Opowiadania

Hłasko o swojej prozie: "Piszę protokół z procesu przeciwko człowiekowi, nie człowiekowi w ogóle - to by było śmieszne z mojej strony - przeciwko formom życia, które poniżają człowieka". Hłasko nieznany powinien być bardziej znany. Opowiadanie "Umarli są wśród nas" to bardzo dobry wstęp dla niezaznajomionych z jego twórczością.

Stosy listów, które napisał, zebrane w zbiór, tworzą powieść, jaką sam o sobie stworzył. Powieść o wrażliwym, trudnym chłopcu, dojrzewającym bez ojca w powojennych czasach. Zazdrosnym o ojczyma, zranionym przez matkę. O młodym człowieku, który rozwija talent pisarski, tworzy tożsamość i legendę artysty, amanta, barwnego ptaka, celebryty tamtych lat. Przystojny, piękny, ponadprzeciętny zewnętrznie i duchowo. Los zaoferował mu rzeczywistość szarą, absurdalną, przerażającą. Odważnie „wrzeszczy prawdę”, choć jest świadomy, że to go zniszczy. Nie unika pułapki wszechmocnej władzy, która czyta cudze listy, kontroluje, komu, kiedy i dokąd wolno podróżować, z kim można wchodzić w relacje – artystyczne, prywatne, miłosne. Prosi o azyl w Niemczech Zachodnich, i to błąd – powrotu nie ma. Władza to siła, która decyduje o ścieżkach życia, wystawia na próbę przyjaźnie, upokarza, każe się kłaniać, łamie kręgosłupy i miażdży. „Pisarz bez ojczyzny jest niczym, jest tylko i wyłącznie postacią śmieszną, groteskową /…/ tylko na ziemi, w której człowiek rodzi się, rośnie, kocha i cierpi – istnieje racja pisarska”. Chętnie obejrzałabym film fabularny o nim. Dziwi mnie, że jeszcze taki nie powstał. Wybór, opracowanie i wstęp Andrzeja Czyżewskiego, kuzyna Marka Hłaski, daje dobitne świadectwo tamtych czasów.

Choć Kaskaderzy literatury zostali wydani jeszcze w II obiegu, w latach osiemdziesiątych nadal zachwyca jak ta antologia polskich pisarzy "wyklętych" jest napisana, jak świeżym spojrzeniem (na na przykład Marka Hłasko, który był wręcz bożyszczem literatury tamtego okresu) się charakteryzuje. To zbiór esejów i wyboru twórczości "kaskaderów" - Bursy, Wojaczka, Hłaski, Poświatowskiej, Stachury i Ryszarda Milczewskiego-Bruna, który czyta się świetnie, obojętnie czy jest się wyposażonym w aparat pojęciowy literaturoznawcy, czy nie.

Hłasko którego mało znamy. Baza Sokołowska to z pozoru "powieść produkcyjna" jakich powstały setki w krajach tzw. Bloku Wschodniego ale patrząc głębiej jest to powieść psychologiczna, o walce z sobą, o relacjach międzyludzkich, o rywalizacji i o współpracy w ciężkich (dla większości obecnych Polaków zupełnie egzotycznych)warunkach odbudowy kraju po II WŚ. Są tam elementy propagandowe, że zakładowy partyjny oczywiście postać pozytywna, zwykli kierowcy prowadzą w nocy rozmowy typu "czy uważasz się za komunistę?" (choć może tak było nie żyłem wtedy i nie znam relacji osób co wtedy żyły) ale nawet jak są to nie są to zwykłe peany na temat Stalina itp. Na pewno warte przeczytania.

Zapis dialogu człowieka-nikt (oświeconego, wiedzącego) z człowiekiem-Ja (świadomie bądź nieświadomie nierozumiejącym świata, mimowolnym egoistą, przedstawicielem większości ludzkości, nazwanym tu Edwardem Stachurą). To rozmowa pełna inspiracji systemami filozoficznymi Dalekiego Wschodu, jednocześnie grząska, narzucająca redefinicję fundamentalnych zagadnień, wywracająca je na drugą stronę, unieważniająca desygnaty, archetypy. Rysuje się w niej parafilozofia budująca na chaosie pojęciowym, który sama wprowadza, a który przedstawia jako ład. Dotyczy tego co jest, w tym człowieka, ale prześciga egzystencjalizm i idzie w kierunku egzystencjalnego nihilizmu („Bo kto śpi, nikomu krzywdy nie czyni, bo rozumiem nie-bycie i nie-czynienie” E. Stachura). Reasumując – to książka ciężka gatunkowo, przewrotna, jedna z tych, które przeczytane sumiennie, pozostawiają trwałe piętno. Nie musi to dziwić, jeśli będziemy pamiętać o ciężkiej chorobie psychicznej autora. „Fabula rasa” to w gruncie rzeczy rozmowa wczesnego Stachury (Ja) ze Stachurą późnym (nikt), przy czym ten drugi jest nieporównywalnie bardziej depresyjny i – jak niestety pokazuje niedaleka od wydania książki przyszłość – zdeterminowany.

Utwory powstałe w latach '50. XX. wieku odbiegają od schematu socrealistycznego. Bohaterowie są silnie zindywidualizowani i borykają się z życiem. Nie ma bohatera zbiorowego, jest za to ból istnienia, ciągłe potykanie się o swoje człowieczeństwo, przekonanie, że w życiu nie można już nic wygrać. Z jednej strony trudno się to czyta, z drugiej nie można się oderwać aż do końca. Pamiętam, że w szkole czytaliśmy "Pierwszy krok w chmurach"; ja z tych 10. opowiadań polecam szczególnie "Bazę sokołowską" i "Pętlę".

Już od pierwszych chwil czytając "Siekierezadę" miałem skojarzenia z prozą Myśliwskiego. Postaci mają tutaj taką samą tendencję do dywagowania np. czy przykład idzie z góry czy z dołu. Albo czy lać jodynę na ranę czy wokół rany. Bardzo to w stylu Myśliwskiego właśnie. Bohater w którym należy dopatrywać alter ego Stachury często rozpamiętuje również śmierć Zbigniewa Cybulskiego, która miała miejsce kiedy faktycznie w 1967 roku Stachura jechał do Grochowic na Dolnym Śląsku by tam pracować przy ścince. Tak swoją drogą, czytając opinie czy różne omówienia książki albo filmu często widzę, że wielu umieszcza akcję w Bieszczadach. Nie wiem skąd się te Bieszczady wzięły, gdyż ani w powieści, ani w filmie nie ma o tym ani słowa. Taka ładna pani a do nas ani, ani. Jest to też proza poetycka, więc sporo jest tutaj powtórzeń, które powracają niczym refren, jak chociażby: w tej mgle, tej mgle czy cała jaskrawość. Dla mnie "Siekierezada" najlepsza jest wtedy kiedy Stachura okiełzna ten swój strumień świadomości i pisze o rzeczach bardziej przyziemnych jak praca na zrębie, mieszkanie u babci Oleńki, popijawa w Hoplance czy zabawa w remizie. Obejrzałem też film i jak to zwykle bywa w tego typu prozie opartej na słowie ciężko jest przełożyć ją na język filmowy. Dlatego też ekranizacje książek Myśliwskiego nie mają sensu. Nawet "Pod Mocnym Aniołem" Smarzowskiego bez słynnej pilchowskiej frazy to nie to samo. Tym niemniej uważam, że całkiem dobrze udało się Witoldowi Leszczyńskiemu oddać klimat powieści. Może dzięki temu, że nad scenariuszem pracował razem ze Stachurą, choć czytałem, iż pierwotna wersja scenariusza nie została dopuszczona. Film ma niesamowity klimat a scenę w Hoplance mogę oglądać non stop. Nieliczne dialogi z książki zostały przeniesione niemal 1:1. Także Edward Żentara jako Janek Pradera dobrze wypadł. Może miał coś z głównego bohatera i samego Stachury, gdyż wszyscy skończyli tragicznie.

Może przezroczysta, bezbarwna, pozbawiona zapachu i kształtu, ospała, wszechobecna, przytulna, miła i niewinna obojętność jest jedynym grzechem, który zatrzymuje sito Opatrzności? Może tylko za ten grzech-niegrzech będziemy sądzeni w dniu Sądu Ostatecznego?

Jak rozczłonkować nudę na czynniki pierwsze? Bursa w pełnej krasie. Mamy kata, kadłubki i cięcia. Kilka wieczorów pod znakiem trupa, który pojawia się i znika. Kto nie przelewał czasu przez wąwozy swoich palców, znikając w zbrodniczych planach zabicia egzystencjalnych rozterek? Może nie każdy, choć te stany są wszystkim nieobce. Widać, że proza Bursy lekko niedokończona ale pióro autora, choć mowa o trupie; wiecznie żyjące i wyjątkowe. Warto przeczytać.

Dżuma jest ARCYDZIEŁEM. Więcej nie będę o niej pisał. Kto nie czytał niech koniecznie to nadrobi. Tradycyjnie przy takich klasykach żałuję, że przeczytałem tak późno. Choć z drugiej strony cieszę się. Masa perełek jeszcze przede mną. Upadek jest WIELKI. Piękna świecka spowiedź ludzkiej natury przed samym sobą. POLECAM. Odradzam raczej to konkretne wydanie... jest męczące i bardzo niewygodne w czytaniu.

Piękna wiosna, ciepłe lato sprzyjają miłosnym uniesieniom nawet wtedy gdy to 1939 rok. W przededniu drugiej wojny światowej ówczśni maturzyści, nie znając zbliżającego się końca ich beztroski, upajają się swoją pierwszą miłością. Głowny bohater, 19-letni Witek spotyka przypadkowo wiotką Alinę. W jego sercu wybucha ogrom uczuć do dziewczyny, silnych tak bardzo, jak tylko może być silna pierwsza miłość. Uczucia Witka stopniowo rosną, wraz z tym, jak często w jego myślach pojawia się Alina. Owładnięty swoją pierwszą miłością traci poczucie mijającego czasu i obowiązku zaniedbując naukę i maturalne przygotowania. Niby wydarzenia osadzone blisko 100 lat temu, ale niezmiennie prawdziwe. Bowiem barwa nastoletniej "śmiertelnej" miłości jest niezmienna i niezależna od otaczającej ją rzeczywistości. Książka balansuje na granicy problemów miłości i dorastania. Pokazuje jak obojętność, niezrozumienie i toczące się wokół wydarzenia mogą zniszczyć nawet najbardziej żarliwe uczycie. Autor przedstawia bardzo nostalgiczną opowieść sięgając do czasów i miejsc własnej młodości. Pokazuje jak kruchy może być świat młodych, gdy wokół toczą się burzliwe wydarzenia. Proza Konwickiego jest liryczna i refleksyjna, pełna tęsknoty za dawno minionymi czasami. To prawdziwy slow reading. Nie rzadko opowieść Konwickiego zwalnia, by czytelnika skłonić do zadumy, ale nie każdemu to się spodoba. A zadumać jest się nad czym, bo nad ulotnością młodości i nieuchronnością wydarzeń historycznych, które zawsze niosą zmiany - czasem bardzo drastyczne. Powieść urzeka pięknym językiem, który pobudza zmysły i budzi w czytelniku nostalgię za młodością i młodzieńczą miłością. Ja znalazłam wiele czytelniczej radości w tej lekturze.

Wow! Co za styl! Tak, to mądra i czasami przerażająca książka ale najbardziej ujęło mnie mnie w niej to jak została napisana. Styl autora jest dziwny i śmieszny (absurdalny). Teraz już rozumiem zachwyty Stephena Kinga nad Hemingway'em o których wspomina w swoim „Jak pisać. Pamiętnik rzemieślnika”. Czuć tutaj tę odwagę na którą zawsze tak bardzo liczę sięgając po kolejną książkę. Szczególnie podobała mi się niekonsekwencja w używaniu wymyślonych słów i wstawek w stylu "spanglish" (język zmienia się w zależności od emocjonalnego ciężaru sceny czy dialogu). Dla mnie książka może być o czymkolwiek i napisana przez kogokolwiek - pod warunkiem że ma styl. A tutaj styl wylewa się wiadrami z każdej strony. Do tego dochodzi ta łatwość w zanurzeniu się w świecie przedstawionym - miałem wrażenie jakbym siedział obok bohaterów pijąc z nimi wino z bukłaka gdzieś w jaskini w hiszpańskich górach. Jedna z najlepszych książek jakie przeczytałem do tej pory.

Sięgnąłem po tą biografię, gdyż chciałem mieć jasny obraz życiorysu jednego z moich ulubionych pisarzy. Trochę mi pomogła, zważywszy, z ilu udręk miłosnych wyszedł Hłasko. Pozycja wzbogacona o korespondencję i zdjęcia, na których widać narastającą zmianę w wyglądzie, i niekoniecznie ma to pozytywne skutki. Wiem już teraz, że wyjechał z kraju, u szczytu sławy i już nie wrócił. Trochę jest to podyktowane regułami żelaznej kurtyny, o czym wszystkiego dowiemy się na koniec. Znam jego twórczość z polskiej ziemi, powieści izraelskie muszę jeszcze nadrobić, ale teraz już wiem, na co zwracać uwagę.

„Kartoteka rozrzucona” Różewicza to jedno z wielu wybitnych dzieł tego autora. Została wydana w 2001r. jako próba reinterpretacji wydanej wcześniej „Kartoteki”. To wybitne, wieloznaczne dzieło wpisane do kanonu dramatu współczesnego zostało nagrodzone w Polsce nagrodą Nike w roku 1998. Czas akcji nie jest znany. Wiadomo jedynie na podstawie biografii bohatera, że są to lata 60 XX w. Poznajemy różnego typu epizody z życia głównego bohatera np. dzieciństwo, partyzancka młodzież czy scena, w której zdaje maturę. Fragmenty te tworzą współistniejącą całość. Ważnym elementem jest miejsce akcji czyli pokój bohatera. Każda scena odbywa się w tej sypialni i przez to pełni różne funkcje. Dzieło to jest przeznaczone do wystawiania na scenie i tam też ukazuje swoje pełne piękno. Docenili to również artyści poprzez liczne inscenizacje. Moim zdaniem ta książka jest dziełem wybitnym co więcej śmiałymi i odważnym w kompozycji. Zdecydowanie polecam lekturę wymagającym czytelnikom szukającym czegoś ambitnego :)

Szczerze przyznam, że przeczytałam tylko wiersze - w ramach mojego postanowienia "czytać więcej poezji". Ale na pewno do twórczości Bursy jeszcze wrócę, bo wywołała we mnie dużo emocji. Nie wszystkie wiersze do mnie trafiły, ale w wielu znalazłam choćby fragmenty, które zrobiły na mnie ogromne wrażenie. I które o wiele bardziej nadają się na warte zapamiętania cytaty i maksymy niż te tekściki kopiowane i masowo udostępniane teraz w social media. Książkę miałam z biblioteki, ale chciałabym ją kupić i trzymać w domu, żeby móc do niej wracać i dalej odkrywać.

Do przeczytania tej powieści zachęca mnie Krzysztof Masłoń poprzez swoją wspaniałą książkę pod tytułem "Klątwa sprzeczności" o sylwetkach polskich, dwudziestowiecznych pisarzy. Rzeczywiście, "Konopielka" jest wybitną powieścią. Edward Redliński bardzo umiejętnie przedstawia zacofaną cywilizacyjnie wieś we wschodniej Polsce. Okrasza to swoim poczuciem humoru. Świetny język. Akcja dzieje się w okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, ale odnosi się wrażenie obecności (na pewno mentalnej) w dziewiętnastym stuleciu. Najbliższym dużym miastem jest Białystok, ale o nim tylko się mówi, bo nikt tam nie dociera – wieśniacy żyją w swoim malutkim środowisku. Dużo zamieszania wnosi "uczycielka" z miasta. Wszystko jest ukazane z perspektywy Kaziuka Bartoszewicza.

Słodko-gorzko... i tak i nie... Najkrótsze komentarze o tej książce. Większość ciekawa, dobrze napisana, z atmosferą, z feelingiem, z akcją, bohaterami. I tylko podejście do polskości się zmieniło. Do świata. Ja to rozumiem, stary jestem, ale dla młodych abstrakcja. Gdyby nie było tyle filozofii patriotycznej, moralności rodem z ubiegłego wieku to opowieść byłaby super. Ja nie neguję jej przesłania, sam taki byłem, ale upłynęło 30 lat i świat się zmienił. Podsumowując: czyta się super, a przekaz jest świadectwem lat 90-tych.

Za Wojaczka planowałam się zabrać już od dobrych paru miesięcy. Gruby zbiór jego wierszy leżał na mojej półce, wypożyczony z biblioteki, aż musiałam go zwrócić, bo skończył się termin (po parokrotnym jego przedłużaniu). Kolejnym razem udało mi się znaleźć tylko tę pozycję, ale nie żałuję, ponieważ ogromnie cieszę się, iż mogłam zapoznać się z twórczością tego poety. Choć od pierwszych stron mogło się wydawać, iż będzie poważnie i patetycznie, aż do znudzenia - nic bardziej mylnego. Wojaczek tak pięknie i barwnie (tak, barwnie) opisuje świat i własne emocje, jak i emocje innych ludzi, że chętnie bym się mu pokłoniła, gdyby żył i mogłabym go spotkać. Jestem naprawdę pełna podziwu, jak mocno to mnie dotknęło, choć sama nie doświadczyłam większości rzeczy, które są tam opisane i nigdy coś takiego do mnie nie przemawiało. Chylę czoła, Panie Wojaczku.

Agnieszka Osiecka - reżyserka i dziennikarka, pisarka i autorka tekstów piosenek, które znane są zapewne wszystkim Polakom i na zawsze zapisały się w historii muzyki. „Biała bluzka” to narracja prowadzona listami pisanymi pomiędzy dwiema kobietami: Elżbietą i Krystyną. Elżbieta, niezależna i buntownicza, przekorna i uparta. Jej życie wypełnione jest szalonymi pomysłami, alkoholem i mężczyznami. Żyje niczym kolorowy ptak, wysoko ceniąc sobie wolność i niespecjalnie troszcząc się o dzień jutrzejszy. Jawnie przyznaje się do nadużywaniu alkoholu, a jednocześnie żyje w strachu przed zdemaskowaniem schowków, w których go ukrywa. Lekceważy tak przyziemne w jej mniemaniu sprawy jak jedzenie czy prace domowe. Zaniedbuje się, żyjąc z głową w chmurach. Jej nieograniczona wyobraźnia równa się jej nieograniczonej beztrosce. Ignoruje rzeczywistość i zasady nią rządzące. To niecodzienne, na swój sposób piękne, niczym nie skrępowane podejście do życia. Krystyna jest jej przeciwieństwem- twardo stąpając po ziemi, pilnuje spraw i terminów, próbuje wprowadzić stabilizację, gdy Elżbieta zbyt daleko oddala się od rzeczywistości. Przytuli, kiedy potrzeba i skarci, kiedy czuje że ta na krytykę zasłużyła. Wnikliwy czytelnik pod powłoką beztroskiej i lekkomyślnej Elżbiety dostrzeże duszę kobiety delikatnej i wrażliwej, tęskniącej za miłością i stabilizacją. Wskazuje na to szczególnie tajemnicza postać Andrzeja, która często pojawia się w myślach bohaterki wydobywając z niej subtelne uczucia. Wystarczy zaledwie myśl o nim, a zadziorność i pewność siebie znikają, ustępując miejsca poczuciu bezpieczeństwa i czułości. Książka surrealistyczna, w której granice pomiędzy absurdem a realnością zacierają się, jednak wrażliwy czytelnik odkryje w nich głęboki sens. Opisywane epizody, pozornie irracjonalne i groteskowe demaskują klimat i realia życia przeciętnego obywatela w peerelowskiej Polsce, nie oszczędza też nowobogackich, ironizując ich styl życia i zachowanie. Całą książka naszpikowana typowym dla Agnieszki Osieckiej humorem - inteligentnym, z dystansem do świata, błyskotliwą grą słów i rymowanek. Listy są niezwykle kobiece, intymne, dowcipne, pisane z polotem i przewrotnością, pełne emocji ewoluujących od euforycznej radości do czarnej rozpaczy. To listy pisane do samej siebie. Krystyna okazuje się być drugą częścią osobowości Elżbiety, tą poukładaną i sterującą codziennymi sprawami, ale też ta wołająca o akceptację i zaopiekowanie się samą sobą. Osobowością, do której Elżbieta tęskni i bez której trudno jej ogarnąć zwyczajne sprawy. Tytułowa biała bluzka, o którą troszczy się Krystyna jest symbolem kobiecości, czystości i nienaganności. Wołanie: „(…) Kochana moja, odnajdź Mi gdzieś tę białą bluzkę z kołnierzykiem, będzie Mi b. potrzebna (…)” często pojawia się po szalonych decyzjach i nieodpowiedzialnych przedsięwzięciach bohaterki, których konsekwencje bywają bolesne. Jest też kołem ratunkowym w najtrudniejszych chwilach, wołaniem o miłość, wolność i normalność, o którą często trudno było w czasach PRL-u. Pod postacią Elżbiety wyraźnie widać samą autorkę. Podobnie jak bohaterka, Osiecka nie pasowała do świata z narzuconymi mu zasadami ani do codziennego, prozaicznego życia. Wrażliwa i szczera do bólu, otwarta na świat i ludzi ceniła sobie wolność i wyrywała się do niej - do takiego życia, nieskrępowanego żadnymi więzami, zdawała się być stworzona. To książka, w której nie liczy się historia. Liczą się za to wątki przemycające emocje, które do zrozumienia nie potrzebują akcji tworzącej zwięzłą całość. Jej wartością jest język, zabawa słowem i wirtuozerski wprost kunszt posługiwania się nim - komizm słowny w mistrzowskim wydaniu. Książka niezwykła i niebanalna, dokładnie taka, jaką była sama Agnieszka Osiecka.