Pagan Virtue in a Christian World. Sigismondo Malatesta and the Italian Renaissance

Italia w XV wieku była rajem despotów, a tyran Rimini Sigismondo Malatesta zajmował w tym panteonie jedno z bardziej eksponowanych miejsc. Ten agresywny władca-kondotier-mecenas został unieśmiertelniony w 1462, gdy Pius II dokonał na nim jedynego w historii aktu "odwróconej kanonizacji", skazując go na wieczne potępienie. Również Jacob Burckhardt w swoim klasycznym dziele przedstawił go w roli jednego z najbardziej nikczemnych władców renesansowych Włoch. Jednak jak pokazały późniejsze badania, na które powołuje się Anthony d'Elia w niniejszej książce, przewiny Malatesty zostały wyolbrzymione, a jego czarna legenda to jedynie dowód siły papieskiej propagandy.

Trochę światła na rzeczywistego Malatestę rzuca ta łamiąca schematy książka. Praca d'Elii to zarazem biografia, analiza literacka renesansowego piśmiennictwa, studium z zakresu historii kultury, idei i mentalności oraz interpretacja znaczenia dzieł sztuki. Punktem wyjścia jest Sigismondo Malatesta i twórczość, jaka powstawała na jego dworze. W oparciu o szeroką paletę źródeł autor wskazuje, że tyran Rimini był człowiekiem swoich czasów, który w równym stopniu odwoływał się do chrześcijaństwa, co do wierzeń i idei starożytnego Rzymu i Grecji. Tytułowe pogańskie cnoty to zakonserwowany obraz Malatesty w poematach, poezji i traktatach, pisanych przez jego nadwornych humanistów. Ci w dzisiejszych czasach zapomniani poeci opiewali swego mocodawcę jako wielkiego wodza, atletę, boga, niezrównanego kochanka. Pod ich piórem różne drobne renesansowe wojenki, jak walki w Toskanii z Alfonsem Wspaniałomyślnym, stawały się nowymi wojnami trojańskimi. Nadworni poeci porównywali tyrana Rimini do Cezara i bohaterów Iliady oraz Eneidy.

Z przebadanych przez autora źródeł, dzieł sztuki i zabytków wynika niezbicie, że przynajmniej jedno oskarżenie Piusa II wobec Malatesty - to o pogaństwo - miało pewne zaczepienie w rzeczywistości. Sporo tu naprawdę wciągających fragmentów o swoistym, renesansowym synkretyzmie przeciwstawnych religii i prądów. Np. franciszkański kościół w Rimini zamiast grobów męczenników przechowywał trumny z ciałami humanistów, a posągi bogów i bogiń funkcjonowały tam na równych prawach z podobiznami chrześcijańskich świętych. Choć na dworze Malatesty uprawiano astrologię, to jednocześnie wysoką pozycję zajmowali tam intelektualiści oraz artyści, a zwłaszcza poeci.

Z książki wynurza się szczery i wieloaspektowy portret włoskiego renesansu, w którym przebłyski światła nauki mieszały się ze średniowieczną ciemnotą. Dość nietypowe dla mnie połączenie biografii z analizą dzieł sztuki i piśmiennictwa okazało się naprawdę wciągające. Łyżką dziegciu były jednak dość częste powtórzenia. Zabrakło mi też choć jednego rozdziału o politycznych powodach tak zażartej rywalizacji Malatesty z papiestwem. Niestety autor odsyła do jednej ze starszych prac. Trochę więcej mogłoby być również o kontaktach z Turkami - zarówno o próbie poddania się Mehmedowi II, jak i późniejszej walce na Peloponezie w roli wynajętego wodza wojsk weneckich.

Italia w XV wieku była rajem despotów, a tyran Rimini Sigismondo Malatesta zajmował w tym panteonie jedno z bardziej eksponowanych miejsc. Ten agresywny władca-kondotier-mecenas został unieśmiertelniony w 1462, gdy Pius II dokonał na nim jedynego w historii aktu "odwróconej kanonizacji", skazując go na wieczne potępienie. Również Jacob Burckhardt w swoim klasycznym dziele...