Rzymskie pasje. Kościoły Stacyjne Wiecznego Miasta

Rozprawianie się z mitem jak to chrześcijaństwo zniszczyło cudowne pogaństwo.. Prawdopodobnie,jak autorka mówi , poganie pragnęli bóstwa, które by ich kochało i które mogliby kochać. Dlatego przyjęli Objawienie z radością! Autorka o ogromnej wiedzy, szanująca pogan i rozprawiająca o antycznych czasach jak o wczorajszym spotkaniu przy ploteczkach , wszystko ogarniając .:)

Kardynał Grzegorz Ryś w książeczce pt. „Inkwizycja” wydanej w 1998 r., kiedy obecnie jedna z ważniejszych person w polskim Kościele katolickim dopiero wspinała się na poszczególne szczeble kariery powołania, rozprawił się ze wciąż powszechnie powielanym mitem złowrogiej tytułowej Inkwizycji. Autor w pierwszej kolejności odniósł się do twórczości F. Dostojewskiego i jego obrazu Inkwizycji ujętego w treści „Wielkiego Inkwizytora”, który stanowi część powieści „Bracia Karamazow” – zdaniem wielu krytyków literackich do dziś wskazany fragment uchodzi za jeden z najbardziej znanych i spopularyzowanych tekstów antyklerykalnych w dziejach. Następnie obecny kardynał odróżnia instytucję Inkwizycji od procesu inkwizycyjnego, którego źródeł doszukuje się już w antyku, w prawie rzymskim. W ten sposób proces znany i stosowany w antycznym Rzymie po ponownym odkryciu przez Zachód prawa rzymskiego (Kodeks Justyniana) za sprawą glosatorów i postglosatorów, został rozpowszechniony przez Kościół katolicki. Dlatego dziś owa procedura nazywana jest inkwizycyjną. Wbrew pozorom w okresie nowożytnym przysłużyła się rozwojowi myśli prawniczej – zastąpiła wcześniej stosowany proces formułkowy. Z kolei sama Inkwizycja rozwinęła się w odpowiedzi do rozpowszechniających się w średniowieczu, a także w epoce wczesno-nowożytnej herezji. Wzrost znaczenia tej instytucji (Inkwizycji) nastąpił w okresie konfliktów wyznaniowych epoki odrodzenia, kiedy spory wyznaniowe z dysput uniwersyteckich teologów przeniosły się na arenę stosunków międzynarodowych, pola bitew, i stały się zarzewiem rozlicznych wojen religijnych. Wówczas Inkwizycja przez poszczególnych panujących była wykorzystywana do zwalczania przeciwników politycznych i zarazem wyznaniowych, i to ze wzajemnością ze strony państw protestanckich. Autor dowodzi, iż poszczególni papieże wbrew pozorom mieli niewielki wpływ na działanie Inkwizycji w krajach zaalpejskich, a sama instytucja była zdecentralizowana, miała charakter regionalny (inne było jej znaczenie w Hiszpanii niż w Państwie Kościelnym, czy w Polsce). Na złowrogie postrzeganie Inkwizycji wpłynęła wciąż żywa propaganda państw antykatolickich, a obecnie popkultura, zatem mierzymy się nie tyle ze złą sławą tej instytucji, ile z jej mitem.

To jest dobry czas na taką lekturę. Specjalnie tego czasu nie wybierałem, ale pomógł mi bardzo film Roberta Glińskiego "Zieja" który premierę miał w marcu 2020 roku. Z powodu zarazy emisję przekładano a potem jakoś niezauważenie wszedł do kin. W lipcu chyba przypadkowo zauważyłem że leci, ale dopiero pod koniec września udało się kino zlokalizować. No a potem z Tarabuka przyszła książka... i druga fala wraz z niewiarygodnym zainteresowaniem problematyką i złymi zdarzeniami w polskim kościele. Dlatego napisałem że czas jest dobry bo ks. Zieja był niezwykły. Już ponad 30 lat temu mówił o biskupach..." w ich życiu bardzo mały jest ślad apostolskiego sposobu życia". Ale nie dlatego zachęcam do lektury aby pogrążyć jeszcze bardziej. W rozmowie red. Jacka Moskwy z ks. Janem jest aktualność spojrzenia (m.in. rozmowy odbywały się 1985 roku) na człowieka. Na kogoś obcego nawet, tego nielubianego kim czasami gardzimy, "tak po katolicku". No i o chrześcijaństwie, o swojej wierze a także pokazując to swoim życiem o którym opowiada przejmująco, prosto i surowo. Już naprawdę od jakiegoś czasu jesteśmy zmęczeni tym wszystkim, a przede wszystkim gadaniem i wrzaskiem dookoła, które u nas nazywa się na dodatek debatą. Ja także jestem, dlatego co pewien czas szukam tekstów. Takich jak ta opowieść.

Wywiad rzeka, skryty gdzieś na dnie pirackiej skrzyni (stąd muszę przytaczać z pamięci), jakby bardziej zrozumiały niż „Nadzieja zbawienia”, stąd wyższa ocena. Treść podobna, między innymi ksiądz Wacław opowiada, jak w dzieciństwie oglądał obrazek, przedstawiający umierającego, który ostatkiem sił zamiast nawrócenia ulega pokusie i pada ofiarą Złego. Na bladej twarzy widać niedobry uśmiech, już Zły chwyta i ciągnie nieszczęsnego do piekła ... Pytanie, jak w ten sposób wlać w serca otuchę ? Chyba, że ktoś tak „otuchę” pojmuje. Następnie, jak na studiach jego wykładowca, Wincenty Granat, uczył po swojemu, uznawszy słusznie, że podręcznik jest napastliwy i zniechęcający. O rozmowach, zwanych szumnie „dialogiem ekumenicznym”, zwykle prowadzą do niczego, bowiem strony pilnie baczą, by zmienić możliwie nic. Zwłaszcza źle wypadł tu Józef Ratzinger, wówczas jeszcze prefekt Kongregacji Wiary, uniemożliwił raz gotowe porozumienie z anglikanami o wzajemnym uznaniu obrzędów. Ksiądz na własną rękę i oddolnie próbował uprawiać ekumenizm wymieniając w modlitwie patriarchę Konstantynopola obok papieża. O „interkomunii” z innymi wyznaniami: budzi czasem opory, na przykład ze strony prawosławnych, lecz ksiądz wyjaśnia „będąc w świeckim stroju, zatajam kim jestem, stąd moje przystępowanie nikogo nie obraża”. Na pytanie, co ksiądz ma do powiedzenia o nieomylności papieża, padła ostrożna odpowiedź „mam wątpliwości”. Zaś o wyświęcaniu kobiet „kobieta lepiej wyraża macierzyńskość Kościoła”. Trzeba pamiętać, że ἐκκλησία jest rodzaju żeńskiego. Użyty przy tym wyraz „biskupka” brzmi niepoważnie, jeśli już, to „biskupa”. Przypomniało mi, co głosi „Słownik Nowego Testamentu” w haśle „posługa”: „Wszyscy chrześcijanie, mężczyźni i kobiety, mogą spełniać posługi, chociaż Nowy Testament nie wspomina o tym, by jakakolwiek kobieta była biskupem lub kapłanem.” Ściśle biorąc, księgi Nowego Przymierza nie mówią o kapłanach chrześcijańskich (jedynie o prezbiterach i diakonach) ani o wyświęcaniu. Również Joachim Gnilka uważał, że do uczniów należały kobiety („Jezus z Nazaretu” Kraków 1997 s. 223) i że w czasach apostolskich „Wypowiedzi Pawła dotyczące miejsca kobiety w Kościele nie są ze sobą spójne, a niekiedy wręcz sprzeczne. Według 1 Kor 12,13; Ga 3,28 różnice między mężczyzną i kobietą, podobnie jak między wolnymi i niewolnikami, zostały zniesione (…) Z tego punktu widzenia nie jest łatwo rozstrzygnąć, czy dany kobiecie nakaz milczenia podczas zebrań (1 Kor 14, 33b – 36) pochodzi od Pawła, czy też jest późniejszą glosą. W każdym razie pozostaje on w wyraźnej sprzeczności z 1 Kor 11, 5, gdzie występowanie kobiety na zebraniach liturgicznych jest traktowane jako zrozumiałe samo przez się. Dlatego bardziej słuszne jest opowiedzenie się za glosą.” („Paweł z Tarsu” Kraków 2001 s. 232 tłum. Wiesław Szymona, przy tym słowa 1 Kor 11, 5 o zakazie przemawiania kobiet z odkrytą głową trudno zrozumieć s. 231) Z niechęcią ksiądz mówi o cierpieniu, uznawanym za wartość samą w sobie, nazywa to „doloryzmem”, gdyż taki wzorzec świętości odstręcza od naśladowania „wykrzywiona bólem twarz, spojrzenie utkwione w zaświatach” i temuż podobnież, ubrał w słowa myśl, jaka wielokrotnie przychodziła mi do głowy. Ostrzega również, mym zdaniem słusznie, że wmawianie przez kaznodziejów poczucia winy („ciało nosicielem nieczystości” czy gorszego jeszcze) prędzej przyprawi wierzących o zaburzenia umysłowe niż uczyni pobożnymi. Więcej grzechów nie pamiętam, zachęcam do przeczytania.

Trafiłem dzisiaj na artykuł, w którym jednemu proboszczowi nie spodobał się wynik wyborów. Podobno miał powiedzieć, że osoby, które nie głosowały na wiadomą partię mają „krew na rękach”. Z drugiej strony jest jezuita Wacław Oszajca, który ma niesamowitą wrażliwość, empatię i dobroć dla drugiego człowieka niezależnie od jego poglądów. Można tak i tak. Tylko stosując metodę proboszcza nie dziwmy się, że ludzie odwracają się od Kościoła. Nie jest to wina żadnego szerzącego się „lewactwa” czy „zgniłego Zachodu” jak próbują nam wmówić hierarchowie kościelni. Jest to przede wszystkim wina takich duchownych, którzy każdą krytykę traktują jak atak na wartości chrześcijańskie. Wyznacznikiem tego czy osoba duchowna działa z powołania może być sposób odnoszenia się do drugiego człowieka niezależnie od jego poglądów. Jeśli ktoś taki potrafi przyciągnąć do siebie nawet osoby niewierzące, to znaczy, że jest cudownym księdzem, zakonnikiem czy zakonnicą. Wacław Oszajca do tej grupy należy. Kocha drugiego człowieka, otwarcie mówi o problemach Kościoła, bez żadnego upiększania. Zdaje sobie sprawę z rzeczywistości, w której żyjemy. Taką twarz powinien przyjąć Kościół, a gwarantuję, że młodzi ludzie zaczną lgnąć na msze. ;) Jezuita pięknie mówi o samej wierze. Wielokrotnie powołuje się na poezje, jest zdania, że powinna odgrywać ważniejszą rolę w Kościele. Bardzo ciekawa książka dla każdego, nawet ateiści znajdą coś dla siebie i docenią postawę Wacława Oszajcy.

Książka pokazuje, że będąc katolikiem można zachować wolność . . . sumienia, dla fundamentalistów książka śmiertelnie niebezpieczna, stawia całkiem sensownie uargumentowaną tezę - w ocenie moralnej nasze sumienie ma wyższy priorytet od nauczania magisterium kościoła. Polecam "buntownikom" i tym, co cierpią z powodu poczucia winy, że nie spełniają oczekiwać "nauczycieli duchowych".

"Ten dzień przyjdzie jak złodziej". Kolejna książka o. Badeniego dotycząca śmierci, choć nie tylko. Trochę w niej nawiązań do "Śmierć? Każdemu polecam", trochę powtórzeń a mimo to z dużym zainteresowaniem ją czytałam. O.Badeni pisze o przedsmakach czyli, gdzie szukać raju dziś, ostrzega, że nie u wszystkich życie skończy się happy endem oraz, że ludzie osądy nie mają się nijak do Bożych.

Zachwyca mnie spojrzenie Halika na Wiarę człowieka i rozumienie Absolutu. Przy tej książce ciężko się nie zachwycić tym spojrzeniem. Halik pisze o Miłości w sposób nieszablonowy. Przykładowo tytułowe "Chcę abyś był" to definicja człowieka wierzącego w odróżnieniu od przyjmowanej przez tak wielu definicji "Nie mam wątpliwości, że jesteś", która wskazuje raczej na fanatyzm religijny. Ta lektura to wielka przyjemność.

„Na dzisiejszym barwnym i hałaśliwym rynku towarów religijnych mogę niekiedy ze swoją wiarą chrześcijańską wydawać się bliższy sceptycznym i agnostycznym krytykom religii niż temu wszystkiemu, co się tam oferuje. /…/ Tak, główną różnicę między wiarą a ateizmem dostrzegam w cierpliwości. Ateizm i religijny fundamentalizm oraz entuzjazm zbyt łatwej wiary są uderzająco podobne do siebie w tym, jak szybko potrafią uporać się z tajemnicą, którą nazywamy Bogiem – i właśnie dlatego wszystkie te trzy postawy są dla mnie jednakowo nie do przyjęcia” [1]. Mocne! Alfreda Hitchcocka zasada reżyserska i recepta na przyciągnięcie uwagi widzów: najpierw trzęsienie ziemi, a potem napięcie będzie narastać, sprawdziła się tu w pełni. Skoro ksiądz katolicki zaczyna od stwierdzenia, że ateizm i religijny fundamentalizm są do siebie podobne bardziej, niż mogłoby się to wydawać, to moją uwagę kupił na pewno. Ten cytat ujawnia jednocześnie, choć w pewnym skrócie i uproszczeniu, o czym jest książka, czyli o braku ludzkiej cierpliwości wobec nieobecności Boga. Być może pozornej nieobecności, bo Bóg objawi się na pewno u kresu dziejów. Wtedy też da się poznać i może zrozumieć. Oznacza to, że tej cierpliwości potrzeba naprawdę sporo. Tą specyficzną cierpliwość Tomáš Halík osadził na trzech filarach: wierze, nadziei i miłości. „Nie mówię ateistom, że nie mają racji, ale że brak im cierpliwości; twierdzę, że ich prawda jest prawdą niedopowiedzianą” [2]. A teraz o tym, na czym opiera autor swoje przekonania, w jaki sposób je objaśnia. Otóż głównie na jednym zdarzeniu biblijnym i jednej osobie – na Zacheuszu. Zacheusz, tylko przypomnę, bo katolikom jego historia oczywiście jest świetnie znana, był przełożonym celników. Oznaczało to człowieka z obrzeża – nie całkiem swój, nie do końca obcy (celnicy nie cieszyli się poważaniem innych Żydów). Zacheusz chciał zobaczyć Jezusa, ale będąc człowiekiem wyjątkowo niskiego wzrostu, nie mógł Go w tłumie dostrzec. Wdrapał się więc na morwę (w innych wersjach na sykomorę) i zerkał spośród gałęzi. Jezus kazał mu zejść i wprosił się do niego na kolację. „Przemówić do Zacheusza może tylko ten, kto zna jego imię – zna jego tajemnicę. Ten, komu taki typ człowieka nie jest obcy, kto potrafi wczuć się w skomplikowane przyczyny jego nieśmiałości. Do Zacheuszów dzisiejszej epoki może się tak naprawdę przybliżyć tylko ten, kto sam był i w pewnym stopniu nadal pozostaje Zacheuszem” [3]. „Cierpliwość wobec Boga” to do pewnego stopnia zbiór esejów lub/i rozważań na temat Zacheusza, jego życia, postawy, dylematów. Choć epizod z Zacheuszem nie zajmuje w Biblii wiele miejsca, to jest ważniejszy, niż się to wydaje, bo to jakby ewangelia w pigułce. Misją Jezusa nie było ratowanie tych, którzy się dobrze mają, ale nawracanie, uzdrawianie, znajdowanie i przyjmowanie zagubionych czy pogubionych. Książka wzbudzająca rozmaite uczucia i emocje. Raz to wesołość, raz złość, raz wzruszenie, raz życzliwość, innym razem wdzięczność… Trudno byłoby mi znaleźć dziesięć kartek, na których przynajmniej raz nie znalazłbym treści ważnych, do przemyślenia. „Dojrzała wiara sprzyja dojrzewaniu sumienia, niedojrzała wiara nie ufa sumieniu i stara się go zastąpić jedynie mechanicznym posłuszeństwem wobec przedkładanych z zewnątrz nakazów i zakazów” [4]. Pozycja zdecydowanie warta uwagi dla wszystkich czytelników z otwartą głową, ale nie dla tych, którzy przekonani są, że już od dawna siedzą na kolanach Pana Boga i wszystko wiedzą lepiej. A może wierzących, bo to wygodne, że wszystko wie lepiej ich proboszcz… --- [1] Tomáš Halík, „Cierpliwość wobec Boga. Spotkanie wiary z niewiarą”, przekład: Andrzej Babuchowski, Wydawnictwo WAM, 2011, s. 7. [2] Tamże, s. 11. [3] Tamże, s. 21. [4] Tamże, s. 165.

Książka zawiera najwcześniejsze pisma chrześcijańskie, datowane niedługo po Nowym Testamencie, czy wręcz w tym samym okresie. Jesteśmy więc, można powiedzieć, u źródeł chrześcijaństwa, bez późniejszych modyfikacji. Co więc tu mamy? Sam zbiór nie jest jednorodny. Mamy tu do czynienia z listami (Klemens Rzymski, Ignacy Antiocheński, Polikarp, list do Diogneta), ale także krótkimi pismami katechetycznymi (Didache, homilia Klemensa i Melitona z Sardes) czy wręcz starożytną apokalipsą (Pasterz Hermasa). Co ciekawego zawierają poszczególne pisma? Didache to opis chrześcijańskiego chrztu i funkcjonowania pierwotnej wspólnoty, a także trochę moralizatorstwa (potępienie aborcji). Listy Klemensa i Ignacego, oprócz moralizatorskiej treści to też zaczątek prymatu rzymskiego i (u Klemensa) protestanckiej doktryny sola fide (co wspomniał mój komentujący poprzednik). Dzięki "Męczeństwu Polikarpa" można zobaczyć zręby kultu świętych. W liście do Diogneta jest zarys protestanckiej (zwłaszcza luterańskiej) doktryny o Imputatio Christi (Chrystus bierze nasze grzechy na siebie, a w zamian daje nam swoją sprawiedliwość - radosna wymiana). Pasterz Hermasa natomiast to fantazyjny traktat w dużej mierze dotyczący pokuty (chociaż dość surowej i przede wszystkim nie nieograniczonej). Pisma te były popularne w starożytności, a czasem wręcz dołączane do kanonu. Wszystkie są bardzo chrystocentryczne w swojej wymowie, zwłaszcza listy Klemensa i Ignacego. Niemalże nie ma tutaj żadnej nauki o roli Maryi (pojawia się dopiero u Justyna i Ireneusza z Lyonu, w Pasterzu Hermasa pojawia się kobieta, która rozmawia z tytułowym Hermasem w jego wizji, ale jak się okazuje, jest to figura Kościoła). Eucharystia jest wspominana tylko w niewielu miejscach (U Ignacego - zaświadcza on o prawdziwości ciała i krwi Chrystusa w Eucharystii). Jest trochę o roli Pisma (Klemens poleca jego zgłębianie). Raczej mało jest o roli ascezy (chociaż sporo o ogólnym umiarkowaniu i walce z grzechami). Generalnie można powiedzieć tyle, że wszystko było w powijakach, a potem wszyscy sobie rozwinęli to co chcieli. Spory plus również za przytoczenie świadectw przeciwko chrześcijanom - Celsus, Lukian i inni. Satyra Lukiana jest bardzo zabawna - pokazuje on tendencje chrześcijaństwa do idolizowania swoich "proroków" (skąd my to znamy?). Ogólnie zbiór jest z jednej strony trochę nurzący, a z drugiej jednak bardzo ciekawy. Nudny dla oka oklepanego z tekstami chrześcijańskimi, gdyż w gruncie rzeczy nie ma tutaj nic nowego, co by się gdzieś indziej jednak nie czytało. Ciekawy z punktu widzenia zrozumienia pierwotnego chrześcijaństwa i jego genezy. Dzięki tym pismom można krok po kroku śledzić to, jak chrześcijaństwo wyglądało na początku i jak stopniowo ewoluowało. Na końcu mamy też wartościowy słownik greckich pojęć - z punktu widzenia greki klasycznej, w Nowym Testamencie jak i u Ojców Apostolskich (znaczenie wielu terminów zmieniało się z czasem).

Wyjątkowo ważna i bliska mi jest ta Ewangelia - m.in. ze względów lingwistycznych. Św. Łukasz starał się tu zachować style zbliżony do Septuaginty, kilka razy stosował wyrazy czy wyrażenia, które bezpośrednio odnosiły się do ich wcześniejszych wystąpień właśnie w LXX - np. wyraz oznaczający "tam", użyty tylko odnośnie miejsca, w którym Abraham miał złożyć ofiarę z Izaaka i na Golgocie. A druga istotna kwestia - św. Łukasz znał Matkę Boską osobiście (stąd potem ikony...), miał więc dostęp do wielu informacji, które we wcześniejszych Ewangeliach się nie pojawiały.

Podobała mi się ta książka - pierwsza moja pozycja dotycząca żywotów świętych. Podobała mi się, bo nie jest lukrowana, np. wątek przyszłej świętej, która zostawiła dzieci z mężem i wyjechała do drugiego miasta, żeby się dokształcać. Niewygodny moment w biografii jak na świętą osobę. Zresztą od zawsze mam kłopot ze "świętymi" osobami. Nie rozumiałam i może jeszcze nie do końca rozumiem na czym to wszystko polega. Dlatego każda książka, która mi przybliża temat, jest dla mnie cenna. Tym razem się nie zawiodłam. Polecam, dla zainteresowanych tematem...

8,5 Sięgając po tę książkę spodziewałam się, ze będzie o Sokratesie. Mimo tego, że nie jest, co autor prostuje na wstępie, to absolutnie się nie zawiodłam. Wręcz przeciwnie. Bardzo pozytywnie się zaskoczyłam. Książka uporządkowała moją wiedzę dotyczącą postrzegania starożytnych filozofów przez starożytnych chrześcijan (głównie Justyniana i Tertuliana). Autor wyjaśnił też kilka innych kwestii, które mnie nurtowały i odpowiedział na pytania, które kłębiły się w mojej głowie po czytaniu książek, które tylko pobocznie poruszały tę tematykę. Świetna pozycja dla zainteresowanych tematem.

Autorytet wielki, a książka ciekawa. Wydana po śmierci p. prof. więc redagowana już przez kogoś innego. Zastanawia mnie tylko, czy jeżeli to ma być wybór jej wypowiedzi z audycji w radiu, którą prowadziła przez kilka lat, to czy objętość nie mogłaby być większa? Wtedy z czystym sumieniem nazwałabym to wydanie książką, teraz wydaje się broszurą. Jakby ktoś z wielkiego worka wiedzy o Biblii wyciągnął kilka listków... mało, mało...

Wspaniala rozmowa dwoch intelektualistow, majacych swoje wlasne zdanie. Czasem sprzeczne, mimo ze obydwaj podlegaja jednej instytucji. Mysle, ze pokazali iz mentalnie sa wolni. No i maja niesamowite wrecz poczucie humoru, potwierdzajace ich nieprzecietna inteligencje. Warto podkreslic takze fajne, dobre, ciekawe pytania obydwu dziennikarzy. Bez tego ksiazka nie mialaby swojego smaku.

Kończę z trudem. Pierwsza to książka spod pióra ks. Hellera która w me ręce trafiła. Być może ułomność ma zbytnio na dzieło to rzutuje, być może nie pojmuje tego co w niej zawarte w stopniu takim jakim pojmować powinienem. Nie trafia jednak do mnie ona nazbyt. Ni zgodzić się nie można, ni skontrować kiedy ubogość wiedzy z zakresu fizyki (ach ta ma nemezis szkolna, mój wróg odwieczny, boss finalny) utrudnia zrozumienie metafor pewnych. Literatura bardziej dla tych, którym stwórca w mniejszym stopniu poskąpił zdolności do przyswajania nauk ścisłych. Natomiast, to taka prywatna satysfakcja, ujęło mnie to, że w miejscach niektórych autor jakoby moją myśl odnośnie Boga na papierze umieścił. Widać zna się ksiądz na rzeczy :)

Czytanie mojego pierwszego dzieła wielkiego francuskiego mediewisty rozpoczynałem w Paryżu. Książka wprawdzie nie nadaje się do zabrania na czas podróży samolotem (zajmie pół podręcznego bagażu), ale już przyda się podczas wieczornego delektowania się lampką bordeaux czy innego rodańczyka… Historyk średniowiecza z tej perspektywy (sam zastrzega, iż nie jest teologiem) omawia powstanie i ugruntowanie się idei czyśćca, owej “trzeciej” - obok raju i piekła - przestrzeni, której założenie wywodziło się z niezgody na ostateczność pośmiertnych losów człowieka, jakie zakładały wczesne wieki chrześcijaństwa (Żydzi z ostatecznością swego smutnego Szeolu, to inna historia). Aby rozpocząć wędrówkę po historii tej idei, Autor sięga jednak początkowo do tradycji przedchrześcijańskich (wedyjskich, irańskich, gnostyckich), by systematycznie wykazywać w dalszym ciągu wywodu, które z owych wcześniejszych tradycji zaświatów stały się budulcem tworzonego właśnie czyśćca, które zaś definitywnie i już u jego fundamentów zostały odrzucone. Pewne idee, które stały się zaczynem pełnego obrazu czyśćca zauważa autor już u teologów greckich III wieku - Klemensa Aleksandryjskiego i Orygenesa. I choć część nauczania obu panów została ostatecznie uznana za heretycką (zwłaszcza tego drugiego), to pojawiająca się u nich myśl, iż kary wymierzane przez Boga (bogów w tradycji greckiej, z której czerpali) nie są karami sensu stricte, a środkami wychowawczymi, zmierzającymi do poprawienia duszy w zaświatach, stała się interesującym dla chrześcijaństwa fermentem. Kolejnym - choć w jego pismach idea czyśćca nie pojawia się jeszcze bezpośrednio - wielkim budowniczym podwalin jego budowli okaże się św. Augustyn, w którego doktrynie odnajdujemy poglądy o możliwości poprawy pośmiertnego losu duszy poprzez wstawiennictwo u Boga ludzi pozostałych na ziemi. Ostatnim ojcem-założycielem podwalin trzeciej przestrzeni zaświatów był w okresie przedśredniowiecznym papież Grzegorz Wielki, choć i on, i teologowie oraz inni zajmujący się ideą czyśćca w wiekach średnich myślą augustiańską już tylko żonglowali i reinterpretowali ją. Następnie rozlegle i szczegółowo opisuje Autor ewolucję idei pośmiertnego oczyszczenia dusz “nie do końca złych” oraz “nie do końca dobrych” (terminologia za Augustynem) poprzez kary odbywanie przed zmartwychwstaniem i Sądem Ostatecznym, ideę ognia czyśćcowego i wreszcie - w dekadzie 1270-1280 - narodzenie się rzeczownika czyściec w warstwie językowej, a czyśćca jako miejsca w warstwie “geografii zaświatów” (początkowo o ustalonej już przestrzenności, a wątpliwej ścisłej lokalizacji). Stało się to - według Le Goffa w szkole paryskiej Notre-Dame (wielki Piotr Lombard jeszcze pojęcia czyśćca nie zna, ale jego uczniowie i komentatorzy już tak). Proces zaś umacniania się idei czyśćca był napędzany nie tylko wzmocnieniami pozytywnymi, ale i negatywnymi (walka z kwestionującymi tę ideę heretykami czy rodzącym się protestantyzmem). Ostateczną, pełną i dojrzałą wykładnię średniowieczną zaświatów daje dominikanin Albert Wielki mówiąc o trzech “zbiornikach dusz” w zaświatach: “docelowych” Piekle (z Otchłanią Dzieciątek w jego obrębie, gdzie nie ma cierpienia) i Niebie oraz “przejściowym” Czyśćcu (wraz z Otchłanią Ojców, gdzie przebywali starotestamentowi Patriarchowie, a które to miejsce jest opróżnione po pośmiertnej w nim wizycie Chrystusa). Współczesna nam teologia taka pewna i ostro rozgraniczająca (zwłaszcza w zakresie Otchłani Dzieciątek) już nie jest, ale my tu nie o tym… Ciekawymi i arcytrudnymi zagadnieniami zajmują się teologowie wszech epok; nie sieją i nie orzą, a ojciec niebieski ich karmi… Tu na przykład nie obliczają ilości aniołów na ostrzu igły ale do policzenia mają inny problem: jak pomieścić cztery kategorie ludzkie (tradycyjny augustiański podział na dobrych, złych, niezupełnie dobrych i niezupełnie złych) w trzech przestrzeniach zaświatów (niebo, piekło, czyściec) tak, by nie obrażało to idei bożej dobroci i sprawiedliwości? Nie takie rzeczy koledzy obliczali (a ojciec niebieski ich karmił)... Tak więc w pewnym momencie dostajemy opis krystalizowania się idei czyśćca, a raczej ścierania się poglądów na jego temat w czasie uzgadniania jego szczegółów. Tak jak czyśćcowi “geografowie” dyskutują namiętnie nad jego lokalizacją (a może lokalizacji brak, bo to raczej STAN niż MIEJSCE), tak “chemicy” wykłócają się o naturę samego czyśćcowego ognia - jestże on cielesnym, duchowym, a może wręcz metafizycznym płomieniem? Autor jako historyk przytacza nam zapis uzgadniania szczegółów pewnej idei, choć jej dosłowne potraktowanie nie może wywołać pewnej dozy dobrego humoru u czytelnika. Stworzenie w zaświatach czyśćca, owej “trzeciej przestrzeni” pozwoliło Kościołowi katolickiemu na uszczknięcie nieco boskiej władzy nad zaświatami samemu Stwórcy i dzierżawę od niego pewnego obszaru dla własnej jurysdykcji. Dla pojedynczego zaś człowieka rodziła się nadzieja, że nie wszystko w jego dalszych “losach” rozstrzyga się już w momencie śmierci. Co zresztą było przyczyną nieustającej konfuzji w łonie samego Kościoła, przyznającego skądinąd, iż po śmierci indywidualnej nie ma już możliwości zyskiwania zasług oraz doktrynalnych sporów z Kościołem Wschodnim (Grekami) i protestantyzmem, którzy to wcale z tych samych fragmentów Pisma nie wywodzili potrzeby powstania nowej krainy zaświatów. Cały czas mam na uwadze, w jak nieporównanie większym stopniu w stosunku do ludzi dzisiejszych myśl o śmierci, pośmiertnych losach duszy i zaświatach zajmowała człowieka we wczesnych wiekach chrześcijaństwa i wiekach średnich. Zarówno życie pośmiertne, jak i istnienie piekła, nieba, później zaś również i czyśćca były dla nich realną rzeczywistością. Daleko dziś jesteśmy (tak co do zasady) od tamtego myślenia, od tamtego opisu świata. Już samo powstanie i ewolucja idei czyśćca wydaje się sporym nadużyciem wobec biblijnego zapisu (nie mowiac juz o “biznesie”, jakim stało się kupczenie odpustami) i wiele w tym racji mają bracia heretycy wszelkich maści. Dla czytelnika niniejszej pozycji lepiej jest więc, że poznajemy ją z relacji historyka-mediewisty niż gorejącego wiarą teologa; mniej tu samego Autora w opisie… Le Goff opisuje nam proces, który sprawił, że - mimo iż dziś w oficjalnej dogmatyce teologicznej czyściec uznano za pewien STAN - to jednak właśnie jego wizja jako konkretnego MIEJSCA przyczyniła się do sukcesu samej idei w XII-XIII wieku. Jeśli za przewodnika po zaświatach (a w tym i czyśćcu) obrać sobie Dantego, to otrzymujemy i wyrysować możemy wręcz całą mapę zaświatów jak u Wergiliusza (którego to za swego przewodnika obiera Dante). Bowiem właśnie na dziele Dantego kończy się opowieść o idei czyśćca, w jego wizji widzi Autor ostateczne i kompletne wcielenie dojrzałej i domkniętej krainy, jaką czyściec się stał. I jest to konsekwentne, choć we mnie pozostał żal, że to już, że to koniec; chciałbym tu drugiego tomu, który opowiedziałby mi rzecz czy nie równie ciekawą: jak kościół katolicki ideę tę zmonetaryzował. Choć to pewnie opowieść na inne - równie obszerne - dzieło… Ciekawostka: na uboczu omawiania poglądów Augustyna (i podając przykład jego bezradności w tym temacie) odkrywa dla mnie Le Goff prawdę o tym, jak to średniowiecze - odrzuciwszy starożytną oniromancję - na stulecia utraciło zdolność rozumienia snów; bodaj czy nie do czasów, gdy ponownie objaśnił nam je Freud? Dzieło jest monumentalne i kompletne. Autor, tropiąc historię i rozwój teorii o zaświatach (ze szczególnym naciskiem na czyściec) poprzez stulecia, sięga do materiałów źródłowych z całej niemal Europy i tworzy przez to domkniętą i kanoniczną wręcz opowieść. A przy tym objętość dzieła nie wynika z niczego ponad potrzebę rzetelnego przedstawienia rozwoju idei, nie ma tu szczególnej rozwlekłości i niepotrzebnego profesjonalizowania. Próg wejścia w książkę nie jest przez to przesadnie wysoki i mogłaby ona znaleźć wielu czytelników, gdyby może sama tematyka nie była dla nich mało pociągająca? Autor jest przed czytelnikiem całkowicie ukryty; nie bryluje i nie popisuje się, ani nie prowadzi narracji w anegdotycznym i dowcipnym stylu; za tym może mało wyrafinowanym stylem kryje się ogrom pracy zawodowego badacza historyka i jego rzetelny warsztat literacki w dawnym dobrym stylu. Czyta się ją więc dobrze, biorąc poprawkę na rozmiar dzieła. Zarzucić można Le Goffowi, iż patrzy na opisywane zjawiska z bliskiej sobie a nadmiernie “frankofilskiej” perspektywy. Cóż jednak począć z tym, że istotna część myśli teologicznej i wiele z gorących jej sporów właśnie w Paryżu (i Francji w ogóle) miała swe źródło i główne teatrum?.. Bo, że z ważnych “ojców” idei czyśćca (Augustyn, Grzegorz Wielki) i jego głównych ideologów (Piotr Lombard, Albert Wielki, Tomasz z Akwinu) wymienia wszystkich i poglądy ich dość szczegółowo podsumowuje, wątpić nie można. Stojąc przed monumentalną “Bramą piekła” Rodena (a to był jeden z zaplanowanych punktów koniecznych tego paryskiego pobytu) wiem już gdzie jestem; jeśli stoję przed bramą otwierającą piekło, to muszę być w czyśćcu…

Bardzo dobre, inteligentne przedstawienie kontekstu historycznego, w którym powstawały późniejsze księgi Starego Testamentu, czyli świata hellenistycznego. Zarówno historia tych czasów, jak i treść ksiąg jest słabiej znana niż np. Pięcioksiąg, a to w zasadzie wtedy właśnie kształtował się judaizm w rozpoznawalnej współcześnie formie. Ciekawy wątek Żydów zhellenizowanych, nadających nawet dzieciom pogańskie imiona (Apollonius itd.), czy zgreczonej nazwy Jeruszalaim - Hierosolyma, z nawiązaniem do greckiego hieros - święty.

Książka ciekawa, ukazująca dojrzewanie poglądów ks. Tischera na temat wolności oraz szeroko pojętej tematyki państwa (Polski) na przestrzeni lat '80. Niestety z racji braku kompletności nagrań, wykłady nie są kompletne i czasami brakuje czytelnikowi zakończenia wątku jakie poruszał ks. Tischner.