Skazani na wojnę? Czy Ameryka i Chiny unikną pułapki Tukidydesa?

Z Kissingerem jest taki problem, że trzeba oddzielić wiedzę historyczną, uwikłania polityczne i wartościowanie w jego wypowiedziach. Dla przykładu jego zrozumienie naszej części Europy bywa mizerne. Twierdzi na przykład, że Wrocław był niemieckim miastem. Tymczasem nie jest tajemnicą, że był polskim miastem już przed 10 wiekiem a okupowany przez Prusy był od 1741 do 1918 (177 lat, a w międzyczasie bywał jeszcze pod panowaniem czeskim). Taka to jego wiedza o regionie, według której kraje Europy Środkowo-Wschodniej istnieją tylko jako karty przetargowe dla zachodnich mocarstw i Rosji. Nie wie Kissinger zapewne, że wojna trzydziestoletnia do naszego regionu nie sięgała i była przez nas traktowana marginalnie, a dyplomacja dla niego istniała jedynie we Francji i Wielkiej Brytanii, a od Bismarcka również w Prusach. Ten sentyment i ignorancja przebijają się zresztą w jego dzisiejszych wypowiedziach (mimo stu lat na karku!). Ciekawie zaczyna się dopiero kiedy przechodzi do historii najnowszej, a szczególnie zimnej wojny. Tutaj zaczyna się pasjonująca lektura, chociaż znowu zarzucić mu należy podwójne standardy. Otóż omawiając dzieje Europy Kissinger jest "realistą", czyli przedstawicielem tej szkoły politologów, którzy samozwańczo ogłaszają się jako bardziej merytoryczni i racjonalni, tylko dlatego że są cyniczni i mają wąskie horyzonty. Kiedy jednak przechodzi do historii USA, jak za dotknięciem magicznej różdżki staje się idealistą doszukującym się wszędzie altruizmu. Mając powyższe na uwadze można bezpiecznie zabrać się do lektury, bo spojrzenie Kissingera na historię jest fascynujące i wiele nas uczy, nawet jeśli nie ma on monopolu na nieomylność.

Arcyciekawa książka, rozwinięcie zakresu z pierwszej części. Napisana lekkim językiem, mnóstwo przypisów i bogata bibliografia, autor stara się pozostawić ocenę czytelnikowi. Za jakiś czas siadam do części trzeciej. Moje zrozumienie Chin, ich mentalności i kultury podniosło się na kolejny poziom :). Polecam.

Ciekawe studium geopolityczne Polski. Jeśli chodzi jednak o czasy obecne to się troszeczkę zdezaktualizowało. Książka napisana koło roku 2017/18, a więc przed pandemią i zwłaszcza przed wojną w Ukrainie. Wszystkie albo większość przewidywań autora już nie ma zastosowań w obecnym geopolitycznym świecie.

Ciekawa ale powinna być zdecydowanie krótsza. Trochę masło maślane ale z perspektywy czasu, roku 2024 i Trumpa, trafna przepowiednia "wycofywania* się Ameryki z roli dobrego wujka. Tylko nie są to raczej samodzielne koncepcje autora a jedynie odwołania. Jeden wielki przypis. Brzeziński zrobił to lepiej, krócej i wiele lat wcześniej. Typowa praca mgr czy tam doktorska.

Klasyk geopolityki, jakim jest Kissinger przybliża każdy rejon świata i jego wpływ na porządek świata. Podstawa dla tych, którzy chcą wejść w świat historii polityki i oddziaływania wydarzeń oraz imperiów na losy świata. Dla bardziej obytych w temacie czytelników, książka nie będzie wyzwaniem oraz dostarczycielem nowych informacji.

„Ucieczka jest najlepsza”. To ostatni, 36. fortel opisany na łamach tej książki. Poniekąd najważniejszy i zawierający w sobie esencję wszystkich poprzednich. Ta książka jest najlepszą ucieczką od nudy, niewiedzy i porażek pozbawionych wniosków. Czytałem wiele dzieł o podobnej tematyce. „Cyrus Wielki; sztuka zwyciężania”. „Książę”. „Sztuka wojny”. Wszystkie wymienione przeze mnie pozycje nauczały kilku rzeczy. Jak być skutecznym, odnosić zwycięstwa i przechytrzyć tych, którzy owych traktatów dla władców nie czytali. „36 forteli” to zdecydowanie dzieło najlepsze z nich wszystkich. „Sztuka wojny” Sun Tzu. Bogata w błyskotliwe i ponadczasowe porady, cierpi na deficyt konkretnych przykładów. „Książę” Machiavellego. Bliższy nam kulturowo, napisany w sposób, który trudniej przełożyć z działań wojennych i politycznych na codzienność. „Cyrus Wielki; sztuka zwyciężania” Ksenofonta. Stworzony w formie przypowieści pozwalającej nam wczuć się w historię, zawiera niewiele praktycznej treści. „36 forteli” jest pozbawione tych wszystkich wad. Autor, Piotr Plebaniak, zadbał o to, by nie zabrakło sensownych przykładów do każdego fortelu. Nie tylko tych ze starożytnych Chin, ale również z historii europejskiej, jak i ze współczesnej wiedzy naukowej. Pod koniec każdego fortelu zamieścił porady. „Dekodują” one chińską mądrość wojskową na wiedzę użyteczną w codziennym życiu. Sporo ciekawostek i opisów ze sfer psychologicznej, społecznej i paranaukowej dostarczają nam praktycznych narzędzi. „Ideały” nie istnieją, ale ta książka jest najbliższa definicji tego słowa. Nie posiada odczuwalnych wad. Można jej zarzucić wyłącznie to, że nie jest obszerniejsza, co często jest najlepszą rekomendacją w literaturze. Zawiera sporo definicji, opisów oraz ciekawostek. Część z nich nie jest obszernie opisana. Prawdopodobnie jednak większość czytelników zetknie się z nimi po raz pierwszy podczas lektury. Odkryte tropy umożliwią poszerzenie zakresu wiedzy na własną rękę. Autor bardzo to ułatwia, regularnie wskazując materiał źródłowy. „36 forteli; chińska sztuka podstępu, układania planów i skutecznego działa” jest skarbem. I mapą do skarbu. Ofiarowuje nam wiele bezcennych informacji, jednocześnie wskazując kierunek, gdzie możemy poszukiwać kolejnych.

Douglas Murray, brytyjski dziennikarz i analityk polityczny, napisał książkę, która dla jednych jest proroczym ostrzeżeniem, a dla innych kontrowersyjnym manifestem pesymizmu. Przedziwna śmierć Europy, oceniona przeze mnie na mocne 8/10, to lektura gęsta od faktów, napisana z niezwykłą elegancją, ale też przeszywająco chłodna w swoich konkluzjach. To jedna z tych pozycji, które niezależnie od poglądów politycznych czytelnika, zmuszają do wyjścia ze strefy komfortu i zmierzenia się z pytaniami o fundamenty zachodniej cywilizacji. Teza Murraya jest radykalna i wyłożona bez zbędnych eufemizmów: Europa, jaką znamy, popełnia samobójstwo. Autor argumentuje, że proces ten odbywa się na dwóch płaszczyznach. Pierwszą jest masowa, niespotykana wcześniej w historii migracja, która zmienia strukturę demograficzną kontynentu. Drugą, zdaniem Murraya znacznie groźniejszą, jest duchowa i kulturowa pustka, w jaką zapadł się Zachód. Autor twierdzi, że Europejczycy stracili wiarę w swoje tradycje, religię i sens własnego istnienia, co doprowadziło do stanu „egzystencjalnego zmęczenia”. Książka jest imponująca pod względem dokumentacji. Murray podróżuje do obozów dla uchodźców w Grecji i we Włoszech, rozmawia z politykami, ale też analizuje teksty filozoficzne i statystyki demograficzne. Jego styl jest błyskotliwy, pełen erudycji, a argumentacja prowadzona z chłodną, niemal matematyczną precyzją. Autor nie boi się wytykać hipokryzji europejskim elitom, oskarżając je o krótkowzroczność i lęk przed oskarżeniami o brak tolerancji, co jego zdaniem paraliżuje rzetelną debatę o przyszłości kontynentu. Najciekawsze fragmenty książki to te poświęcone „poczucie winy”. Murray analizuje, jak kolonialna przeszłość i zbrodnie XX wieku sprawiły, że Europa przestała wierzyć w legitymację własnej kultury. To właśnie ten brak wiary sprawia, że Stary Kontynent nie potrafi – lub nie chce – asymilować przybyszów, oferując im jedynie konsumpcjonizm zamiast wspólnych wartości. Autor rysuje wizję przyszłości, w której Europa staje się jedynie „muzeum” lub terytorium bez jasnej tożsamości. Nota jest wysoka, ponieważ Murray potrafi nazwać lęki, które wielu ludzi odczuwa, ale boi się wyartykułować w obawie przed społecznym ostracyzmem. To książka odważna i intelektualnie stymulująca. Jednocześnie ocena nie jest maksymalna, ponieważ autor momentami wpada w ton jednostronny. Choć jego diagnozy są oparte na faktach, Murray niemal całkowicie pomija pozytywne aspekty wielokulturowości czy zdolność demokracji do autokorekty. Jego pesymizm jest tak głęboki, że momentami wydaje się wręcz deterministyczny, nie dając czytelnikowi niemal żadnej nadziei na inny scenariusz. Przedziwna śmierć Europy to lektura obowiązkowa dla każdego, kto chce zrozumieć napięcia targające dzisiejszą Unią Europejską. To książka bolesna, irytująca i fascynująca zarazem. Douglas Murray nie pisze po to, by przypodobać się komukolwiek; pisze, by wywołać wstrząs. Niezależnie od tego, czy zgadzamy się z jego diagnozą „śmierci” kontynentu, trudno przejść obok tej argumentacji obojętnie. To ważny głos w debacie o tym, co właściwie sprawia, że Europa jest Europą i czy jesteśmy gotowi o to walczyć.

Wspaniała pozycja uzupełniająca wiedzę dla każdego, kto chce sam, nie poddając się ogólnie wylewającej się propagandzie, wyrabiać sobie opinię na temat różnych wydarzeń politycznych, których teraz przecież nie brakuje. A, o czym jestem przekonana, jest to niemożliwe bez znajomości historii i rządzących nią mechanizmów, z których kilka jest tutaj wspaniale opisanych... Książka jest bardzo obszerna, czytało mi się ją trudno, choć pisana jest językiem przystępnym i zrozumiałym. Częste powtórzenia, za które niektórzy książkę krytykują, nie są dla mnie wadą – sprzyjają lepszemu zapamiętaniu poruszanych zagadnień. We wprowadzeniu autor ogólnie je objaśnia, by potem przejść do bardziej drobiazgowej analizy. W kolejnych rozdziałach definiuje potęgę (potencjalną i militarną), wyjaśnia jak ją mierzyć, odpowiada na pytanie: dlaczego państwa dążą do hegemonii i rywalizują o potęgę, opisuje strategie stosowane przez mocarstwa w celu jej zwiększenia i zachowania , w prosty sposób tłumaczy, kiedy mocarstwa decydują się na bezpośrednią konfrontację z rywalami, a kiedy wolą przerzucić odpowiedzialność na inne. A wszystkie teorie potwierdza analizując wydarzenia z przeszłości, co czyni książkę tym bardziej interesującą, gdyż równocześnie jest lekcją przypominającą najważniejsze z nich (m.in. epoka wojen napoleońskich, bismarckowskie, wilhelmińskie i hitlerowskie Niemcy, okres zimnej wojny). Ostatni, szczególnie interesujący wg mnie, rozdział poświęcony jest wzrostowi potęgi Chin oraz próby odpowiedzi na pytanie czy może on przebiegać w sposób pokojowy - zważywszy, że książka została napisana sporo lat temu, już dziś możemy zobaczyć, na ile teorie Johna Mearsheimera okazują się trafne, niestety... ...i właśnie również dlatego bardzo ją polecam nie tylko wszystkim wielbicielom historii, ale i tym, którzy po prostu lubią rozumieć, jak działa świat wokół nich.

Radosław Sikorski występuje tu nie jako partyjny polemista, lecz jako mąż stanu, dla którego Polska jest projektem długofalowym. Jego refleksje są wyważone, oparte na doświadczeniu międzynarodowym i głębokim zrozumieniu realiów geopolitycznych. To głos człowieka, który wie, że siła państwa rodzi się z instytucji, kompetencji i zaufania, a nie z krzyku i improwizacji. Książka imponuje klarownością myślenia i odwagą mówienia prawdy bez schlebiania emocjom tłumu. Autor nie ucieka w slogany — zamiast tego proponuje wizję Polski ambitnej, zakorzenionej w Zachodzie, suwerennej poprzez sojusze i wiarygodnej dzięki praworządności. Patriotyzm w tej książce ma wymiar praktyczny: to odpowiedzialność za słowo, decyzję i konsekwencje. „Polska może być lepsza” jest lekturą, która podnosi poziom debaty publicznej. Nie dzieli — stawia wymagania. Nie obiecuje cudów — proponuje rozsądek. To książka dla tych, którzy oczekują od polityki powagi, ciągłości państwa i myślenia w kategoriach pokoleń, a nie kadencji. W czasach chaosu i krzykliwości jest to rzadki przykład spokojnej, kompetentnej i godnej narracji o państwie — takiej, jakiej oczekuje się od ludzi naprawdę odpowiedzialnych za los kraju.

książka raczej z gatunku historycznych bo sprzed lat, gloryfikuje Chiny, ale pomaga zrozumieć jak Chińczykom udało się z poziomu przydomowych dymarek przez 60 lat stać się potęgą technologiczno-naukową. Autor pisze, że rząd niby się nie wtrąca, ale między wierszami przemyca prawdę. Nie dyskredytuje bynajmniej osiągnięć amerykańskich. Twierdzi tylko, że ich chiński system jest skazany na sukces i jest bardziej wydajny, minęło 5 lat i jednak jest, jak dotąd.

Czy gdyby były możliwe podróże w czasie, to etycznym byłoby cofnięcie się ponad sto lat i w jakiś sposób zapobieżenie narodzinom Adolfa Hitlera (np. zabijając go w dzieciństwie). Ten moralny paradoks pojawia się od czasu do czasu w różnych formach i dyskusjach (również przy okazji tzw. paradoksu dziadka). Przyszedł mi do głowy podczas lektury książki Tak umierają demokracje. Steven Levitsky oraz Daniel ZIblatt – dwóch profesorów nauk politycznych opublikowało tę książkę pod koniec prezydentury Donalda Trumpa, gdy jeszcze nie był znany wynik kolejnych wyborów. Całość zaś jest próbą pokazania, że demokracje – nawet te pozornie bardzo stabilne, jak amerykańska – są znacznie bardziej kruche, niż nam się wydaje. [...] czytaj dalej: https://www.speculatio.pl/tak-umieraja-demokracje/

Dobra broszura informacyjna na niezwykle ważny temat, a przy tym krótka. Mimo iż w 2023 r. Niemcy już nie są czołowym producentem i konsumentem węgla brunatnego na świecie (zostały wyprzedzone przez Chiny), przytoczony przez Wiecha fakt historyczny, jak również wypadki związane z Lasem Hambach, unaoczniają klimatyczną hipokryzję Niemców. Ciekawa była też sama historia miksu energetycznego w Niemczech - od boomu na węgiel kamienny w latach 50. i 60. XX wieku poprzez wzmożoną eksploatację złóż węgla brunatnego w latach 80., aż do współczesnych eksperymentów z OZE - choć wciąż przy znacznym udziale węgla brunatnego (20% w 2022). Wady: autor niestety często cytuje sam siebie, mimo, że nie jest żadnym autorytetem w dziedzinie energetyki. Jako źródła występują głównie linki do popularnych gazet. Ponadto pisze z retorycznym zadęciem charakterystycznym dla niektórych osób z prawniczym wykształceniem, a prawie każdy rozdział opatruje cytatem z którejś z piosenek Jacka Kaczmarskiego.

Największa wartość książki ukazała sie po wielu dziesięcioleciach. Nie tylko ze względu na głos rozsądku autora , trafne spostrzeżenia i obiektywne dane. Przede wszystkim na wartość pschycho-społeczną, ukazuje bowiem ignorancje zmanipulowanej masy oraz katastrofalną niekompetencje wybieranych elit. Książka aktualna na czasy współczesne.

Ta książka to zaledwie zarys historii świata. Książka ma dwie zalety. Są to: czytelny układ treści i narracja dostosowana do dziecięcego czytelnika. Niestety książka ma też poważne wady. Przede wszystkim jest europocentryczna i germanofilska. Informacje zawarte w tej książce są aktualne na rok 1998 więc można uznać ją za przestarzałą. Dziecku jako podręcznik historii bym jej nie dał ale dla starszych czytelników może być doskonałą powtórką i sprawdzeniem wiedzy.

Bardzo dobra książka z zakresu historii gospodarczej. Autor stara się odpowiedzieć na tytułowe pytanie, analizując dzieje świata, zwracając uwagę na takie kwestie jak: kultura, instytucje polityczne, system gospodarczy, czy geografia. Skupia nawet uwagę na tak, niepozornych na pierwszy rzut oka, przyczynach jak rozwój zegarków osobistych. Pewne wspólne przyczyny rozwoju lub zacofania można wykazać w każdym okresie historii. Landes nie odkrywa koła na nowo: wolność, poszanowanie prawa własności, tolerancja religijna, brak dyskryminacji rasowej, równość płci, praworządność, gospodarka rynkowa, wykształcone społeczeństwo, handel międzynarodowy, otwartość na naukę, rozsądna polityka rządu - oto (w skrócie) idealne warunki tworzenia bogactwa. Oczywiście w dziejach ludzkości takie warunki to nowość, a i dzisiaj jest pod tym względem wiele do zrobienia. Przez większość historii decydowały inne, mniej lub bardziej do nich zbliżone, czynniki, lub te same tylko w różnych proporcjach. Kiedy zaistniały wspólnie dokonał się ogromny postęp, jakiego nigdy wcześniej nie było. Książkę czyta się świetnie, choć ze względu na rozmiar może ona nieco męczyć pod koniec. Na pewno warto po nią sięgnąć. Jeśli chodzi o minusy to widać, że autor ma jakiś problem z ekonomistami. Próbuje zrelatywizować fakty naukowe z dziedziny ekonomii. Wydaje mi się, że wynika to z profesji Landesa. Jest on historykiem, więc doszukuje się przyczyn w konkretnych wydarzeniach i osobach. Stąd też procesy gospodarcze są dla niego nie do końca zrozumiałe, teoria ekonomii zbyt abstrakcyjna. Prowadzi to do błędnych stwierdzeń na przykład, że protekcjonizm czasem pomaga oraz irytujących zgryźliwości autora względem ekonomistów. Zupełnie niepotrzebnie. Nie ma to aż tak dużego wpływu na moją ocenę, w końcu nie jest to podręcznik do ekonomii. Książka świetnie spełnia swoją funkcję jako opis historii gospodarczej. Warto odnotować, że od wydania książki (1998r.) minęło już trochę czasu, więc naturalnie nie obejmuje ona okresu ostatnich dekad. Podsumowując: Polecam.

Jakub Füger I cała rodzina Fügerów oraz Augsburg jako epicentrum finansów w tamtych czasach to bardzo ciekawa mieszanka tematyczna. Niesamowita postać głodnego bohatera, który jak szachista przewidywał kolejne ruchy swoich „klientów” i przeciwników. Bez wątpienia bardzo inteligentny i wykształcony człowiek, który odnalazłby się i w dzisiejszych czasach. Człowiek, który potrafił obracać pieniędzmi, znał mechanizmy handlu i świadczył swoje usługi największym ludziom swoich czasów.

Dobra pozycja do przypomnienia sobie najważniejszych nurtów filozoficznych dla laika, który w czasach studenckich miał jedynie przedmiot pod nazwą "Wstęp do historii filozofii", począwszy od Sokratesa i Platona, przez filozofię Kartezjusza, aż do filozofów żyjących w XX wieku. Napisana przystępnym językiem, chociaż rozdziały są dość zróżnicowane, nie tylko pod względem długości. Niektóre trudniejsze w odbiorze, ale może wynika to z poziomu skomplikowania konkretnego nurtu filozoficznego. Nie wszystkie łatwo wytłumaczyć prosto i przystępnie? Na pewno to dobre kompendium wiedzy, które może posłużyć do znalezienia bliskiego sobie nurtu filozoficznego, który może nas zaciekawić, zainspirować do zgłębiania i poszerzania tematu. Pojawiło się tu też kilka zupełnie nieznanych dla mnie nazwisk, głównie filozofów tworzących w XX wieku, jak np. John Rawls, Alan Turing, John Searle czy Peter Singer, co dowodzi, że warto było po tę książkę sięgnąć.

Radzę czytać od dokładnego przestudiowania spisu treści, żeby wiedzieć, po jakich obszarach i w jakiej kolejności będziemy się poruszać podczas lektury. Ja tak nie zrobiłem i żałowałem, bo potem błądziłem myślami i zastanawiałem się, po co tyle uwagi autorzy poświęcili jakiemuś zjawisku. Ale inna sprawa, że części z nich poświęcają za dużo uwagi. I to właśnie największy problem tej publikacji. Jest nierówna. Momentami wciąga jak najlepsze kino w kinie, ale wiele razy też przysnąłem podczas lektury. Bardzo mnie to zdziwiło, ponieważ autorzy wykonali naprawdę tytaniczną pracę. Latali po całym świecie, odwiedzali fabryki, różnej maści ważniaków i prostych ludzi pracy, odbyli setki rozmów w różnych językach. Może żal było im tego wszystkiego nie spisać? Pociąć? Tym niemniej pozycja bardzo ważna i ciągle aktualna, choć upłynęło kilkanaście lat od zbierania materiałów. A chiński smok nie śpi i wciąż szybko goni świat ;)

Dobrze, syntetyczne i w pełni spisane dzieje europejskich mocarstw na przestrzeni ostatnich pięciu wieków. Poruszona przez autora tematyka z pewnością mogłaby być ujęta nawet w kilku tomach i prawdopodobnie dla historyków zajmujących się Europą byłoby to pełniejsze ukazanie tych kilku stuleci. Ja jednak doceniam wysiłki autora i jestem w pełni zadowolony z lektury, która wzbogaciła moją wiedzę w tym temacie. Te 600stron to dla amatora historii porcja w sam raz.

Dwa lata po opublikowaniu w Polsce Jedwabnych szlaków Petera Frankopana (które mam zamiar sprezentować mężowi na Gwiazdkę), na rynku pojawia się przepięknie wydana wersja tej książki dla młodego czytelnika, wzbogacona ilustracje Neila Packera. Absolutnie świetna książka dla dwóch grup odbiorców. Została stworzona z myślą o (mniej lub bardziej) zainteresowanym historią nastolatku (10-15 lat), ale sprawdziła się też w moim przypadku, całkowicie mnie angażując i zmuszając do myślenia. Czyli spodoba się osobie, dla której historia (obok licealnej fizyki) jest jedną ze szkolnych traum. Edukacja przyzwyczaiła nas do patrzenia na historię z polskocentrycznej perspektywy. Jest to podstawowe założenie - najwięcej uczeń powinien dowiedzieć się o swoim kraju, a o innych tylko tyle, żeby mieć świadomość wydarzeń poza granicami państwa. Peter Frankopan, Brytyjczyk, skreśla w swojej książce edukacyjny nacjonalizm i proponuje coś, czego brakowało mi przez kilkanaście lat edukacji - obraz historii ekonomicznej, a nie politycznej. I czyni to w sposób oszałamiający. Żaden kraj nie funkcjonuje w oderwaniu od innych, żadna gospodarka nie działa w odosobnieniu, a każdy postęp, odkrycie, wyprawa, miały swoje gospodarcze uzasadnienie. Dlaczego podpisanie Deklaracji Niepodległości USA wpłynęło na zintensyfikowanie kolonialnego ucisku w Indiach? Dlaczego Iran zmienił swoją nazwę i to właśnie na taką? A wreszcie - jak towary oferowane przez niektóre państwa wpłynęły na los historii i układ sił na świecie? Odpowiedzi na te pytania są pozornie oczywiste, ale nigdy nie wskazane wprost w toku edukacji (a jeśli tak, to zazdroszczę historyków w szkole). Frankopan proponuje błyskawiczny skrót historii, w którym koncentruje się na szlakach handlowych, najbardziej pożądanych towarach, ich znaczeniu społecznym i ekonomicznym. Czyja gospodarka odczuła negatywnie pojawienie się na europejskich rynkach jedwabiu, kiedy powstał prototyp kontroli granicznej, w czym Chińczycy wyprzedzali Europejczyków - to wciąż nieliczne pytania, na które odpowiada ta książka. Książka, która może okazać się szczególnie ważnym punktem zwrotnym w myśleniu zwłaszcza młodego człowieka, funkcjonującego w europocentrycznej rzeczywistości. Europa nie jest i nigdy nie była centrum świata. Ten środek ciężkości od zawsze był przesunięty w stronę Bliskiego Wschodu, gdzie krzyżowały się szlaki handlowe. I to one, tzw. jedwabne szlaki, stanowią centrum cywilizacji. Od ich drożności, bezpieczeństwa, opłat celnych, sposobów transportu uzależniony był przez wieki rozwój idei. Książka absolutnie warta polecenia.