Ravel

Kto pokochał powieść "Lampart" (a ja tak), ten powinien zapoznać się z postacią tajemniczego księcia Lampedusy autora arcydzieła. To jeden z najbardziej niezwykłych losów pisarskich. Giuseppe Tomasi był erudytą, który "prawie wszystko przeczytał". Zdominowany przez matkę, nieśmiały, delikatny. Rozdarty między miłością do żony a apodyktyczną matką. Po publikacji trzech tekstów w latach 1926-27 zamilkł prawie na 30 lat. Napisał genialną powieść, którą zlekceważyło kilku redaktorów. Książkę wydano dopiero kilka miesięcy po śmierci autora. Gdy już się ukazała, szybko stała się bestsellerem. Biografia Gilmoura prowadzi nas w zajmujący sposób przez wszystkie wątki życia "Ostatniego Lamparta". Szkoda jedynie, że książka nie posiada indeksu osobowego, niedosyt pozostawia również wybór fotografii. Od Gilmoura dowiadujemy się, że Tomasi wykonał bardzo liczne fotografie podczas swoich europejskich podróży (Anglia, Francja, Niemcy, Austria). Nawet jeżeli zdjęcia były złe, niedobrze skadrowane (jak podkreśla aautor biografii) to chociaż kilka z nich chciałoby się zobaczyć. Mnie osobiście bardzo brakuje również fotografii cukierni Mazzara, w której Tomasi napisał swoją powieść.

DOMNIEMANE, LECZ NIE UROJONE Z początku nic nie zapowiadało tego, że ta książeczka tak bardzo mi się spodoba. Śpieszę wytłumaczyć dlaczego. Przede wszystkim autorka, której nie tylko nic nigdy dotąd nie czytałem, a wręcz nawet nie wiedziałem o jej istnieniu. Następnie zawartość książki – szkice biograficzne, opowiadające o czterech dawno nieżyjących poetach, o których miałem bardzo mgliste pojęcie. I wreszcie – cóż to znaczy „Żywoty domniemane”? Kalanie biografii domysłami, fantazjowanie na ich temat, bardzo źle mi się kojarzy, choćby nawet dotyczyło to osób zmarłych przed wieloma stuleciami. Tymczasem wszystkie te uprzedzenia okazały się bezpodstawne. Owe biograficzne szkice są niezwykle erudycyjnymi zapisami, pełnymi nieoczywistej poezji. Fleur Jaeggy (ur. 1940), szwajcarska pisarka, tworząca w języku włoskim, snuje swoje przypuszczenia na temat losów czterech pisarzy: Thomasa de Quincey’a (1785-1859), Johna Keatsa (1795-1821), Marcela Schwoba (1867-1905) i Roberta Walsera (1878-1956). Tym, co wydaje się łączyć opisane w tym tomiku postaci, to próba uchwycenia przełomowego momentu w ich życiorysach. Tej jedynej, niepowtarzalnej chwili, kiedy uświadomili sobie swoją odrębność i wyjątkowość, która na zawsze zdeterminowała ich losy, a później pchnęła w objęcia literatury. A jednocześnie te cztery żywota, opowiedziane w lakoniczny, ale i poetycki sposób, są przejmującym świadectwem trudnej doli poetów, biedaków, flâneurów, ich nieustannej drogi ku końcowi, świadomości śmierci. Tak jakby jedynym celem życia było doprowadzenie człowieka do rigor mortis. De Quincey, Keats, Schwob i Walser – to nazwiska braci należących do konfraterni poetów, zakonu surowszej reguły, którym przyświecało motto: Memento mori. Ale często również wizjonerów, wyprzedzających swoją epokę, którzy rzucili powyższemu mottu wyzwanie, dorzucając od siebie: non omnis! „Nie bierz w objęcia zmarłych, gdyż zmarli dławią żywych. Nie prowadź siebie na ich cmentarze. Zmarli zarażają” – pisze Jaeggy w szkicu o Marcelu Schwobie. Mamy więc do czynienia z osobliwym rodzajem formy hagiograficznej. Porównanie to może wydawać się bluźnierstwem, jednakże Fleur Jaeggy zaznacza: „Ale przecież poeci podlegają heraldyce rodem z niebios”. Ale są to właśnie żywoty domniemane, nie zaś urojone, jak w tytule najsłynniejszego dzieła jednego z bohaterów Jaeggy, Marcela Schwoba, Nie sposób pominąć oczywistej kwestii, jaką jest fakt, iż „Żywoty domniemane” stają się przestrzenią spotkania pisarki z pisarzami. Jaeggy dokonuje w swojej prozie osobliwych stopklatek, chwyta wpół upływającą sekundę, po to, by złapać na gorącym uczynku swoich bohaterów i doszukiwać się w nich choćby najmniejszej cząstki samej siebie. Jedynym mankamentem „Żywotów domniemanych” jest ich objętość – zdecydowanie za mało, a chciałoby się więcej i więcej. Choć można powiedzieć, że taka właśnie miała być ta książka – zwięzła, ostateczna, bez jednego przypadkowego słowa. Siedemdziesiąt stron niepodważalności. Mała dawka poezji jak szczepionka na bylejakość, która dopiero musi wejść w krwiobieg, tam rozpocząć swój taniec i rozrastać się. Incydentalne zetknięcie się z dziełem szwajcarskiej pisarki okazało się doświadczeniem z rodzaju tych inspirujących, bo implikuje ono dalsze spotkania. Uruchamia, być może zabójczą, lawinę lektur – zarówno kolejnych utworów Fleur Jaeggy, jak i przede wszystkim jej bohaterów, czterech opisanych w tym tomiku świeckich świętych.

Jeśli ktoś, na przykład ja, spodziewał się po tej pozycji czegoś równie genialnego jak „Dziennik galernika”, po skończonej lekturze z pewnością będzie musiał zmierzyć się ze sporym rozczarowaniem. Kolejny dziennik Imre Kertesza daleki jest bowiem od błyskotliwości poprzedniego dzieła. Jakie zatem są zapiski „Ostatniej gospody”? Najlepsze słowo, jakiego można użyć, to: gorzkie, tak gorzkie, jak tylko może być kończące się życie człowieka, który wcale kończyć go nie chce. Ostatnia książka węgierskiego noblisty to kompozycyjny chaos, w którym miesza się narastająca świadomość wewnętrznej niemocy z przebłyskami wciąż tlącego się literackiego geniuszu. To trywialny zapis codzienności człowieka, który analizuje własne osuwanie się w kierunku końca. Końca pisarstwa, które jednoznaczne jest dla Kertesza z końcem życia. To bolesna droga, która tylko na chwilę umilają przynależne nobliście honory, żona oraz ukochana muzyka. Dla każdego, kto czytał „Dziennik galernika”, regres pisarski autora jest aż nadto widoczny. „Ostatnia gospoda” przybiera momentami charakter przewodnika po restauracjach i salach koncertowych. W tym życiu na świeczniku autor dostrzega jedną z przyczyn własnego literackiego upadku (samotność i niezrozumienie jak element niezbędny do tworzenia wielkich dzieł), ale nie potrafi go sobie odmówić. To w sumie całkiem ludzkie i zrozumiałe, że człowiek o takim życiorysie, takich kolejach losu, zapragnął skorzystać z życia, które nagle otwarło przed nim światowe salony. Po latach wegetacji w socjalistycznym skansenie, świat Zachodu jawi się niczym ziemia obiecana, przyjmująca do swego łona kolejnego wygnańca. W mojej ocenie jednak, cały problem Kertesza polega na tym, że siłą jego poprzedniego dziennika była właśnie egzystencjalna prawda, która wynikała z jego losów jako ofiary obu dwudziestowiecznych totalitaryzmów. Oba obdarły go z życia – naziści próbowali pozbawić go realnie, komuniści poprzez zawładnięcie umysłem. Kertesz-noblista zdaje się zatracić tą wyjątkową moc swojego życiorysu. W „Ostatniej gospodzie” jawi się raczej jako obywatel świata, przedstawiciel wysokiej kultury, o którym, gdyby nie liczne wtręty dotyczące Holocaustu, nigdy nie moglibyśmy powiedzieć, że był więźniem Auschwitz. Choć może to zbyt daleko idąca interpretacja? Może rzeczywistość była bardziej przyziemna i po prostu wybitny pisarz najzwyczajniej w świecie zestarzał się, przytłoczony kolejnymi chorobami i troskami? Prawda pewnie leży gdzieś pośrodku. Tak jak wspomniałem, zapiski z ostatnich lat Kertesza przesiąknięte są głębokim pesymizmem. Dotyczy on zarówno życia autora, jak i otaczającej go rzeczywistości. Ofiarą swoistej mizantropii stają się szczególnie rodzime Węgry, choć stosunek Kertesza do narodowości z pewnością jest bardziej złożony, niż mogłoby to wynikać tylko z zastosowanej terminologii. Równie negatywnie autor wypowiada się o przyszłości Europy, dostrzegając jej słabość w stosunku do zagrożenia wojującym islamem i niekontrolowanej imigracji, z wolna podważającej jej fundamenty. Przy tej okazji można odkryć dość ambiwalentny, żeby nie powiedzieć mocniej - czołobitny, stosunek Kertesza do państwa Izrael i konfliktu na Bliskim Wschodzie. W pewnym sensie męczące dla czytelnika stają się dywagację noblisty, gdy raz po raz wieszczy kolejne Auschwitz. Rozumiejąc traumatyczną przeszłość autora, naprawdę trudno pogodzić się z zastosowaną w „Ostatniej gospodzie” logiką, która sprowadza wszystko do nieuchronnej powtórki Holocaustu. Są to raczej projekcje skrytych lęków autora. W jakimś sensie zrozumiałe, ale jednak budzące mocny sprzeciw. W czym zatem tkwi wartość ostatniej książki Imre Kertesza? Aby ją dostrzec, trzeba książkę potraktować, jako studium własnego odchodzenia z tego świata, jako analizę kolejnych wypadających z ludzkiej budowli cegiełek, która była nie tak dawno wybitnym pisarzem i świadkiem historii. Ta dekompozycja staje się tym boleśniejsza, że zachodzi w chwili, kiedy właściwie człowiek ten pokochał życie. Kochająca żona, wierni przyjaciele, rzesze wielbicieli, spotkania autorskie – to wszystko nadaje smak życiu w momencie, gdy człowiek powoli zaczyna go zatracać. Stąd całe zgorzknienie autora, stąd myśli kierujące się ku najbliższemu oknu. Rzecz, której nie możemy zatrzymać, musimy sobie obrzydzić, aby jej utrata bolała nas jak najmniej. Kertesz obrzydza sobie życie chyba właśnie dlatego, że Nobel pozwolił mu poznać jego prawdziwy smak. Węgierski pisarz daje nam zatem kolejną lekcję egzystencjalnej prawdy o życiu, która zawarta jest niejako na marginesie warstwy literackiej jego dzieła. Komu można polecić „Ostatnią gospodę”? Szczerze powiedziawszy - nie wiem. Poza kilkoma cennymi uwagami i trafnymi aforyzmami, brak w niej głębszej mocy wyjaśniającej rzeczywistość, a sama kompozycja dzieła pozostawia spory niedosyt. Dlatego chyba sięgną po nią głównie osoby chcące domknąć literacki dorobek Imre Kertesza.

To jest intelektualna i literacka uczta. Erudycji, mądrość i talent literacki przebijają z każdej linijki tekstu. Czytając "Dzienniki" ma się poczucie obcowania z czymś niezwykłym, co nie ma nic wspólnego z tandetą, bylejakością i książkami pisanymi przez celebrytów. I po lekturze "Dzienników" jak zawsze przychodzi okrutna, nostalgiczna myśl, że to pokolenie odchodzi, że takiej literatury już się nie pisze...

Mamy tutaj "próbę" myślenia renesansowego humanisty o silnych korzeniach umysłowych. Inspiracji i natchnienia szuka w twórcach antycznych i myślicielach politycznych oraz sztandarowych dziełach literackich.Możemy tutaj spotkać przekazy stoików, Platona, Machiavelliego i wielu innych oraz sporo cytatów z Prób. Montaigne poddawany był spartańskiemu wychowaniu umysłowemu co stworzyło go tak niepowtarzalnym światłym człowiekiem, wyprzedzającym swoje czasy. W swym realizmie i daleko posuniętym racjonalizmie spotyka się z wieloma myślicielami m.in. filozofią Barucha de Spinozy ( Etyka, Traktat polityczny). Zamyka się w wieży aby odsunąć się od zgiełku a tam niczym antyczny filozof studiować, tworzyć i w dalszym ciągu pracować nad sobą. Tytułowy Michał za swoje zasługi został "Saint". Całe życie walczył o człowieka, wartości i prawa, również reformacje sądownictwa w dobie inkwizycji. Mamy tutaj cały przekrój, biografia jest też pretekstem aby odsłonić kawałek historii odległych dziejów Francji i szerzej. Język profesora jest niespotykany, piękny i kwiecisty a książka niczym dialog z samym sobą zmusza do myślenia. Wymagający, nieśpieszny, potrzeba czasu i spokoju aby się wgryźć w meandry wykładu profesora. Książka jest lekturą obowiązkową dla każdego humanisty. Jeżeli ktoś będzie kiedyś we Francji :-) to bardzo polecam zwiedzić wyspę Saint-Michel. O Mont-Saint-Michel mówi się, że to granitowa i tajemnicza wyspa na Atlantyku, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jej tajemniczość przypisuje się występującej tu gęstej szarej mgle, która otacza gotycką budowlę dawnego opactwa benedyktynów.

Paul Bowles - DNI Dziennik z Tangeru 1987-1989 Początkowo myślałem, że nazbyt oszczędne są zapisy, a on sam jest nadętym bufonem. I o ile to drugie się nie zmieniło, to same zapisy okazały się wyrafinowane w swej prostocie i dobrze obrazowały codzienność Marokańskiego epizodu z życia tego pisarza, kompozytora - bardzo znanego na tamte lata - w świecie. Opis wpływu Ramadanu, czyli postu od wszystkiego na destrukcyjne zachowania arabów uważam za ponadczasowy.

To będą dwie opinie. Jedna dotyczy części 1 i 2(wnikających w życie Czechowa) pisanych manierą która mi nie odpowiadała. Styl swobodny i familiarny z dialogami przypominającymi fabularyzowaną biografię i zbyt pewnym siebie tłumaczeniem motywów, zachowań i nastawienia historycznych postaci. Natomiast część trzecia to właśnie to, na co byłam nastawiona. Ma cechy reportażu pisanego przez entuzjastę Czechowa, który by go lepiej zrozumieć wyrusza szlakiem podróży Czechowa na Sachalin. Tu Bieżyn świetnie prowadzi linię od Czechowa poprzez historię aż do współczesności - linie interpretacji, przezywania literatury i połączenia jej z rzeczywistością. . Wyjaśnia też fenomen "rosyjskiej chandry" i czechowowskiego znudzenia życiem. Ponieważ jednak jest to tylko 1/3 książki całościowa ocena nie może być wyższa.

To jedna z tych książeczek, które choć mizerne ciałem są wielkie duchem. Krótkie, często urywkowe teksty o odchodzeniu, przemijaniu, śmierci, przyjaźni... "Pewnego dnia mnie nie było, pewnego dnia mnie nie będzie. Między dwoma tymi chwilami obojętności świata staram się być. Jest to istnienie chwiejne, pełne zawirowań, niepewne." Yasmina Reza zawstydza wielu kolegów i koleżanek po piórze udawadniając, że nie potrzeba zbyt wielu słów, żeby wyrazić to, co najważniejsze.

Książka jest dokładnie tym czym ma być, zbiorem kilkunastu wyczerpujących wywiadów z uznanymi pisarzami. Wszystko utrzymane na wysokim poziomie. Można oczywiście zastanawiać się dlaczego akurat ci, a nie inni pisarze zostali wybrani, ale moim zdaniem to już szukanie dziury w całym. Stawiam 10 i zamawiam drugi tom.

Czuję się jak oszustka, zaliczając „Analfabetkę” do przeczytanych w tym roku książek. Owszem, została wydana jako książka, ale to ledwie broszurka, niecałe 50 stron, przy czym czystego tekstu maksymalnie 40. Za to treści… Treści w tak niewielu słowach udało się zmieścić bardzo dużo. Agota Kristof była (zmarła w 2011 roku) Węgierką, która większość życia spędziła w Szwajcarii, w jej francuskojęzycznej części. W „Analfabetce” we wstrząsająco lakoniczny, a zarazem niezwykle obrazowy sposób przeprowadza nas przez swoje życie, skupiając się na tym, co w nim było dla niej najważniejsze: literach, słowach, tekstach, książkach. W tle zmieniają się scenerie i czasy, dzieją się dramatyczne wydarzenia (II wojna światowa, stalinizm na Węgrzech, wydarzenia 1956 roku), a to jedno pozostaje niezmienne: miłość do języka. Kristof nauczyła się czytać, gdy miała cztery lata. W wieku 21 lat, po ucieczce do Szwajcarii, stała się na powrót analfabetką. „Znam słowa. Kiedy czytam, nie potrafię ich rozpoznać. Litery nie odpowiadają słowom. Węgierski jest językiem fonetycznym, francuski – wręcz przeciwnie.” Nie ma tu dramatycznych wyznań, to raczej zrzuty z pamięci - niby bez emocji, bo pisane już z perspektywy wielu lat, a jednak zapadające w pamięć i serce. Przeczytałam na raz, jednego wieczora, ale po kilkunastu dniach mam ciągle pod powiekami szereg obrazów. Mała Agota klęcząca razem z bratem na kolbach kukurydzy, za karę za dokuczanie młodszemu bratu. Nastoletnia Agota, która nie ma czym zapłacić szewcowi naprawiającemu jej jedyne buty. Młoda matka Agota, uciekająca z czteromiesięczną córeczką przez austriacko-węgierską granicę. Agota z córeczką w wiedeńskim tramwaju. Pracująca w szwajcarskiej fabryce, próbująca odnaleźć się w całkowicie nowej rzeczywistości. Nie wiem czy bardziej rezonowało ze mną to, że też nie mogę żyć bez słów, czy może poruszyły mnie opisy tego w jaki sposób Kristof i inni węgierscy uchodźcy zostali potraktowani najpierw przez Austriaków, a potem przez Szwajcarów. Tak wiele tam człowieczeństwa, zwykłych ludzkich gestów. Tak bardzo kontrastuje to z tym, co dzieje się dzisiaj, nie tylko w Polsce. Jeśli miałabym wybierać: Ernaux czy Kristof, wybieram tę drugą, bez cienia wątpliwości.

Imre Kertész, węgierski laureat literackiej nagrody Nobla przeprowadza wywiad ze sobą. Wspomina życie z okresu dyktatury faszystowskiej, pobytu w Auschwitz, Buchenwaldzie, opowiada o naznaczeniu komunizmem. Wiele miejsca poświęca literaturze, pytania lub odpowiedzi padają przez pryzmat cytatów z twórczości Kertésza, ale również Borowskiego, Miłosza, Platona, Schopenhauera i innych. Nie czuje się Żydem (ani ortodoksyjnym ani zasymilowanym), po początkowej fascynacji komunizmem przychodzi krytyka i zwątpienie. Mówi również o początkach pracy twórczej, pierwszych miłościach, rozczarowaniach, fascynacjach,  osamotnieniu. Wszystko to zmierza w stronę poszukiwania tożsamości,  zdefiniowania się w świecie, w którym nie czuje przynależności, doznaje rozczarowań lub nie jest z nim emocjonalnie związany. Nie brak miejsc, w  których mówi o sobie w megalomański czy groteskowy sposób, jednak zawsze na plan pierwszy wychodzi doświadczenie lagru. Opresyjny system Kadara przypomina mu obóz koncentracyjny, w efekcie skłania do podjęcia twórczości literackiej naznaczonej zniewoleniem, pozbawieniem nadziei, kafkowską absurdalnością świata.  Ciekawą myślą jest również stwierdzenie, że przeżycie obozu to wyjątek, odstępstwo od reguły,  szczęśliwy zbieg okoliczności. Jednak obóz tkwi w nim do końca życia, a opór, jaki spotyka ze strony innych ludzi, tylko wzmacnia jego obecność i wolę opisywania świata przez pryzmat różnych form zniewolenia.

Dziennik, który mimo różnych pór roku, jakie się w nim przewijają, zapamiętuje się jako spisany w środku lata, dziennik letni; jako całość jest raczej nierówny i przypomina szkicownik; warsztatowe wprawki - wierszy i prozy - sąsiadują w nim z prozą i poezją dojrzalszą, a nawet wyborną, z opowiadaniami i szkicami, które oszlifowała ręka mistrza - mowa tu o świetnym szkicu o Gruberze do powieści wojskowej, której Rilke nigdy nie ukończył, fatalistycznej przypowieści o grabarzu-ogrodniku czy końcowej relacji z wyjazdu do Bremy; na uwagę zasługuje także fragmencik o spotkaniu Rilkego z Tołstojem. (Parne letnie noce i księżyce jak z Lorki)

Ciekawe doświadczenie przeczytać korespondencję dwóch pisarzy, których zna się przez ich twórczość literacką. I właściwie tyle mogę powiedzieć. Wolę czytać ich powieści, oczywiście momentami wymiana myśli, komentowanie bieżącej sytuacji bardzo mi się podobało, ale... Nie budzi mojego zachwytu tak, jak czytanie tego, co każdy z nich napisał sam.

Piękna, wrażliwa, inteligentna i gasnąca tak młodo w chorobie. Ile głodów, pragnień, uniesień... A sił coraz mniej i cierpliwości do jurnej głupoty świata. Im bliżej końca, tym smutniej, aż ku mistycznemu światłu, anielskości, nierzeczywistemu pięknu gasnącej duszy. Ktoś taki nie mógł umrzeć. I tyle.

Czytam dzienniki namiętnie, po prostu taki tekst lubię. Notatki z podzielonego Berlina prezentują się jeszcze inaczej. Tuż obok "muru" Frisch obserwował jego wschodnią część. Inteligenci ze wschodu, pisarze albo ludzie aparatu... to bardzo zajmująca część zapisu. A na zachodzie jak zwykle, chciałbym powiedzieć jak dzisiaj, bez zmian. Lewica, maoiści i wybijający się powoli Gunter Grass. Sporo dyskusji, debat przy winie w cieniu NRD. Nawet dzisiaj lektura to bardzo pouczająca. Ale czytać proszę bardzo wolno... lepiej wchodzi.

Chwilami arcyciekawe (fragmenty o Polsce z 1948, fragmenty dramatów, notatki, dialogi), chwilami, jak dla mnie zbyt skomplikowane. Są części klasycznego dziennika, są i takie, które trudno zaklasyfikować inaczej, niż jako "pisma ulotne". Niezwykłe świadectwo czasów dzieciństwa i młodości - w zasadzie moich rodziców. Najbardziej interesujące jest wrażenie, że Max Frisch notuje obserwacje, swoje, jako kogoś "z zewnątrz". Odniosłem wrażenie, jakby dystansując się, stawiał swoją osobę na pozycji niezależnego obserwatora społecznych doświadczeń: w Polsce, w Stanach w krajach Europy. Może ten dystans to złudzenie, moje, subiektywne - kogoś, kto jest wewnątrz eksperymentalnej próbówki.

Dobre, krótkie, oszczędne i w środkach wyrazu, i w doborze zdarzeń wspomnienia z młodości Marka Nowakowskiego, czyli te z lat 1951-1957. Niezbyt może wnikliwe, ale wyróżniające się dobrym stylem. Autor potrafił z dystansu zrelacjonować swoją szumną młodość, bez patosu, zadęcia i taniego sentymentalizmu. Tą, mimo wszystko, nostalgiczną podróżą w przeszłość zachęcił mnie do sięgnięcia po jego inne wspomnienia - „Pióro. Autobiografię literacką” i po jego opowiadania, bo nie czytałam dotąd żadnego. Na moją prywatną listę książek do przeczytania trafiło również „Kakao” Jorge Amada, które, między wieloma innymi tytułami, Marek Nowakowski wymienił jako jedną z ciekawszych przeczytanych przez siebie lektur. Chętnie sama się o tym przekonam. Po „Dzienniku podróży w przeszłość” został niedosyt. Zdecydowanie był to zbyt krótki tekst. #WyzwanieLC2024 czerwiec Przeczytam książkę z motywem podróży

Bez wątpienia jest to moja ukochana ksiązka Paula Austera i choć czytałam ją ładnych parę lat temu to do dziś towarzyszy mi to chłodne uczucie bijące od stylu geniusza amerykańskiej literatury. Nikt tak jak on nie potrafi oddać niezwykłości w zwyczajnej codzienności oraz głębi ludzkich doświadczeń.

Książka składa się z opowiadań przybliżających nam losy 3 pokoleń węgierskiej rodziny mieszającej w Siedmiogrodzie. Większość opowiadań zdaję się być wspomnieniami autorki z czasów dyktatury Ceauşescu. Tytułowy kat to właśnie rumuński dyktator. Ta książka uruchomiła w mojej głowie lawinę wspomnień z czasów, kiedy sama mieszkałam w Rumunii. Wiele problemów opisywanych w książce mogłam doświadczyć na wlasniej skórze i to w ostatnich latach: przerwy w dostawie wody lub brak ciepłej wody (w Sektorze 3 w Bukareszcie średnio co 2 tygodnie na dzien/dwa przy 15 stopniowych mrozach), przerwy w ogrzewaniu. Oczywiście częstotliwość i długość tych braków absolutnie nieporównywalna do czasów dyktatury. Ale skutki przerw w dostawie ogrzewania z czasów reżimu widać do dziś- zdecydowana większość bloków ma zamknięte obudowane balkony, aby ciepło nie uciekało (obecnie popularne nawet w nowym budownictwie). Kolejna rzecz, która zwróciła moja uwagę to fragment, w którym jest opisane szczepienie wszystkich dzieci że szkoły jedna igla. To wyjaśnia dlaczego w trakcie badań lekarskich lekarz/pielęgniarka wrecz demonstrowała przed moimi oczami otwieranie jednorazowych sprzętów abym miała pewność że są nowe i Sterylne. Do tego książka zawiera wiele wstawek w języku rumuńskim, ktorego juz od dluzszego czasu nie słyszałam Przez to wszystko ciężko mi ocenić treść książki bez swojego rodzaju zaangażowania emocjonalnego. Na pewno sposób narracji, a dokładniej interpunkcja (brak kropek, każdy rozdział jak długie zdanie, do tego pelne dygresji) nie był łatwy. Na początku czytanie szło opornie, bo ciężko było mi załapać czego dany rozdział dotyczy, musiałam czytać po parę razy te same fragmenty, czasami się gubiłam (zwlaszcza, ze nie ma zachowanej chronologii wydarzeń). Ale to co z początku było minusem, wraz z treścią lektury stawało się jej silna strona. Przedstawione realia są straszne, opisują ciężkie czasy, do tego poruszony jest temat dyskryminacji Węgrów i Żydów. Ale jednocześnie książka nie jest przygnębiającą i przytlaczajace właśnie dzięki temu w jaki sposób jest napisana. Pozycja do polecenia na pewno osobom w jakiś sposób związanym z Rumunia (tak jak ja) lub interesujących się historia regionu

To fantastycznie erudycyjny, a zarazem bardzo autorski - by nie powiedzieć: intymny, jak przystało na esej - obraz życia i twórczości autora "Pani Bovary”. Zostałem zwłaszcza wręcz uwiedziony szerokim kontekstem kulturowym, prezentowanym przez Autorkę. A nie stroni ona także od komentarzy czy wręcz domysłów psychologiczno-społecznych co do swego bohatera. Ba, sięga także po - jakże to francuskie - szczegóły z jego życia seksualnego. Jest tam miejsce i na relację z innym mężczyzną, i ze słynną a toksyczną Lousie Colet, i z egipską kurtyzaną, i chyba z najważniejszą: angielską guwernantką jego siostrzenicy (która wprawdzie przetłumaczyła „Pani Bovary” na angielski, ale książka ta ukazała się na wyspach w przekładzie… córki Karola Marksa!) . Mimo że nigdy się nie ożenił, kobiety były dla niego ważne i to nie tylko jako obiekty seksualne, choć ten wymiar był dlań hmmm… nie bez znaczenia… Ale najbardziej rzuca się w oczy to, co było istotą i twórczości Flauberta, i jego samego czyli nienawiść do mieszczaństwa – a zatem do większości Francuzów. Nie znosił ich postawy rozumianej jako brak ideałów, ciasnota umysłowa, wąskie horyzonty i jeszcze węższe zainteresowania, przyziemność egzystencji, a zarazem łzawy sentymentalizm, pretensjonalność, małostkowość. Nie przypadkiem wiele tych cech przypisał najgłośniejszej postaci literackiej, jaką powołał do życia. A potem do śmierci. Za tę niechęć odpłacono mu pięknym za nadobne. W relacji z pogrzebu Flauberta Zola dziwi się, że w pogrzebie w Rouen nie uczestniczyli w zasadzie mieszkańcy miasta, a przecież chowano największego jego obywatela. A to taka właśnie była zemsta tychże mieszczan, których nb. bardziej interesowała paryska socjeta przybyła na pogrzeb niż zmarły pisarz…. A za życia mieszczaństwo, w postaci państwa francuskiego, wymierzyło mu konkretny cios – został oskarżony o obrazę moralności w „Pani Bovary”. Prok. Pinard przed sadem zwracał uwagę zwłaszcza na to, że „Emmy nikt nie potępia” (a jak podkreśla Autorka, nikt też przecież jej nie współczuje….). Ostatecznie sąd uniewinnił pisarza, którego proces dał książce tylko reklamę. Jednocześnie jednak Renata Lis przypomina, że pół roku potem prok. Pinard doprowadził do skazania Charlesa Baudelaire’a za „Kwiaty Zła”- przy poecie wyklętym Flaubert był wręcz wzorowym obywatelem. Niezwykle ciekawy jest także wątek spotkania Wschodu i Zachodu w kontekście przyjaźni Flauberta z Turgieniewem (a Autorka specjalizuje się w kulturze rosyjskiej - polecam także jej rzecz o nobliście Iwanie Buninie pt. „W lodach Prowansji”). „Ręka Flauberta” to lektura dająca, oprócz wiedzy o Pisarzu i jego współczesnych, olbrzymią satysfakcję. Wielka to zasługa Autorki, której eseistykę od dawna śledzę ze wzrastającą przyjemnością.