lubimyczytać
Wokół książki
Aktualności
Mole książkowe, czyli co pożera nasze książki. Uwaga! Zdjęcia

Mole książkowe, czyli co pożera nasze książki. Uwaga! Zdjęcia

21.09.2023

Mól książkowy to nie tylko osoba uwielbiająca czytać, ale i (najczęściej) owad, który tak lubi książki, że mógłby je pożreć. Dosłownie. Jednak wśród moli książkowych wcale nie dominują mole, a chrząszcze, gryzonie i pewien rybik – choć niepozorny, to bardzo skuteczny i będący smakoszem książek od stuleci.

Mole książkowe, czyli co pożera nasze książki. Uwaga! Zdjęcia

Po lewej: rybik cukrowy (Wikimedia Commons), po prawej: mrzyk dziewannowiec (Wikimedia Commons), zdjęcia na dole: Joyce Hankins (https://unsplash.com/@moonshadowpress)

Książki nadgryzonie zębem mola książkowego – czyli jakiego konkretnie?

Okazuje się, że pod określeniem „mól książkowy” ukryte są różne gatunki owadów, najczęściej chrząszczy i niektórych ciem. Samice chrząszczy składają jaja na krawędziach i pęknięciach książek, a także półek wypełnionych książkami, a larwy – już po wykluciu – zagłębiają się w papierze w poszukiwaniu jedzenia i bezpieczeństwa. W końcu przemieniają się w dorosłe owady, zostawiając w książkach różne przeżute wzory, dziury, a na półkach – stosiki trocin przypominających odchody.

W pierwszej połowie XX wieku William R. Reinicke, miłośnik moli książkowych, zidentyfikował i zbadał aż 160 rodzajów owadów, które są smakoszami książek. Gatunki te mają jednak różne potrzeby żywieniowe i środowiskowe. Wśród nich są np. drewnojady, czyli – jak sama nazwa wskazuje – mole gustujące w drewnie, jak kołatek domowy, meksykański chrząszcz książkowy i tykotek rudowłos – w ich menu goszczą papier, tektura oraz wykonane z drewna półki. Z kolei żywiak chlebowiec, jak przystoi na „chlebowca”, żywi się skrobią zawartą w naturalnych włóknach użytych do wykonania książki czy pudełka. Nie zapominajmy również o mrzyku dziewannowcu, lubującym się w papierze i produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak skóra czy ciała owadów, które zginęły między stronami książek (ale smakują mu także, co nieksiążkowe, ale dość przerażające, wysuszona krew, włosy, ciała gryzoni). Czasem szczególnie atrakcyjne są dla owadów chemikalia użyte przy produkcji książki – np. te wykorzystane do ułatwienia procesu wchłaniania atramentu. Z kolei pająki i ćmy najbardziej upodobały sobie ucztowanie w tych książkach, przy których tworzeniu wykorzystano klej.

Piękne koronki i kleksy jak z testu Rorschacha

Bezpieczeństwu książek mogą zagrozić meble i pomieszczenia, w jakich są one przechowywane. Niektóre gatunki drewnojadów, skuszone wilgotnymi drewnianymi półkami, bez problemu przegryzają się przez strony książek. Dobrym miejscem na założenie swojej domowej biblioteczki nie są pomieszczenia gorące i wilgotne, w których zachodzi słaba cyrkulacja powietrza, i te, w których czasem może zbierać się woda, jak piwnice czy strychy. Z kolei wilgotny papier to doskonała pożywka dla mikroskopijnych grzybów, a te przyciągają rybiki cukrowe i owady o – jakże uroczej, przyznajcie – nazwie psotniki, gryzki.

Warto też wiedzieć, że nie wszystkie owady stanowią takie samo zagrożenie. Różne gatunki chrząszczy tworzą nawet schludne, okrągłe dziurki, często wzdłuż grzbietów książek. Niestety są również zdolne do tego, by uczynić z książki prawdziwe pole bitwy w postaci wygryzionych labiryntów, poprowadzonych wzdłuż stron. Z kolei rybiki cukrowe wolą działać na powierzchni papieru i tkanin, co prowadzi do zadrapań i nieregularnych, mniejszych otworów. Jak zauważa Ann Elizabeth Wiener z Science History Institute, „niektóre z książkowych szkodników zostawiają koronkowe ślady, można by je – gdyby nie to, że książka została zniszczona – uznać za piękne, inne robią kleksy niczym z testu Rorschacha”. W książkach buszują nie tylko owady, ale i gryzonie, jak myszy, które używają papieru do zrobienia sobie gniazda, co więcej, po mysiej działalności w książkach pozostają mysie odchody mogące powodować choroby. Owady i gryzonie mogą też pozostawiać na stronach plamy, nieprzyjemny zapach, a także wabić inne szkodniki.

„Stworzenia przypominające skorpiona”, czyli długa historia moli książkowych

Co pocieszające – lub wręcz przeciwnie – już starożytni mieli problem z molami książkowymi. Pierwsze książki tworzono z pergaminu wykonywanego z niegarbowanych skór kóz i owiec, co oznacza, że zawierał on białka zwierzęce, którym mole nie mogły się oprzeć. Już Arystoteles wspominał w „Historia animalium” (w 350 r. p.n.e.) o „stworzeniach przypominających skorpiona, które można znaleźć na kartach książek”. Dwa tysiące lat później, w roku 1665, filozof przyrody Robert Hooke napisał „Micrographia”. W swojej pracy przedstawił rodzaje moli książkowych, które badał pod mikroskopem, poświęcił im nawet osobną rycinę. Wśród nich naukowiec wyróżnił zaleszczotka książkowego, który w swojej łacińskiej nazwie ma człon zawierający „skorpiona”, mógł więc być owadem wspominanym tysiąclecia wcześniej przez Arystotelesa. Był też owad, którego Hooke „znalazł wśród książek i papierów i który wyżerał w nich dziury”. Choć badacz nazwał go dosłownie „molem książkowym” lub „ćmą”, to przypuszczalnie chodziło mu o pojawiającego się już po raz trzeci w tym tekście rybika cukrowego. Mężczyzna patrzył jednak na jego aktywność z niemałym podziwem. Jak pisał: „Kiedy myślę o tym, jak wielką górę trocin lub wiórów to małe stworzenie jest w stanie przenieść do swoich wnętrzności, nie mogę nie podziwiać doskonałego zamysłu Natury”.

Pocieszające jest jednak to, że dzisiaj – jeśli nie pracujemy w antykwariacie lub starej bibliotece – spotkanie z molami książkowymi, innymi niż zapaleni czytelnicy, rzadko nam grozi. Musieliście walczyć kiedyś z owadami, gryzoniami niszczącymi książki? Widzieliście efekty ich działalności?

Pamiętajcie też, że na pozbawione moli nowiutkie książki możecie zakładać alerty cenowe LC!

Źródło: sciencehistory.org