak w omawianej książce? Wątpię. Ciekawy jest sąd autora, że to brutalna wojna na froncie wschodnim doprowadziła do zezwierzęcenia Rosjan w ostatniej fazie wojny. Na pewno miało to wielki wpływ, ale jakiś "potencjał" musiał być tam już wcześniej, co na pewno miało swoje źródło nie tyle w agitacjach Erenburga, ale i tym że generalnie ludzkie życie nie miało w Rosji zbyt wysokiej ceny już od wielu, wielu lat. Pomijam już fakt że Armia Czerwona była delikatnie mówiąc wielonarodowa a także ten truizm, że okrucieństwa popełniały wszystkie strony tej wojny.

W wielu muzeach, na przykład w Muzeum Powstania Warszawskiego, jest archiwum tzw. historii mówionej. Wywiady z powstańcami, z uczestnikami walk, z żywymi świadkami historii, która działa się na ich oczach. To najbardziej autentyczne świadectwo tego, jak przebiegały wydarzenia, o których uczymy się w podręcznikach. Relacje są, rzecz jasna, subiektywne, bo przecież nie każdy znał kulisy wydarzeń, nie zawsze autentyczny świadek znał prawdę z odmiennego punktu widzenia. Nie zawsze widział to, co działo się 100 metrów dalej lub za rogiem, nie zawsze wiedział, kto wydał rozkaz, kto zginął, a kto przeżył. Mimo to relacje te to bezcenny materiał dla historyków zajmujących się analizą tych wydarzeń. Wywiad Marata i Wójcika ze Stanisławem Likiernikiem z oczywistych względów można zaliczyć do tego rodzaju relacji. Likiernik to bohater AK, wieloletni żołnierz KEDYWu, uczestnik niezliczonych akcji sabotażowych, uczestnik powstania warszawskiego od początku do końca, świadek wielu wydarzeń znanych z kart opracowań historycznych. A przy tym przeżył, żył jeszcze długo, miał świetną pamięć, opowiadał ze swadą i bogactwem szczegółów. Przy tym poznał Emila Marata i Michała Wójcika i wygląda na to, że nie miał żadnych oporów przed odpowiadaniem na ich często bardzo dociekliwe pytania. Jeśli czegoś nie wiedział lub nie pamiętał, to mówił to bez ogródek. Jeśli o czymś nie chciał mówić, to oświadczał, że nie powie. A w życiu Likiernika było wiele elementów, które u niektórych budzą kontrowersje. Stanisław Likiernik pochodził z rodziny o żydowskich korzeniach, całkowicie zasymilowanej. Do tego stopnia, że jego ojciec był zawodowym żołnierzem, kawalerzystą, oficerem w II Oddziale Sztabu Generalnego, zresztą znakomitym gawędziarzem. Bardzo nietypowa biografia. Sam Stanisław Likiernik należał do harcerstwa. Toteż zdecydowanie odmówił rozmowy o swoim pochodzeniu, o tym, czy spotkał się z przejawami antysemityzmu itp. Jego kuzynem był Roman Mularczyk (Roman Bratny), pisarz, autor niezwykle popularnej powieści „Kolumbowie. Rocznik 20”, w której – opisał wiele faktów z życia kuzyna. A przy tym człowiek, który po wojnie opowiedział się po stronie władzy ludowej i z tego powodu odsądzany był od czci i wiary przez wielu prawdziwych Polaków. Którzy jednak powieść czytali, serial oglądali i używali określenia „pokolenie Kolumbów”, które weszło do języka potocznego. Ot, paradoks. Likiernik stanowczo odmawiał zgody na nazywanie go bohaterem. Przeciwnie, nie znosił bohaterszczyzny, wielkich słów, patosu i zadęcia. Swoje brawurowe akcje, wyrok na banschutzu o pseudonimie Panienka, zdobycie magazynów SS na Stawkach i wiele innych, określał na ogół jako zwykłą sprawę, a czasami jako skrajną głupotę, która tylko przypadkowo skończyła się szczęśliwie. Powstanie warszawskie spędził przez czas dłuższy w szpitalu, kilka razy dotkliwie ranny. Był świadkiem likwidacji szpitali, wybuchu czołgu-pułapki na Starówce przy ul. Kilińskiego, ewakuacji powstańców ze Starówki do Śródmieścia przez Ogród Saski, walk na Czerniakowie…. Jego życiorysu starczyłoby na kilka żyć. A jednocześnie odnosił się bardzo krytycznie do samego powstania, do głupoty i tromtadracji dowództwa, do bezmyślnego szafowania życiem uczestników walk. Brawura Okulickiego, chwiejność Bora-Komorowskiego, narwani i brak kompetencji Chruściela-„Montera” oburzały go do głębi. W powstaniu stracił większość przyjaciół, bardzo dzielnych ludzi, widział straszliwe skutki poniesione przez ludność cywilną. Uważał powstanie za skrajna głupotę, masakrę powstańców, największą klęskę narodową. Podobną ocenę powstania i jego dowódców podzielało wielu innych, z samym generałem Andersem na czele. Jednak na Likiernika spadła za to zmasowana krytyka. Mimo że jako bezpośrednio zainteresowany miał największe prawo do wypowiadania swoich opinii. Jak nikt. Wielu powstańców do końca życia uważało swój udział w walkach za najważniejsze wydarzenie życiowe. Mój ojciec, żołnierz batalionu Gustaw, również. Do końca zycia chodził na spotkania kombatantów, na cmentarz, spotykał się z kolegami i wspominali, wspominali. Ale takich chłopców i dziewczyny Likiernik rozumiał bardzo dobrze: całą okupację szykowali się do walki, chcieli bić Niemca nie patrząc na koszty. Sam bohater jednak brał udział w walce przez poprzednie kilka lat i nie była mu potrzebna taka porcja adrenaliny; tym bardziej mógł na chłodno ocenić sens powstańczego zrywu. I stawiał na zdrowy rozsądek, którego tu zabrakło. Dobrze, że przeżył. Dobrze, że nie zachował swoich wspomnień tylko dla siebie. Jeśli chcecie poznać historię z relacji uczestnika wydarzeń, wywiad z Likiernikiem jest dla Was nieoceniony. Polecam z całego serca!