Powrót centrali. Literatura w nowej rzeczywistości
Przebija z tej książki podskórne poczucie niespełnienia obietnicy roku 1989 (szczególnie tej związanej ze światem literatury) – mogło być tak dobrze, a kończy się (skończyło?) tak, jak zwykle, „bidą i rozczarowaniem”. Co gorsza, lepiej już raczej nie będzie.
W roku 1989, rzekomo, upadł w Polsce komunizm. Odeszły więc w niebyt wszelkie cenzuralne ograniczenia, próby narzucenia jedynej słusznej drogi, powiało Zachodem, rację bytu utracił drugi obieg – bo jeśli wszystko wolno, to nie istnieje logiczna potrzeba ukrywania własnych poglądów. Dlaczego zatem, skoro trafiło się tyle dobrego, system odszedł tylko „rzekomo”? A może wcale nie zniknął, ale przetrwał kilka lat w stanie hibernacji i znów podniósł łeb? To nawet prawdopodobne, skoro po dziś dzień istnieją ludzie (i rodzą się nowi),którzy świętują urodziny Jaruzelskiego i wspominają, jak to się dobrze żyło za wujka Gierka (często nie mając bladego pojęcia o tamtych czasach; nie chcę tu nikogo pouczać, ale naprawdę nie ma nic trudnego w otworzeniu chociażby Bożego igrzyska Daviesa i pobieżnym przejrzeniu pasjonujących stronic o komunie).
Cóż ze światem literatury? Tutaj sprawa wygląda podobnie, zdaje się twierdzić Przemysław Czapliński, wskazując na bardzo interesujące daty graniczne. Całą historię – rozpatrując rzecz chronologicznie – można zacząć od narastającej frustracji lat 70., frustracji wywołanej kompromitującymi działaniami polskich władz komunistycznych (one i tak były skompromitowane, ale im dalej w las, tym więcej drzew – im dłużej trwały, tym większy był blamaż),co w krótkim czasie doprowadziło do powstania KOR-u i drugiego obiegu wydawniczego. Równie istotny jest rok 1986, który można (w dużym uproszczeniu) uznać za narodziny trzeciego obiegu, czyli wszelkich –zinów i najróżniejszych alternatyw dla niemieszczących się w binarnym układzie „za władzą” i „przeciw władzy”. Rok 1989, pozorna transformacja, rzekoma śmierć scentralizowanego systemu zarządzania literaturą, zgon drugiego i trzeciego obiegu. Wreszcie 1996/1997 – powrót centrali.
Dużo się mówi o tajemniczej „centrali”, a czym ona właściwie jest? Za wujka Edwarda cały świat literacki był zarządzany odgórnie, państwowo. Wszystkie (albo większość) wydawnictw była w rękach komunistycznych władz, podobnie z czasopismami literackimi, krytykami, najczęściej również z twórcami. Po roku 1989 społeczeństwo radowała myśl, że oto skończyło się planowanie i rozpoczęła prawdziwa wolność. I faktycznie, mówi Czapliński, potrwała ta wolność parę lat, ale później centrala powróciła.
Bo oto największe współczesne wydawnictwa dzierżą rynek książki, skutecznie podcinając skrzydła wydawnictwom małym i biednym. Zanikają punkty biblioteczne, a cały bibliotekarski interes zamyka się w największych miastach. Co więcej, państwo coraz mniej zainteresowane jest utrzymywaniem bibliotek, które wszak zysku nie przynoszą. Zniknęły gdzieś mniejsze czasopisma literackie, a duże cienko przędą (bo państwu przestało na nich zależeć). Krytyka literacka utraciła swoją dawną funkcję i coraz częściej krytycy błaznują w największych czasopismach, nie mając kompletnie żadnego wpływu na opinię społeczeństwa. Książka, ten wszakże najistotniejszy składnik literatury, stała się dobrem luksusowym. Już nie wystarczy jej wydrukować i dodrukować (bo za komuny i tak cały nakład zszedł natychmiast),trzeba ją jeszcze „wybłaznować”, uczynić zjadliwą dla mas. Ktoś taki jak czytelnik nie istnieje, jest tylko bezimienny i ogłupiony tłum.
Mocne, ale prawdziwe. A przecież – parafrazując słowa milicjanta z Zabić księdza – to nie tak miało być. Nie mieliśmy być kolejną ofiarą Zachodu, lecz szukać własnej, atrakcyjnej ścieżki. Profesor Czapliński (miałem i mam szczęście uczestniczyć w prowadzonych przez niego zajęciach) nie chce straszyć, pokazuje tylko, że to wszystko dzieje się na naszych oczach. Centrala powróciła, w zupełnie innym kształcie, ale nadal istnieje, nadal dzieli i rządzi. A my, jako skromni i nieco bardziej ambitni czytelnicy, musimy oddać się w jej dłonie. Dostosować, bo inaczej czeka nas całkowita cisza i wyłączenie z obiegu publicznego. Jak pisze profesor Czapliński w zakończeniu: „W ramach tej opowieści, w odpowiedzi na centralizm nowej sytuacji tworzymy scentralizowaną kontropowieść – narrację bezsilnych. Oto jej rys zasadniczy: podział świata na dwie części, z których jedna, obejmująca nas, pełna jest wartościowych inicjatyw, bezinteresownych działań, tekstów pełnych znaczeń, druga natomiast dysponuje siłą tłumiącą, jest interesowna, zideologizowana i redukcyjna”.
Stało się więc, niestety (ale to nic nowego, zdaję sobie sprawę),że literaturę wtłoczono w ramy społeczeństwa konsumpcyjnego. Nakazano jej „istnieć”, błyskać jak gwiazda, pod postacią nowego arcydzieła, i równie szybko umierać, żeby zrobić miejsce kolejnemu i kolejnemu arcydziełu. A krytyk musi, ku własnemu pohańbieniu, pełnić rolę podwójną: kogoś, kto odkrywa wartościowe nowości, błyskotliwe talenty i jednocześnie błaznuje w mainstreamowych mediach, pisząc króciutkie zachęty na skrzydełka obwoluty. Mędrzec i błazen. Włączony w „przemysł kultury”, „przemysł literatury”.
Co najgorsze – to wszystko na naszych oczach. Zatem kolejny raz można dojść do wniosku, że transformacja, jaką się dawno temu zachłysnęliśmy, to czysta fikcja. „Przeszłość odkreślamy grubą linią”, czyli zapominamy o grzechach i grzeszkach nie tylko wybitnych literatów, ale i jednostek zupełnie innego rodzaju (dopuszczając je do dyskursu publicznego i traktując jak autorytety),a także – akceptujemy istnienie przemysłowego molocha, produkującego literaturę i zapotrzebowanie na nią (pamiętając, ale to odnosi się do mniejszości, o dawniejszych, prawdziwych arcydziełach). Bo moloch, nie tylko literatury, nie umarł w roku 1989, przetrwał, udoskonalił się i znów pochłania. Z nienasyconym apetytem.
0,0 / 10 Ta książka nie została jeszcze oceniona NIE MA JESZCZE DYSKUSJI
Szukamy ofert...
OPINIE i DYSKUSJE o książce Lesie, ojcze mój
Tomik króciutki, ale jakże sugestywny, treściwy i po prostu piękny! Literatura cygańska jest niszowa - czy to przez trzymanie się Romów w zamkniętych społecznościach, czy to przez brak ogólnego zainteresowania twórczością tej polskiej mniejszości etnicznej.
Po "Lesie, ojcze mój" sięgnąłem po obejrzeniu filmu "Papusza", który opowiada o losach autorki tomiku. Chwyta mnie za serce tęsknota za naturą - lasem, krzewami, grzybami, podróżą, którą autorka wyraża w swoich utworach. To genialne w swojej prostocie. Podobna tęsknota wybrzmiewa z romskiego hymnu, który dla mnie - zwykłego laika nie rozumiejącego języka, jest przejmująco piękny.
Chyba na twórczość Papuszy trafiłem w dobrym okresie życia. Mam wrażenie, że w pełni rozumiem jej tęsknotę i żal. Trafia to do mnie niezwykle mocno.
Tomik króciutki, ale jakże sugestywny, treściwy i po prostu piękny! Literatura cygańska jest niszowa - czy to przez trzymanie się Romów w zamkniętych społecznościach, czy to przez brak ogólnego zainteresowania twórczością tej polskiej mniejszości etnicznej.
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toPo "Lesie, ojcze mój" sięgnąłem po obejrzeniu filmu "Papusza", który opowiada o losach autorki tomiku. Chwyta mnie za...
Ciekawy, bo rzadki i odosobniony w literaturze, ślad poezji cygańskiej. Tomik przybliża postać poetki, ale też jej życie pełne trosk i zmiany, jakie spotkały Cyganów w 2. połowie XX wieku, kiedy przymusowo musieli porzucić koczownicze życie i ukochane lasy i rzeki.
Pokazuje też, że poezja, ten najwyższy przejaw wrażliwej duszy, może być niezrozumiana i stać się powodem wykluczenia ze społeczności, w jej przypadku społeczności cygańskiej.
Wiersze ciekawe jako świadectwo, ale bardzo pierwotne, proste, pisane jak przez dziecko. Mimo to są pełne tęsknoty za byciem blisko natury, po przeczytaniu pozostaje się z nimi chwilę, jak po wybrzmieniu pięknej pieśni.
Ciekawy, bo rzadki i odosobniony w literaturze, ślad poezji cygańskiej. Tomik przybliża postać poetki, ale też jej życie pełne trosk i zmiany, jakie spotkały Cyganów w 2. połowie XX wieku, kiedy przymusowo musieli porzucić koczownicze życie i ukochane lasy i rzeki.
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toPokazuje też, że poezja, ten najwyższy przejaw wrażliwej duszy, może być niezrozumiana i stać się powodem...
Po przeczytaniu wierszy Papuszy, chciałoby się iść w las w poszukiwaniu spódnicy ze wszystkich kwiatów świata(podarta na strzępy),tam gdzie wiatr i śpiew ptaków. Można nazwać to poezją efemeryczną- zerwałam kwiaty, ale nie wyrosły nowe.
Po przeczytaniu wierszy Papuszy, chciałoby się iść w las w poszukiwaniu spódnicy ze wszystkich kwiatów świata(podarta na strzępy),tam gdzie wiatr i śpiew ptaków. Można nazwać to poezją efemeryczną- zerwałam kwiaty, ale nie wyrosły nowe.
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toNa tomik składają się dość obszerny wstęp Jerzego Ficowskiego, wiersze Papuszy z lat 1950. i kilka z 1970. oraz dłuższy poemat będący wspomnieniami Autorki z Wołynia z czasów II wojny światowej.
Poetycko i intelektualnie, moim zdaniem, wybijają się zdecydowanie poezje z 1970 r. i żałować jedynie wypada, że w wyniku powikłań życiowych i społecznych, Autorka jedynie na krótko wróciła wtedy do pisania, wcześniej zaś na kilkanaście lat zamilkła. Do mnie jednak, jako poganina, najbardziej bodaj trafiły te „chtoniczne” i „ekologiczne” utwory – szczególnie „Ziemio moja, jestem córką twoją”. Stosownie do sugestii zawartej już w brzmieniu tytułu, większość wierszy – poza tymi pisanymi z powodów koniunkturalnych i tymi będącymi komentarzem historycznym i społecznym - przesyconych jest, moim zdaniem, światopoglądem w którym człowiek i jego życie oraz przyroda stanowią pewną ciągłość i jedność; stąd śladami po Cyganach mogą być leśne grzyby, życie może płynąć w strumieniu rzecznym, a sowa zwiastować może śmierć. Tkwi w tym światopoglądzie głęboka mądrość i ontologiczna oraz egzystencjalna prawda, stąd też wiersze Papuszy są bardzo poruszające. Dodać też warto, że w jej wspomnieniu wojennym pojawiają się odniesienia do ukraińskiego ludobójstwa na Polakach na Wołyniu – w okresie powstawania utworu a chyba też i dziś zdecydowanie „niepoprawne politycznie”.
Na tomik składają się dość obszerny wstęp Jerzego Ficowskiego, wiersze Papuszy z lat 1950. i kilka z 1970. oraz dłuższy poemat będący wspomnieniami Autorki z Wołynia z czasów II wojny światowej.
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toPoetycko i intelektualnie, moim zdaniem, wybijają się zdecydowanie poezje z 1970 r. i żałować jedynie wypada, że w wyniku powikłań życiowych i społecznych, Autorka jedynie na...
Po przeczytaniu książki "Papusza" Angeliki Kuźniak tak zaintrygowała mnie ta postać, że postanowiłam sięgnąć po coś jeszcze. Wybrałam tomik jej wierszy i znów dałam się oczarować. Szczerze mówiąc, jest w tych utworach coś, co porywa. Nie wszystkie do mnie trafiły, nie wszystkie zachwyciły mnie w całości, ale i tak bije od nich takie wewnętrzne ciepło. Taka tęsknota za życiem w taborze, celebracja chwili i cieszenie się z tego, co jest. Niektóre utwory są pełne bólu, inne przepełnia radość. Uważam, że ta romska autorka to postać warta uwagi. Nie spodziewałam się, że będę taka zadowolona z lektury tej pozycji.
Po przeczytaniu książki "Papusza" Angeliki Kuźniak tak zaintrygowała mnie ta postać, że postanowiłam sięgnąć po coś jeszcze. Wybrałam tomik jej wierszy i znów dałam się oczarować. Szczerze mówiąc, jest w tych utworach coś, co porywa. Nie wszystkie do mnie trafiły, nie wszystkie zachwyciły mnie w całości, ale i tak bije od nich takie wewnętrzne ciepło. Taka tęsknota za...
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo toPiękne wiersze. Sięgnęłam po nie po obejrzeniu filmu i nie spodziewałam się, że będą tak dobre. Mają w sobie jakąś niesamowitą świeżość i ciekawy sposób patrzenia na świat, tęsknotę za przyrodą i przeszłością... Tuwim nazwał wiersze Papuszy "bijącym źródłem czystej poezji" i jest to bardzo trafne określenie.
Piękne wiersze. Sięgnęłam po nie po obejrzeniu filmu i nie spodziewałam się, że będą tak dobre. Mają w sobie jakąś niesamowitą świeżość i ciekawy sposób patrzenia na świat, tęsknotę za przyrodą i przeszłością... Tuwim nazwał wiersze Papuszy "bijącym źródłem czystej poezji" i jest to bardzo trafne określenie.
Oznaczone jako spoiler Pokaż mimo toWiersze Papuszy, nieco wygładzone przez tłumacza, wciąż mają swój niepowtarzalny rys. Widać, że jest to głos płynący z całkiem unikalnych doświadczeń, z innej kultury słowa (język cygański i cygańskie pieśni są niezapisywane, więc pozostają efemeryczne). Jednocześnie jest w tych prostych, bardzo bliskich życiu i naturze wierszach mnóstwo motywów bliskich literaturze “klasycznej”, choć nie inspirowanej nimi – takich jak imperatyw pisania, zachwyt przyrodą, potrzeba zostawiania świadectwa, dramatyczne doświadczenie wojny. To połączenie bliskich nam motywów z niepowtarzalną poetyką składa się na wrażenie autentyczności i oryginalnej wrażliwości autorki. Papusza z melancholią wspomina czasy wędrówki, pisze sugestywnie o bliskości z naturą, lasem, nocą, o poczuciu wspólnoty, a także o wykluczeniu, poczuciu osamotnienia i odrzucenia (zarówno przez wspólnotę polską jak i cygańską). Dla mnie najbardziej poruszający był najdłuższy poemat o wojnie, stanowiący jednocześnie rzadkie świadectwo prześladowań i eksterminacji Cyganów.
Tomik poleciłabym szczególnie osobom, które są niechętnie nastawione do Cyganów...
Tomik poleciłabym szczególnie osobom, które są niechętnie nastawione do Cyganów. Kiedyś słyszałam opowieść o “miasteczku”, które zostało wybudowane całkiem niedawno dla czeskich Cyganów. Okazało się, że ci wcale nie chcieli w tym “sztucznym raju” zamieszkać, czemu dali wyraz dokonując dość spektakularnych zniszczeń. Warto poczytać poezję Papuszy, żeby zrozumieć jak może czuć się Cygan zamknięty w czterech ścianach i uwiązany adresem (poetka opisuje przymusowe osiedlanie Cyganów rozpoczęte w latach 60.) W tym sensie wiersze Papuszy mają też istotną wartość społeczną.
Za ładnie wydany i świetnie opracowany (wstęp i słowniczek autorstwa Jerzego Ficowskiego) tomik brawa dla wydawnictwa Nisza.
Wiersze Papuszy, nieco wygładzone przez tłumacza, wciąż mają swój niepowtarzalny rys. Widać, że jest to głos płynący z całkiem unikalnych doświadczeń, z innej kultury słowa (język cygański i cygańskie pieśni są niezapisywane, więc pozostają efemeryczne). Jednocześnie jest w tych prostych, bardzo bliskich życiu i naturze wierszach mnóstwo motywów bliskich literaturze...
więcejOznaczone jako spoiler Pokaż mimo to