Ali M. Ansari

Ali M. Ansari, „Iran. Historia współczesna”. Jeżeli regularnie śledzimy wiadomości ze świata, to bardzo często słyszymy o Iranie. Niemal zawsze słyszymy o nim w kontekście negatywnym. Iran zaliczony został do osi zła. Iran rozwija broń jądrową, Iran to państwo, w którym rządzi bezwzględny reżim. Oczywiście ogólniki te w żaden sposób nie odpowiadają na podstawowe pytanie: jakim krajem jest współczesny Iran i jak się nim stał. W tym miejscu z pomocą przychodzi nam recenzowana publikacja. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Copernicus Center Press. Uwagi wstępne Książka liczy sobie osiem rozdziałów i epilog. Chociaż opowiada o historii Iranu w latach 1905 – 2022 liczy sobie niespełna dwieście stron. Nie jest więc pracą obszerną i dotykającą szczegółowych zagadnień. To raczej publikacja popularna, skierowana do szerokiego kręgu odbiorców. Nie znaczy to jednak, że jest przez to mniej wartościowa. Wręcz przeciwnie. Pochłonąłem ją dosłownie w kilka godzin. Przed przystąpieniem do lektury musimy uświadomić sobie, jak inny jest Iran od Polski czy innych krajów Europy. Mam tu na myśli przede wszystkim skomplikowaną historię, ciągle żywe dziedzictwo starożytności i zupełnie inną religię i kulturę. Jeśli o tym wszystkim nie będziemy pamiętać, to nijak nie zrozumiemy współczesnego Iranu. Autor Ali M. Ansani jest profesorem historii. Założył Instytut Studiów Iranistycznych na University of St. Andrews. Treść książki Już we wstępie autor zdradza, że jego książka „ma na celu wydobycie esencjonalnych aspektów rozwoju Iranu na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci – tak, aby każdy czytelnik w krytyczny sposób mógł zrozumieć, dlaczego kraj ten znajduje się w takim, a nie innym miejscu”. Być może zaskoczeniem dla niektórych będzie sama nazwa państwa. Wiemy, że przez stulecia kraj ten był nazywany Persją. Tak określili go zachodni obserwatorzy. Nazwa ta była powszechnie stosowana. Do dzisiaj uczymy się o Imperium Perskim, o królach Persji – określenia te są powszechne w historiografii. Tymczasem sami mieszkańcy od zawsze znali swój kraj jako Iran. Widzimy więc wyraźnie, że już na poziomie nazwy państwa występują kontrowersje i napięcia między zachodem a Iranem. Oczywiście przeszły one do historii i dziś nazwa „Iran” jest powszechnie przyjęta i stosowana. Iran, określany jako „skrzyżowanie cywilizacji” od zawsze był ważnym miejscem na mapie świata. Przesądzało o tym położenie geograficzne – w miejscu, gdzie jedwabny szlak łączył Zachód z Chinami. Dlatego też w XX wieku wiele potęg chciało podporządkować sobie Iran. Jego rola w geopolityce była nie do pominięcia. Wszystko to w latach przed odkryciem złóż ropy. Jedno jest pewne. Gdyby wcześniej zdawano sobie sprawę z pokaźnych złóż ropy i gazu, historia Iranu z pewnością potoczyłaby się inaczej. Tymczasem z lektury książki można wysnuć twierdzenie, że Iran to państwo miotane rewolucjami. Niektóre z nich wybuchały z dość błahych powodów, wywarły jednak ogromny wpływ na historię kraju. Swoją zasadniczą narrację autor rozpoczyna w roku 1906. To właśnie wtedy miała miejsce „rewolucja konstytucyjna”, która odmieniła ówczesną scenę polityczną. Wpływ tamtych wydarzeń można obserwować aż do dziś. Oczywiście powodzenie rewolucji nie było wcale takie pewne. Jak zawsze w historii było wynikiem nieudolności rządu i pewnego szczęścia, które uśmiechnęło się do protestujących. Dość powiedzieć, że Iran koniec końców otrzymał konstytucję. Nie oznaczało to jednak końca problemów. Oczywiście trudno w tym miejscu streszczać kolejne rozdziały książki. Zasygnalizujmy jednak, że autor chronologicznie omawia historię Iranu. Ważną cezurą były rządy Reza Szaha. Jest to postać dziś kontrowersyjna. Faktem jednak jest, że wiele z jego reform przetrwało do dziś. Ważnym aspektem w dziejach Iranu, którego nie sposób pominąć jest ropa naftowa. To złoża ropy umożliwiły gospodarczy rozwój kraju. Jednocześnie te same złoża były źródłem wielu napięć i problemów. Możemy zadać sobie pytanie: jak to możliwe, że w kraju ropy naftowej rząd przygotowuje dziś społeczeństwo na niedobór paliwa i elektryczności? Czy nie świadczy to o pewnym załamaniu zdolności państwa? Podsumowanie Iran to kraj rewolucji. „Biała” rewolucja, wojna i terror były codziennością kraju w drugiej połowie XX wieku. Błędy rządzących i silna pozycja duchownych muzułmańskich sprawiły, że ustrój Republiki Islamskiej jest niejasny i zupełnie nieintuicyjny dla ludzi żyjących w systemie demokratycznym. Co z tego, że w Iranie odbywają się wybory? Czy są one rzeczywiście wolne? Czy naród jest gospodarzem we własnym kraju? W jaki sposób doszedł do władzy ajatollah Chomejni? Jak zbudował swój autorytet? Kim są Strażnicy Rewolucji? Czy Iranem rządzi prezydent czy Najwyższy Przywódca? Na te i wiele innych pytań odpowiada właśnie recenzowana książka. „Iran. Historia współczesna” to tytuł po który powinni sięgnąć wszyscy interesujący się Iranem i chcący poszerzyć swoją wiedzę na temat tego odległego kraju. Wojciech Sobański Copernicus Center Press