Człowieczy los

A jednak zagadnienia związane z morderstwami, wojnami czy przemocą szybko nam powszednieją. Kolejna wizyta w muzeum nas nudzi, gdyż na pewnym poziomie ogólności oglądamy po raz kolejny to samo. Następnego wydania serwisu informacyjnego słuchamy jednym uchem, gdyż konflikt trwa dalej i nie dzieje się nic spektakularnego. Tematy nam obojętnieją. Na szczęście wciąż są ludzie tacy jak Dariusz Czaja, którzy potrafią zburzyć nasz spokój i przypomnieć o tym, o czym powinniśmy pamiętać.

„Lekcje ciemności” to zbiór czternastu esejów dotyczących zagadnień związanych z Holokaustem, dobrem, złem, wojną, historią itp. Tematów i dygresji jest oczywiście wiele, a łączy je niezwykle skrupulatne podejście do podejmowanego tematu. Dariusz Czaja z antropologiczną i reporterską dokładnością zagłębia się m.in. w literaturę, film i malarstwo, aby chociaż trochę podzielić się z nami swoimi spostrzeżeniami o tematach ważnych i trudnych. Wymaga od nas maksymalnego skupienia, więc rekomenduję znalezienie ustronnego miejsca i powolne czytanie, gdyż w innym razie sporo może nam umknąć.

Pierwsza część („Zaćmienie”) to analiza dzieł pisarzy Imrego Kertesza, Prima Leviego, Aharona Appelfelda, Winfrieda Sebalda oraz reżysera Laszlo Nemesa. Dariusz Czaja przybliża nam więc nie tylko ich najważniejsze książki i film „Syn Szawła”, ale i dzieli się licznymi spostrzeżeniami o postrzeganiu Auschwitz. Prowadzone przez niego wywody charakteryzują się szczegółowością zakrawającą na drobiazgowość oraz szerokim spektrum podejmowanych tematów. Czy po doświadczeniach obozowych można pisać o czymkolwiek innym? Jak utrwalić pamięć o tych wydarzeniach? Gdzie jest granica między historią a pamięcią?

Druga część („Spadanie”) to nic innego jak analiza poglądów Jerzego Nowosielskiego o istocie zła, wgląd w narrację Johna Coetzeego o losie zwierząt i tajemnicy zła, zestawienie wojny w Bośni z „Jądrem ciemności”, a także zachwyty nad prozą Brunona Schulza. Oczywiście znacząco upraszczam, gdyż wymienienie wszystkich podjętych zagadnień oznaczałoby przepisanie całej książki. Niemniej Czaja w tej części zabiera nas w trudną wędrówkę do korzeni zła. A nawet powiem więcej, autor sprawdza, gdzie tak naprawdę przebiega granica naszej metamorfozy w bestię i mordercę.

Ostatnia część („Końcówka”) to eseje poświęcone Bogu i miejscu chrześcijaństwa we współczesnym świecie, poglądom Emila Ciorana, obrazom Francisa Bacona oraz rychło zbliżającemu się końcu świata (tekst z października 1999 roku). Jednocześnie wydaje mi się, że eseje te są najbardziej osobiste, gdyż poruszają tak naprawdę temat śmierci Boga i pustych świątyń. A oczywiste jest, że zagadnienia związane z wiarą zawsze są trudne i… niewygodne.

„Lekcje ciemności” to książka, której nie da się dobrze streścić. A przynajmniej chyba ja nie potrafię. Napiszę więc tylko, że jest to lektura obowiązkowa. Pełna złotych myśli, trudnych tematów wymagających zastanowienia i niewygodnych pytań, na które nie ma dobrej odpowiedzi. Jak do tego dołożymy autora erudytę, to wyjdzie nam książka, z którą spędzicie długie godziny. Rewelacja!

Michał Wnuk