Wspomnienia z mojego życia

Książka opowiada o życiu Paderewskiego wyłącznie pod kątem jego kariery muzycznej. Inne kwestie jak polityka, kobiety, życie prywatne, choroba syna zostają ledwo poruszone albo wręcz wcale. Jednak o dziwo nie jest to wadą lecz zaletą książki. Bardzo ciekawie i przyjemnie było mi towarzyszyc Paderewskiemu po stopniowym acz konsekwentnym wspinaniu się po szczeblach kariery. Swoją drogą zadziwiające jak wiele ludzi, w tym szanowanym nauczycieli, powtarzało mu, że nie ma talentu i żadnego pianisty albo wręcz muzyka z niego nie będzie. Na nasze szczęście ludzie tacy jak Paderewski dążący do spełniania marzeń nie słuchają takich przepowiedni :) Książka pozostawia spory niedosyt. Chciałoby się usłyszeć te wszystkie historie pozostawione na 'inną okazję'.

Autor na wstępie zaznacza, że wiadomości o Modiglianim są niepełne i sprzeczne, ale pewne fakty z życia tego artysty zostały udowodnione, i pisząc jego biografię starał się „nie zniekształcać istotnego ducha Modiglianiego w tej relacji o tak burzliwym życiu na tle jego niezamąconej burzami sztuki”. Amadeo Modigliani często jest przedstawiany jako artysta wiecznie pijany, który nadużywał zarówno alkoholu, jak i haszyszu, wszczynał awantury, Sichel w swojej książce przekonuje, że ten artysta pozostawił po sobie tak wiele dzieł, co świadczy o jego wytężonej pracy, a więc wówczas nie mógł być w amoku alkoholowo-narkotykowym, był to czas, gdy malował, czy rzeźbił. Książka dokładnie opisuje jego życie rodzinne, przedstawia jego pochodzenie, charakteryzuje kobiety jego życia. „Modigliani” to książka bogata w wiele informacji, zawiera nie tylko wiadomości o bohaterze, ale również daje dużo wiedzy na temat ówczesnej sztuki, zwłaszcza malarstwa. Poznajemy szereg nazwisk artystów końca XIX i początku XX wieku oraz ich twórczość. Książce trzeba poświęcić trochę czasu, ale warto zagłębić się w jej treść i zbliżyć się do artystycznej bohemy tamtych czasów.

Znany antropolog Bronisław Malinowski, zanim wyjechał badać życie seksualne dzikich i nie tylko, prowadził jakieś życie towarzyskie. Najwyraźniej interesujące, bo interesująca jest książka, która opowiada o znajomych Bronia. To kilka nowoczesnych, jak mówi podtytuł, kobiet, których losy śledzimy przez pryzmat ich domów, wykształcenia, kobiecości i miłości. Widzimy je w modnym naówczas Zakopanem, Paryżu i Londynie. Podpatrujemy, jak walczyły o niezależność, jak obeszły się z nimi dwie wojny światowe i los. Są między nimi malarki, poetki, uczone, lekarki. Są Polki i Żydówki, są ziemianki i inteligentki. Grażyna Kubica, współczesna feministka, zajrzała do początków XX wieku i opowiedziała nam o losach nietuzinkowych kobiet.

Maria Callas (1923-1977) przeszła do historii, jako jedna z najwybitniejszych śpiewaczek operowych na świecie. Rozwijała ona swoje umiejętności od dziecka i starała się, by każda śpiewana przez nią aria brzmiała jak najlepiej. W szczytowym okresie kariery występowała na wielu scenach m.in. w słynnej La Scali w Mediolanie, czy nowojorskiej Metropolitan Opera. Jednocześnie Maria Callas uchodziła za osobę niezwykle kontrowersyjną, gdyż media rozpisywały się o jej konfliktach z innymi osobami, o zachowaniu, które uchodziły za manieryczne i niekulturalne, a także o stawianych przez nią ogromnych warunkach wobec reżyserów oraz śpiewaków operowych. Jej talent budził u jednych zachwyt, a u innych zawiść przybierającą nieraz formę wrogości wobec jej osoby. Jednocześnie Maria Callas była osobą uczuciową i wrażliwą, której zależało na miłości. Była również przywiązana do swojej rodziny i podejmowała próby pogodzenia swoich rodziców, których dzieliły nie tylko różnice geograficzne, lecz także w charakterach i podejściu do życia. W książce tej Stelios Galatopoulos oparł się na wspomnieniach samej Marii Callas, jej rodziny i znajomych, artykułach prasowych, a także na biografiach opisanych przez innych autorów i ludzi bliskich dla śpiewaczki. Stworzył spójną i ciekawą lekturę, która przybliża nam życiorys Marii Callas oraz jej fenomen. Wyłania z niej się obraz osoby z jednej strony obdarzonej niesamowitymi umiejętnościami wokalnymi, zaś z drugiej cechującej się złożoną osobowością, która potrafiła jednych przyciągać do siebie, zaś innych odpychać. Dużą zaletą tej książki jest aneks poświęcony dyskografii Marii Callas wraz z opisami każdego z nagrań z jej udziałem. Stanowi on zachętę do zapoznania się ariami w jej wykonaniu i jest bardzo dobrym uzupełnieniem wiedzy o niej. Reasumując. Uważam, że warto jest sięgnąć po tę książkę. Wprawdzie momentami trochę raziła mnie jednostronność autora, jednak uważam, że jest interesująca i stanowi bogate źródło wiedzy o życiu Marii Callas. Myślę, że jest to bardzo dobra książka.

Taką biografie trudno ocenić. Sięgając i czytając masz w głowie to czego chcesz się dowiedzieć. Nie czytałem od deski do deski bo jest masa wątków pobocznych, cytatów i tematów dla mnie zbędnych. Dowiedziałem się to co chciałem. Masa korespondencji między małżonkami i nie tylko. Jan Matejko byl mistrzem i bardzo mi zaimponował. Za jego obrazy ludzie ginęli nie mówiąc gdzie były pochowane w czasie wojny. Krzepił naród i przelewał swoje serce, a ono było widoczne na płótnie. Jego Teodora była tym co alkohol dla alkoholu. Czasami nie nienawidził ale dzięki niej tworzył. Była stymulatorem i hamulcem. Jego obrazy były wystawiane daleko od Krajowa. Pojechał na miejsce bitwy pod Grunwaldem. On tylko miał przywilej podróżować po trzech zaborach. Był ceniony, szanowany i honorowany. Mimo swoich ułomności zdrowotnych i problemów z żoną dawał z siebie wszystko. Długo pisać ale ważne że czuł się Polakiem mimo że nim tak do końca nie był.

Przy czytaniu tej książki towarzyszyły mi mieszane uczucia. Opowieść autorki toczy się na przestrzeni kilku dekad, jest zapełniona portretami bliskich znajomych jak i postaci historycznych, relacjami z podróży, rozważaniami na temat moralności, pedagogiki i polityki. Dodawszy do tego całkiem udane polskie tłumaczenie, zyskujemy okazję do przyjrzenia się Francji XVIII wieku tak, jakbyśmy robili to całkiem z bliska. Niestety, Genlis ciężko dzięki tej książce polubić - z treści przebija często nadęcie, nachalne moralizatorstwo, dewocja, hipokryzja (wystarczy pogooglać życiorys autorki, by wiedzieć, o czym piszę). Do tego patrząc całościowo, wspomnienia mają dość chaotyczną strukturę. Niestety nie wiem, na ile to cecha oryginału, a na ile wina polskiej edycji. Poza tym, książka trochę się dłuży. Miłośnikom wspomnień i XVIII wieku polecam w celu wyrobienia sobie własnej opinii.

Lubię biografie i wszelkie wspomnienia, coś co wydarzyło się naprawdę, co ma odbicie w rzeczywistości, więc gdy do moich rąk trafiła "Moja teczka" ucieszyłam się bardzo! I nie zawiodłam się! Autorka bez upiększania opowiada o sobie i swojej rodzinie. Toksyczna babka i matka miały ogromny wpływ na jej życie i stosunek do własnych dzieci. Ale życie wciąż płynie, nie da się cofnąć czasu i często żałujemy swoich decyzji, czy braku reakcji na pewne sytuacje. Tak jak Ewa Berberyusz. Jej historia wciąga jak wir wodny. Polecam!

Książka ciekawa, bo i jej autorzy to osoby nietuzinkowe, a Władysław Tatarkiewicz po prostu z racji wykonywanej profesji bardzo znany. W moim przypadku dochodzi zresztą atut dodatkowy. Radoryż - miejsce stacjonowania małżeństwa w okresie przedwojennym - to właściwie "moje" strony. W sąsiedniej wsi Krzywda, mieszkał mój dziadek, a w Radoryżu znajdował się siedziba dziadkowej parafii. Zresztą ta część wspomnień dotycząca tego okresu to - w moim przypadku - śledzenie perypetii Tatarkiewiczów, ale też porównywanie co zostało w pejzażu tamtych stron w dniu dzisiejszym, a co się zmieniło, a świadectwa starego Radoryża pozostały już tylko na czarno-białych fotografiach zamieszczonych w książce. Jako ciekawostkę powinienem chyba dodać, że tamtejsze lasy były bardzo bogate w runo leśne (potwierdzam, bo sam kilkadziesiąt lat później sprawdzałem), a Tatarkiewicz pisze, że na stacji Krzywda (odległej o 5 km od Radoryża) stały wagony chłodnie w które ładowano zbierane w radoryskich lasach jagody, które następnie jechały do Francji. Spoza książki informacja. W Radoryżu Smolanym ( tak dokładnie, w odróżnieniu od Radoryża Kościelnego nazywa się dzisiaj tatarkiewiczowski Radoryż) Zespół tamtejszych szkół został nazwany w 2006 roku imieniem Władysława Tatarkiewicza. A poza tym okolice Radoryża związane są z niezłymi pisarzami. W Woli Okrzejskiej (5 km) urodził się Henryk Sienkiewicz, a w sąsiedniej Krzywdzie mieszkała przed wojną (i uczyła mojego dziadka) Maria Kownacka, autorka "Plastusiowego pamiętnika".

Z jednej strony dobrze, że taka książka powstała, z drugiej mam wrażenie pójścia na łatwiznę. Nie jest to „saga”, lecz zbiór tekstów wcześniej opublikowanych, brak mu więc jednorodności i myśli przewodniej. Tu przeczytamy wspomnienia i impresje, tam wypiski z „Alfabetu Wspomnień”, ówdzie wywiad. Niektóre treści siłą rzeczy powtarzają się, zdarzają się również błędy rzeczowe. Najciekawszy był chyba dla mnie wywiad z biologiem Piotrem Słonimskim.

To na pewno jedna z najciekawszych przeczytanych przeze mnie książek. Aż szkoda, że to już koniec, choć to pięć tomów liczących w sumie ponad dwa tysiące stron. Mamy tu obrazy kilku epok, w których żyła Pani Maria. Znajdziemy tu mnóstwo opisów życia intelektualnego, politycznego, uczuciowego. Wszystko to, co znamy z podręczników czy oficjalnych opracowań możemy tu sobie odtworzyć w pełni barw i emocji przeżywanych przez Panią Marię i jej otoczenie. A że otoczenie było liczne więc barw i emocji co niemiara. Mamy tu mnóstwo spostrzeżeń, refleksji, przemyśleń dotyczących życia, naszych zachowań, przeczytanych książek, przeżytych wydarzeń – zarówno osobistych, jak i tych z pierwszych stron gazet. Wszystko to wplecione w opis zwyczajnego, codziennego życia: opisy pogody, przyrody, upraw na działce czy w komorowskim ogrodzie, audycji w radiu czy telewizji, przedstawień w teatrze czy filmów w kinie. Można by długo opowiadać o zaletach „Dzienników”. Mogę powiedzieć, że dzięki nim Pani Maria stała się dla mnie Wielką Osobowością. Do tej pory była niewielką kobietką o tradycyjnej, anachronicznej fryzurce i (w domyśle) równie anachronicznych, bezbarwnych poglądach. Szkoda, że takich ludzi mamy już niewielu. O ile w ogóle jeszcze mamy...

To bardzo dobre uzupełnienie “Mojego wieku” Aleksandra Wata, nie sięgające jednak wyżyn tamtego arcydzieła, najlepszej książki o tym, jak się zostawało komunistą przed II wojną, i jak przechodziło się na przeciwstawne pozycje po poznaniu Sowiecji. Niesłabnącą wartością pozostaje opis dramatycznych losów na zesłaniu w Kazachstanie. Z oczywistych powodów Wat nie mógł ich opisać, siedząc wtedy na Zamarstynowie, a potem na samej Łubiance. Ale to również hymn na cześć piękna przyrody i urody świata, także tam, na gorących stepach - latem, a mroźnych - zimą Bardzo mi się to kojarzyło z dopiero co czytanymi wspomnieniami Nadieżdy Mandelasztam z tego samego czasu… To także kawał historii, takiej niekoniecznie znanej i uznawanej. Np. Andrzej, dziecko Watów, styka się z antysemityzmem już od maleńkości, na razie nieświadomie. “Bony, które przeważnie pracowały u Żydów, zbierały się w Parku Ujazdowskim, w pięknej alei bzowej, siadały na ławkach i rozprawiały na tematy żydowskie, a te dozorowane przez nie dzieci różnych adwokatów, inżynierów, lekarzy słuchały i nasiąkały tym wszystkim. I tak oto mój Andrzejek przyszedł zachwycony, że to świetnie, że wybijają szyby”. “+Czy kochasz mamusię?+. Odpowiedział: +Tak, bardzo+. +No to wiedz, że twoja mamusia jest Żydówką. No i co, kochasz Mamę?+. Na co mój Andrzejek zastanowił się, zawahał się chwilę i odpowiedział: +Tobym ją kochał jeszcze bardziej, gdyby nie była Żydówką+”. W 1931 r. Wat trafił jako - wówczas - komunista do więzienia, ale wyszedł z niego dzięki pomocy przyjaciół. “Całe to więzienie polskie ja przynajmniej wspominam teraz jako wielką sielankę. Widzenia, wałówki, umowy, że o określonej godzinie będę chodziła Daniłowiczowską pod więzieniem, a on wtedy będzie wypatrywał mnie przed zakratowane okno. Nie to co Lwów, co więzienia sowieckie. To przepaść”. Bo z Sowietami Watowie spotykają się we wrześniu 1939 r., gdy zajmują oni Lwów. “Chleb zaraz następnego dnia po wkroczeniu Rosjan zawijano w gazetę. Następnego dnia nie było już papieru”. Wat zaczyna we Lwowie pracować w sowieckiej gadzinówce „Czerwony Sztandar”, gdzie robiąc nocną korektę, zawsze miał obsesję, żeby w druku zamiast Stalin nie wyszedł Sralin. „Bo za to rozstrzeliwano” . W 1940 r. Wat wraz m. in. z Broniewskim zostaje aresztowany przez NKWD. Jego żona z synem jako rodzina “wroga ludu” zostaje wywieziona do Kazachstanu. Inni deportowani biorą ją za donosicielkę, bo ktoś ją kojarzy jako żonę komunisty (wtedy - już byłego). W związku z tym jest szykowana przez prawdziwych Polaków, także jako Żydówka. “I chociaż byłam na tym samym co oni dnie nędzy i poniewierki, nie znalazł się ani jeden człowiek, który by usiłował bodaj sprawdzić to, co usłyszał, pomówić ze mną na ten temat, przekonać się że może się mylą, że jestem tak samo jak i oni więźniem”. “Najstraszliwsza tortura ludzkiej niechęci, straszliwych podejrzeń, z dodatkiem obrzydliwego na tym dnie niedoli ludzkiej i osamotnienia antysemityzmu”. “Stłoczeni w wagonie byli wrodzy nie tylko w stosunku do mnie. Po kilku dniach wspólnej jazdy zaczęły wybuchać o byle co awantury nawet pomiędzy członkami rodzin. Nikła warstewka kultury spełzła ze wszystkich w czasie nieprawdopodobnie krótkim”. A już na miejscu nie jest lepiej…. “Zbliża się do mnie pani pułkownikowa Wenclowa i przemiłym głosem proponuje, żebym so​bie poszukała innego miejsca w baraku, bo +tutaj będziemy się modlić, a to i nam, i zapewne pani będzie przeszkadzać+. Na miejscu ciężka praca w kazachskim stepie, marne warunki, głód, brud, ale i piękna natura. I miejscowi, do których Autorka generalnie nie odczuwa niechęć, bo nie ma podstaw. “Byli niewolnikami, każdej chwili zagrożeni więzieniem albo łagrem. Od tej pory twierdzę, że jest to jeden z najnieszczęśliwszych narodów na świecie, O czym świadczą miliony ludzi ginących w łagrach i w więzieniach (...). To nie naród, to ustrój jest zbrodniczy”. “Kazachowie mówili, jak żyją w strachu i nędzy i bez żadnej nadziei na lepsze jutro. Czuło się ich nienawiść do tego ustroju, do komunizmu. Nie tylko za utracony dobrobyt, ale przede wszystkim za utraconą wolność, tak pięknie teraz przez nich wspominaną. Czuło się ich bezsiłę. Zaraz po rewolucji znaleźli się w więzieniu, bo tym więzieniem stał się cały ich świat, te stepy, w których zdawało się, czuje się jeszcze ducha wolności i swobody”. “Nigdy się nie bałam spotkanego przypadkowo w stepie Kazacha. Bałam się natomiast ludzi sowieckich. Kazachowie, jak nauczyło mnie potem doświadczenie, mieli i zachowali swoją wiarę, swoje wierzenia, swoje przykazania moralne”. “Było południe, słońce piekło z okrutną obojętnością i nie było nadziei na błogosławieństwo ochłody świeżego wieczoru ani na rosę przedświtu. Stałam przed naszą lepianką i czekałam na powiew wiatru, który niezmiennie jest tu suchy i gorący, czekałam nieświadoma czasu, który mijał, ponieważ godziny przestały tu być realne, dnie przechodziły w mękę nocy, poranki w piekło południa i nic się nie zmieniało w tej ciekłej, nie kończącej się, żadnymi zmianami nie znaczonej egzystencji”. Albo taka czuła wzmianka o młodym Kazachu, który wrócił z wojny bez nogi : “Położono go na prawdziwym łóżku. Pierwszy raz w życiu leżał na prawdziwym łóżku, a nie na szmatach na klepisku. Leżał na białych prześcieradłach. Pielęgniarka w białym czepeczku i fartuchu podawała mu posiłki, jakich do tej pory nie jadał, opatrywała jego rany. Błogostan. Firanki w oknach. Ciepło, przytulnie, syto, pięknie. Jakiż piękny jest świat, gdzie się tak śpi, je mieszka i gdzie ludzie są tacy dobrzy i grzeczni jak jego pielęgniarka, jak jego lekarz. Bajka z tysiąca jednej nocy. Cudowne przeżycie. I gdyby nie wojna, nigdy by nie dowiedział się, że istnieje taki świat”. Potem już w Ałmaty, już po cudownym spotkaniu z mężem, grozi im śmierć głodowa Wtedy pomaga im Wiktor Szkłowski, ten sam który wspierał wcześniej Mandelsztamów, “przynosząc mi cały woreczek ryżu. Był to jego przydział na miesiąc. Nie śmiałam daru tego przyjąć, ale on ze łzami w oczach twierdził, że nie mam prawa mu tego odmawiać”. Są tam też Paustowski i Zoszczenko. “Pisarze o których wspominam, nienawidzili ustroju, w którym przyszło im życiu tworzyć”. Niestety, Autorka nie może powiedzieć wiele dobrego o miejscowej Delegaturze rządu RP w Londynie. “Ludzie tam pracujący wraz z naszym delegatem myśleli przede wszystkim o sobie, o swoich wygodach, a nawet o luksusie. Nie została tam poczęstowana niczym z suto zastawionego stołu. I co za paradoks: to pisarze, intelektualiści moskiewscy dokarmiali nas, przygarnęli nas do siebie jako współcierpiących z nimi ludzi”. To krótki czas, gdy Polacy związani z Delegaturą, w tym i Wat, relatywnie nie mieli źle, w przeciwieństwie do zwykłych Kazachów: “Na ulicy stał tłum ludzi w ogonku do jakiegoś sklepiku, w którym wydawano zgniłe pomidory. Sklep dla nas mieścił się w podwórzu w ukrytym lokalu. Trudno było uwierzyć w tym czasie, kiedy tylu ludzi umierało z głodu, co przydzielano uprzywilejowanym. Delegaturę w owym czasie zaliczano właśnie do tej kategorii.(..) Dostawało się absolutnie wszystko, łącznie z kawiorem, tortami, winem, czekoladą. (...) Na dnie tej szczęśliwości było prawie że uczucie wstydu, że korzystamy, że żywimy się z tego splugawionego nędzą powszechną źródła”. Po zerwaniu w 1943 r. przez Sowietów stosunków dyplomatycznych z RP wszystko wraca do “normy”, a nawet jest jeszcze gorzej…. Dramatyczny, znany szczegółowo z “Mojego wieku”, opis tak zwanej paszportyzacji czyli zmuszania Polaków w Sowietach do przyjmowania sowieckiego obywatelstwa po zerwaniu stosunków z rządem RP. I w tym kontekście Autorka wspomina o czymś, co nie jest powszechną wiedzą: “Wszyscy Polacy ze Związku Patriotów razem z całą armią i z całym sztabem tych wielkich patriotów weszli przecież do Polski jako obywatele sowieccy. Paszportyzacja i zalegalizowanie Związku Patriotów było jednoczesne i należało do jednego planu: obrócić milion czy półtora miliona Polaków w poddanych sowieckich i jednocześnie dać im nadzieję powrotu do Polski” I to nikt inny, tylko Wat - polski Żyd, zarządził wśród Polaków bojkot przyjmowania paszportów wroga. W reakcji Sowieci aresztują wszystkich. Trafiają do więzienia, gdzie kryminalne więźniarki biją Autorkę, wściekłe, że ma czelność gardzić sowieckim paszportem. Po tym kobiety biorą paszporty obcego, wrogiego państwa - ale nie sam Wat. A to dzięki hersztowi bandytów którzy mieli go bić do skutku, wrzuconego im przez NKWD do celi “na pożarcie”. Ruski kryminalista Walentyn na to jednak nie pozwolił - zaimponowała mu postawa Wata, który powiedział przed frontem kryminalnych, że woli zginąć niż wziąć sowiecki paszport. Zdaje się, że jako jedyny Polak na coś takiego się poważył…. Ostatecznie Watowie wracają do Polski w 1946 r. i od razu deklarują niezainteresowanie budowaniem komunizmu. O dziwo, jest to uszanowane, prawdopodobnie z powodu jego przedwojennej działalności. Po 1956 r. Watowie coraz więcej czasu spędzają na Zachodzie, w związku z leczeniem jego ciężkiej choroby. W tych staraniach zahaczają m. in. o osławionego Padre Pio. “Wydał mi się prymitywny, brutalny, a także w uśmiechu jego było coś chytrego. Następnego dnia Aleksander miał stawić się w kościele do spowiedzi. Na pierwsze pytanie, kiedy się spowiadał po raz ostatni, odpowiedział, że do tej pory nigdy. I wtedy Padre Pio ujrzał jakby piekło, które się przed nim rozwarło i szatana w postaci Aleksandra. Zaczął się od niego opędzać i po prostu wypędzać z kościoła”. Taki to był z niego święty… Niezwykłą osobą była siostra Wata Seweryna Broniszówna, aktorka i wielbicielka Piłsudskiego. Jak pisze Autorka, miała ona przyjaciół wśród najbliższych mu ludzi, Wieniawa-Długoszowski, Stpiczyński, Beck, Miedziński i inni. “Przygotowania do wypadków majowych w 1926 roku odbywały się w jej mieszkaniu. +Byli moimi przyjaciółmi do objęcia władzy+. Potem odeszła od nich. +Nie lubię ludzi sprawujących władzę, a poza tym wiedziałam, że się nie nadają się do rządzenia Polską+”. W młodości była ona zaręczona z Andersem. Przebywając na Zachodzie, Watowie mieli problemy z przedłużaniem paszportów, w końcu wybrali wolność. “Zmuszono nas do tego, jak tylu innych Polaków, którzy gdyby mieli swobodę wyjazdów i powrotów do kraju, na pewno nie musieliby tej wolności wybierać, ponieważ byliby po prostu wolni. Zresztą zerwanie z komunizmem nie wiązało się z +wybraniem wolności+. Zerwanie z komunizmem nastąpiło wiele lat wcześniej”. Nie ma tego dobrego, co by na dobre nie wyszło: wszak dzięki temu z rozmów z Czesławem Miłoszem nagrywanych w Ameryce powstał “Mój wiek”, jedna z najlepszych książek nt. komunizmu. Książce Watowej tylko niewiele ustępuje znakomity film Roberta Glińskiego z niezapomnianym Krzysztofem Globiszem w roli Wata. Wstyd powiedzieć, odtwórczyni roli jego żony zupełnie już nie kojarzę, bo i aktorka chyba jej nie udźwignęła…

40 lat temu "Czytelnik" wydał na rynek biografię jednego z największych autorów literatury skandynawskiej, Knuta Hamsuna. Biorąc pod uwagę fakt, jak wiele się od tamtej pory zmieniło - zarówno w redagowaniu dzieł, sposobach docierania do informacji, jak i w samym języku, można się tą książką śmiało zachwycić. Nie ujmuje może ona starannością wydania ani szczegółowością wiadomości, ale bez wątpienia mogłaby posłużyć wielu współczesnym biografom za przykład. Na szczególne uznanie zasługuje moim zdaniem zbiór prywatnych zdjęć z archiwum Knuta Hamsuna oraz zapisy jego słów ze sprawy sądowej po zakończeniu II Wojny Światowej. Na ogół w polskich źródłach trudno też szukać choćby skrawków jego przemowy noblowskiej, a tutaj znalazłam jej całkiem obszerne fragmenty. Dlatego mimo nieco archaicznego charakteru tej pozycji, z czystym sumieniem polecam ją wszystkim fanom "Głodu" czy "Błogosławieństwa ziemi".

Uwielbiam Tadeusza Łomnickiego. Tylko dlatego kupiłam książkę. Zaczęłam czytać i po chwili odłożyłam na półkę z gniewem - jak można pisać w ten sposób o ŁOMNICKIM. Gdy nazajutrz wzięłam książkę ponownie, nic nie mogło mnie od niej oderwać. ŁOMNICKI cudowny, dobry, straszny, groźny, nieszczęśliwy, egocentryk. Fascynujący człowiek o wielu twarzach,fascynujący świat brutalny, narcystyczny,a jednak piękny. Autorka ma fantastyczny styl pisania, który nie pozostawia obojętnym.

Książka pisana o bliskich Sienkiewicza,napisana przez bliską krewną wielkiego pisarza-wnuczkę.Autorka opisuje ludzi, mających wielki wpływ na naszego noblistę-żony, teścia, szwagierkę, przyjaciół.Niektórych znała tylko z opowieści rodzinnych, tak jak samego Sienkiewicza,gdyż urodziła się już po ich śmierci.Dla fanatyków twórczości Sienkiewicza,do których również się zaliczam.

Czy można poświęcić wszystko, żeby robić to co się uważa za dobre i słuszne? Robić to praktycznie bez pieniędzy i praktycznie wbrew wszystkim? I do tego tak wiele osiągnąć? Bardzo inspirująca historia czwórki czy piątki ludzi, którzy żyją albo jak w komunie albo jak w klasztorze benedyktynów wokół jednej wspólnej pracy. Czy to się może jeszcze kiedyś przydarzyć? APPENDIX Zupełnie nie wiem gdzie to zapisać a nie chciałbym, żeby mi to zginęło. Mało to mówi o Giedroyciu (nic o nim nie mówi), ale mówi coś o tym, jakich miał wrogów i czemu starał się przeciwstawiać. We wrześniu 2018 roku, po jakimś moim komentarzu dotyczącym Giedroycia (chyba chodziło o to, że Giedroyc nigdy nie wrócił do Polski), napisał do mnie pani Elżbieta Flis z Brisbane. Nie mam możliwości zweryfikowania autentyczności osoby ale z kontekstu wynika, że jest ona żoną Zbigniewa Flisa, działacza strajkowego w Jastrzębiu w 1980 roku. Historia Jastrzębia i jego przywódców w ogóle jest intrygująca ale nie będę tego roztrząsał. Tu duże fragmenty wymiany zdań: Pani Elżbieta: Gedroic z prof Lipskim byli "nieoficjalnie" w Polsce na spotkaniu z moim mezem I Jaroslawem Sienkiewiczem, a prof/??/ Lipski rowniez z Paryza nawet pofatygowal sie z wyborowym trunkiem do Jastrzebia Zdroj do mieszkania mojego meza na ul Wroclawska 35 I tez z namowy na wspolprace z KOR-em mu nic nie wyszlo.. na sptkaniu byl tez Macierewicz I wielu innych...wszyscy oni wtedy twierdzili, ze sa zydami...nie rozumiemy co sie zmienilo teraz, przeciez czlowiek rodzi sie raz I pozniej swojej przynaleznosci nie jest w stanie zmienic Ja: Dziękię za tę informację, ale nie rozumiem w jakim kontekście pisze Pani do mnie o tym? Ja: Natomiast jedna rzecz mnie intryguje: nie jestem znawcą życiorysu Giedroycia ale nigdy nie słyszałem, żeby był on w Polsce po wojnie. Pani Elżbieta: Byl przynajmniej dwa razy, napisalm do Pana dlatego, ze zostawil Pan komentarz pod postem...pozdrawiam Ja: A z ciekawości zapytam: w którym to było roku (ta wizyta Giedroycia)? Bo to ciekawy temat jest. Pani Elżbieta: prawdziwy Gedroic byl kuzynem mojej babci, znali sie od dziecka, ale ten z Paryza byl podmieniony, jak Komorowski I wielu innych...pozdrawiam. Pani Elżbieta: koniec 1980 roku I luty17 1981 roku Pani Elżbieta: byl razem z Lipskim Tu koniec dialogu. Dalej trudno mi uwierzyć, że Giedroyc, który miał już wtedy 75 lat i był uznawany za "wroga numer dwa" PRL-u jakoś przeniknął do Polski i pił tu na umór z Macierewiczem. No chyba, że to ten "podstawiony" "żydowski Giedroyc", który pewnie był też ninja. Okazuje się, że wspomnienia Pana Flisa kilka lat temu zostały "opublikowane" na kilku portalach internetowych. Zalecam przeczytanie. To jest naprawdę coś unikalnego. A historię "Kultury" trzeba znać i zresztą warto czytać zarówno "Kulturę" jak i "Zeszyty Historyczne", zwłaszcza, że wszystkie są dostępne w Internecie.

Jerzy Waldorff z nieodłączną laseczką, Puzonem i graserującym r zawsze był dla mnie reliktem lepszych dla kultury czasów w spsiałej PRL. Kolegą Jeremiego Przybory i Jerzego Wasowskiego. Lubiłam, kiedy pisał o muzyce. Cieszyła mnie jego działalność powązkowska. Dziś żyjemy w czasach niesłychanego rozwarstwienia kultury. Nie na wszystkim się znam, nie wszystko jestem w stanie docenić, dlatego brakuje mi jego sugestii, ocen, bo były punktem odniesienia. Jego opinie poparte były wiedzą. Dlatego przeczytałam ostatnie jego wspomnienia i trochę się zawiodłam. Może na własne życzenie, bo oczekiwałam dawnego temperamentu, ostrości sądów, a otrzymałam pożegnanie z epoką.

Miałem trochę zgryz z oceną. Z jednej strony biografia Rubinsteina jest tak barwna i pełna, że już w zasadzie nie wiem, co budzi większy podziw: jego fortepianowa wirtuozeria czy też niezwykłe umiłowanie życia i czerpanie z niego garściami. Lista wybitnych osobistości, które spotkał na swojej drodze – od wielkich kompozytorów po artystów i polityków – może przyprawić o zawrót głowy. Z drugiej strony książka jest wymagająca i obnażyła zupełnie moje braki w dziedzinie muzyki klasycznej. Te wszystkie sonaty, koncerty, mnogość wykonawców i autorów w dużej mierze zlewały się w jedno i często nużyły. Pewnie ktoś bardziej wyrobiony w temacie może mieć inne zdanie, ale dla takiego laika jak ja te spore fragmenty były trudne do przebrnięcia. Zwraca też uwagę fenomenalna pamięć do szczegółów – nic dziwnego, w końcu był cudownym dzieckiem, które już w wieku trzech lat grało na fortepianie. Brakowało mi jednak szerszego tła historycznego, kiedy już się pojawiało, to były to bardzo interesujące smaczki. Oby druga część, obejmująca okres po 1918 roku, miała tego trochę więcej, bo pomimo pewnego niedosytu ten życiorys jest na tyle fascynujący, że sięgnę po resztę.

Jakie dziwne te dzienniki. Bierzesz je do ręki, bo będzie smacznie, bo już wszem i wobec ogłoszono: to "ta od Dąbrowskiej", lesbijska, zakazana miłość. A tu historia samoistnej twórczej kobiety, która się zmaga ze sobą i z wirażami życia i się w swoich zapiskach z trudem, skąpo, powoli sobą dzieli. Osobną sprawą jest, co zapisała, a co czytamy. Dzienniki są starannie wydane, ale opuszczeń bez liku. Jestem wielkim wrogiem tej maniery. Ile autorki nam udostępniono, ile przed nami ukryto, co oceniono, jako ważne i czemu? Przeklęte są te znaki opuszczenia [...]. Po drugie, nie ułatwia lektury powściągliwość Kowalskiej, jej niewylewna natura, trudność, skrótowość, jakaś chropowatość pisania. Po trzecie, jak sama szczerze wyznaje - mocna autocenzura, która okroiła te zapiski z mnóstwa treści. Rozczarowują zwłaszcza lata 40. i 50. i to zarówno w sprawach osobistych (tu więcej mówią listy), jak w opisie rzeczywistości powojennej. "To, co z wieloma ludźmi działo się u nas za Stalina, jest dzisiaj już niepojęte i albo zapomniane, albo też załatwione słowem: nikczemność, zdrada. Ileż lubieżności było w schlebianiu, w oddawaniu siebie aż do śmierci włącznie" - tak, właśnie tego nam nie dane poznać! Zapiski z lat 60. nabierają soczystości. Obok spraw publicznych drugi nurt to twórczość, która nie przychodziła łatwo. Trzeci, najważniejszy nurt - życie wewnętrzne. Ciekawe, a nawet fascynujące u Kowalskiej jest zdobywanie samodzielności bycia i myślenia (w jakimś przeklętym cieniu najpierw męża, potem "Maryjki"), zdobywanie odwagi publicznego występowania, wybijanie się w opozycyjnym nurcie środowiska literackiego i pozycja, jaką zdobyła, a przede wszystkim - rozpoznawanie siebie. Dzienniki pokazują, jaka masa splątanych uczuć i myśli buzowała tej kobiecie. O samej Dąbrowskiej pisała: "Kochałam ją tyloma miłościami..." I nie była to jedyna miłość, bo cóż powiedzieć o pogmatwanej, ale głębokiej miłości do męża - Jerzego Kowalskiego, a przede wszystkim o tej najmocniejszej - do córki Tuli. Nie dajcie się zwieść schematom wciskanym przez obyczajowych rewolucjonistów ani wrażeniu "herod baby" ze zdjęć.

Zaletą tej jakże cennej w PRL książki sprzed 40 niemal lat jest.... brak Gombrowicza. Są tylko - a może raczej: aż - opinie o nim i o jego rodzinie czy środowisku, czasem całkowicie rozbieżne. Szkoda tylko, że Wielce Szanowna Autorka w kolejnych swych wytworach zarzuciła zasadę oświetlania opisywanej przez siebie postaci z rożnych punktów widzenia. I uznała się za władną do wydawania jednoznacznych wyroków w stylu sądu polowego: bez prawa do odwołania, za to z natychmiastową egzekucją, nie czekając nawet świtu....

Kiedy bardzo mądra kobieta bierze się za pisanie książki o kobiecie genialnej, siłą rzeczy musi wyjść z tego pierwszorzędna literatura. Istotnie jest tak w tym przypadku. Francuska autorka podjęła się niełatwego zadania nakreślenia dziejów życia i dokonań wyjątkowej przedstawicielki płci pięknej. Maria Skłodowska-Curie wyłania się nam z tej pracy jako postać prawie że ze spiżu. Ekstremalnie utalentowana, ambitna, świadomie pokonująca liczne przeszkody w dążeniu do jasno wytyczonego celu i - mimo wielu kłód rzucanych przez uprzedzenia i konwenanse swego czasu - nie załamująca się i do końca stąpająca twardo po ziemi w patriarchalnej rzeczywistości. A było tych przeszkód, szanowni państwo, bez liku. Nikomu nieznana młoda, słabo sytuowana Polka, pojawia się pod koniec XIX wieku na schodach Sorbony. Uzbrojona jest w wielkie przymioty ducha i żelazną wolę pokazania, iż aby być równą mężczyznom w ich świecie, musi być pośród nich najlepsza. Robi wszystko, wbrew przeciwnościom losu, aby dopiąć swego. Pracuje tytanicznie, niepomna na zimno i głód. Jej przeznaczeniem jest czysta nauka. Nie interesują ją splendor i zaszczyty (choć jak później przyjdą, to nie odtrąci ich ze wzgardą), dąży jedynie do odkryć i zaznaczenia swego nazwiska w annałach nauki. Jako pierwsza kobieta z doktoratem Sorbony. Jako pierwsza kobieta posiadająca katedrę na tej szacownej uczelni. Osiąga cel i pokazuje wszystkim, że ona, drobna cudzoziemka o dziwnym panieńskim nazwisku jest gigantem intelektu, nie tylko równym najlepszym uczonym mężczyznom tamtych czasów, ale przewyższającym znakomitą ich większość. Znajduje także braterstwo ducha i nieocenioną pomoc u Piotra Curie, mężczyzny, który oddany całym sobą nauce, nie może się oprzeć czarowi i geniuszowi Marii, jak tylko ją pierwszy raz spotyka i słyszy. Jak słusznie podkreśliła autorka, większość mężczyzn wręcza na pierwszej randce kobietom kwiaty i czekoladki, lecz nie Piotr Curie. Zdawał sobie sprawę ten uczony, że aby trafić do serca Marii, musi przejść drogę nie przez jej żołądek, ale przez umysł. Dzieli się więc z nią swym referatem z fizyki. Strzał w dziesiątkę. Niesamowita pasja jaka połączyła tych dwoje ludzi, doprowadziła najpierw do wspólnej nagrody Nobla, a później, już bez zmarłego tragicznie męża, samą Marię do kolejnego tego zaszczytnego wyróżnienia. Niewątpliwie jest to jedna z najlepszych biografii z serii BSL. Autorka, sama wiedząc, co znaczy być pierwszą z kobiet zajmujących się stricte męskim zajęciem, potrafiła niejako wczuć się w sytuację polskiej uczonej. Język książki jest finezyjny, czasami wręcz nostalgicznie piękny. Czuć, że pisarka, jako dziennikarka i autorka scenariuszy do filmów, miała fach w ręku. To co szczególnie godne podkreślenia, to umiejętność oddania ducha epoki i wyjątkowej roli, jaką w niej odegrała Maria Skłodowska-Curie. Nie trzeba było do tego wielu słów, ale talentu i zrozumienia swej bohaterki. Francoise Giroud na początku książki napisała, że życiorys każdego człowieka można odczytać na wiele sposobów. W tym przypadku zostało to zrobione doskonale.