Świadomość typu '„ja" jest ostatnią, jaka dochodzi, gdy organizm funkcjonuje już jako gotowy, jest n i e m a l zbędna: świadomość j e d n o ś c i, w każdym razie coś w najwyższym stopniu niedoskonałego i często się my­lącego w porównaniu do rzeczywiście wrodzonej, wros­łej, pracującej jedności wszystkich funkcji. Nieświado­mość to wielka, główna aktywność. Świadomość z j a ­w i a s i ę zwykle dopiero wtedy, gdy całość chce się podporządkować jakiejś wyższej całości - jako świado­ mość najpierw tej wyższej całości, tego poza-sobą.
Świadomość powstaje w relacji do istoty, d l a k t ó r e j m o g l i b y ś m y s t a n o w i ć fu n k c j ę - jest środkiem anektowania nas: Dopóki chodzi o samozachowanie, świadomość ja nie jest konieczna. Tak już u najniższego organizmu. To, co obce, większe, silniejsze, zostaje jako takie najpierw w y o b r a ż o n e. Nasze sądy na temat na­ szego „ja" nadchodzą potem i są formułowane po wpro­wadzeniu poza-nami, panującej nad nami władzy. D l a s a m y c h s i e b i e z n a c z y m y t o, z a c o u c h o ­d z i m y w wyższym o r g a n i z m i e - powszechne prawo.
Doznania i uczucia istoty organiczej są już dawno w pełni rozwinięte, nim powstaje poczucie jedności świadomości.
Najstarsze organizmy: powolne procesy chemiczne, spowite w o wiele jeszcze powolniejsze, eksplodują co pewien czas i wówczas sięgają poza siebie, ściągając sobie przy tym nowe pożywienie.

(...) słowami „środek i cel" uchwytujemy znikomą część te­ go, co się dzieje - a nawet ją t ł u m a c z y m y s o b i e
o d r a z u j a k o ś r o d e k i c e l.
Mówimy tak, jak gdyby uczucia były
p r zy c z y n a m i, a przyczyny mogły istnieć w królestwie nie-czującego.
O b r a z y i o d b i c i a pewnego procesu rozumiemy i tłumaczymy sobie jako sam ten proces.
Największy to nasz błąd mniemać, że przyjemność i ból dowodzą
r z e c z y w i s t o ś c i jakiegoś procesu, że jest to najbardziej realne.
Uczucia jako zjawiska towarzyszące mogą nas wpraw­dzie pouczyć o k o I ej n o ś c i
p r o c e s ó w, których są obrazami, ale nie o przyczynowym związku tego ciągu.

257.
Gdy myślę o swej filozoficznej genealogii, to czuję pewien związek z antyteleologicznym, tj. spinozjańskim ruchem naszej epoki, przy tej jednak różnicy, że rów­nież „cel" i „wolę" w n a s uważam za złudzenie; po­dobnie z ruchem mechanistycznym (redukcja wszelkich kwestii moralnych i estetycznych do kwestii fizjologicz­nych, wszelkich fizjologicznych do chemicznych, wszel­kich chemicznych do mechanicznych), ale z tą różnicą, że nie wierzę w „materię" i uważam Boscovicha za jeden z wielkich punktów zwrotnych, jak Kopernika, i że wszelkie wychodzenie od samoodbicia ducha uważam za bezowocne; nie wierzę w porządne badanie bez prze­wodnictwa ciała. Filozofia nie jako d o g m a t, lecz jako prowizoryczna regulacja b a d a n i a.

262.
Jeśli j a mam w sobie coś z jedności, to nie tkwi ona na pewno w świadomym ja i w czuciu-woli-myśleniu, lecz gdzie indziej: w zachowawczej, przyswajającej sobie, wy­kluczającej, obserwującej przebiegłości całego mojego or­ganizmu, którego moje świadome ja jest tylko narzędziem.
Czucie-wola-myślenie ukazuje wszędzie tylko zjawiska fi ­nalne, których przyczyny są mi zupełnie nieznane: następs­two tych finalnych zjawisk, jak gdyby jedno wynikało z drugiego, jest prawdopodobnie t y l k o pozorem: w rze­czywistości przyczyny mogą być powiązane ze sobą w taki sposób, że przyczyny końcowe zrobią na mnie
w r a ż e n i e logicznego lub psychologicznego związku.
Z a p r z e c z a m temu, jakoby zjawisko duchowe lub psychiczne było bezpośrednią p r z y c z y n ą innego zja­ wiska duchowego lub psychicznego - nawet jeśli tak
się wydaje. P r a w d z i w y ś w i a t
p r z y c z y n j e s t p r z e d n a m i
u k r y t y : jest niewypowiedzianie bar­dziej skomplikowany. Intelekt i zmysły są aparatem głównie u p r a s z c z aj ą c y m . Nasz f a ł s z y w y , po­mniejszony,
z I o g i c y z o w a n y świat przyczyn jest jed­nak światem, w którym możemy żyć. O tyle jesteśmy „poznającymi", że możemy zaspokajać swoje potrzeby.
Badanie ciała daje pojęcie o niewymownej złożoności.
Gdyby nasz intelekt nie miał pewnych
t r w a ł y c h form, nie można by żyć. To jednak niczego nie dowodzi w kwestii prawdy wszelkich faktów logicznych.

264.
Ł a ń c u c h p r z y c z y n j e s t p r z e d
n a m i z a k r y t y, a związek i następstwo oddziaływań daje tylko pewną kolejność: nawet jeśli jest ona regularna, n i e
p oj m u j e m y t e g o j a k o
k o n i e c z n o ś c i. Możemy konstruować różne ciągi takiego następowania po sobie, np. przy grze na fortepianie następstwo uderzanych kla­wiszy, następstwo potrącanych strun, następstwo roz­brzmiewających tonów.

Punkt widzenia „wartości" to punkt widzenia w a r u n k ó w p r z e t r w a n i a i w z r o s t u w kontekście złożonych tworów względnego trwania życia na łonie stawania się:
- nie ma żadnych trwałych ostatecznych elemen­tów, atomów czy monad; także tu „byt" jest dopiero w p r o w a d z a n y przez nas (z praktycznych, użytko­wych, perspektywicznych powodów) - „wytwory panowania"; sfera opanowującego cią­gle rośnie lub okresowo się kurczy i rozszerza, lub [jest] na łasce i niełasce okoliczności (pożywienia) - „wartość" jest z istoty punktem widzenia na przyrost lub ubytek tych ośrodków dominacji („wielości" w każdym razie, ale ,jedność" w ogóle nie występu­je w naturze stawania się) -
k w a n t u m m o c y, stawanie się, jako że nic nie ma w nim charakteru „bytu"; o tyle
- środki wyrazu języka są bezużyteczne do wyraże­ nia stawania się: do naszej
n i e u s u w a I n e j p o t r z e b y
p r z e t r w a n i a należy ciągłe ustanawianie bardziej pospolitego świata tego, co pozostało, „rzeczy" itd.
Względnie, możemy mówić o atomach i monadach; pewne jest, że
n a j m n i e j s z y ś w i a t j e s t w
d ł u g i m
p r z e d z i a l e c z a s u
n aj t r w a l s z y . . . w o l i n i e m a : istnieją punktacje woli, które ciągle zwiększają lub tracą swą moc.

231 . „Chcę iść", ale 1 . m u s z ę iść, a
c h c e n i e jest tyl­ko czymś ubocznym, co nie wywołuje żadnego ruchu, jest tylko wcześniejszym obrazem. 2. Obraz ten jest niewiarygodnie surowy i nieokreślony w porównaniu do tego, co się dzieje, jest pojęciowy i zupełnie ogólny, i w efekcie kryją się pod nim niezliczone rzeczywistoś­ci. Nie może on więc być przyczyną tego, co się dzieje.
- W y e l i m i n o w a ć c e l e .

153.
Że we wszelkich „wrażeniach zmysłowych" jesteś­my nie tylko bierni, ale b a r d z o a k t y w n i, wybiera­jąc, wiążąc, wypełniając, wykładając - chodzi o poży­wienie jak w przypadku k o m ó r k i: o przyswojenie so­bie i transpozycję rzeczy niejednorodnych.

89.
Gdybyś patrzył uważniej, widziałbyś wszystko w r u c h u: jak zwija się płonący papier, tak przemija wszyst­ko nieustannie i zwija się przy tym.

284. „Wola prawdy !" Przestańmy mówić tak jednostron­nie i chełpliwie! Chcemy uczynić sobie świat możliwym Io przemyślenia, ewentualnie nawet do zobaczenia - ale u c z y n i ć ! Wszelka fizyka dąży do tego uczy­nienia-widocznym.

123.
Poczucie władzy, rywalizacja wszystkich ja, by zna­leźć ideę, która stanęłaby ponad ludzkością jako jej gwiazda - ja, primum mobile.

40.
Za twymi myślami i uczuciami stoi twe ciało i twa jaźń w ciele: terra incognita. D l a c z e g o masz t a k i e myśli i takie uczucia? Twa jaźń w ciele c h c e coś przez to u z y s k a ć.

286.
przeciw słowu „ zj a w i s k a "
NB. P o z ó r , tak jak j a go rozumiem, jest rzeczywistą i jedyną realnością rzeczy - czymś, czemu przysługują wszystkie istniejące orzeczniki i co najlepiej oznaczyć wszystkimi, a więc też przeciwstawnymi orzecznikami.

Słowem tym nie zostaje wyrażone nic więcej niż jego n i e d o s t ę p n o ś ć dla logicznych procedur i dystynkcji:
a więc „pozór" w stosunku do „prawdy logicznej" - która jednak możliwa jest tylko w świecie wyobrażo­nym. „Pozoru" nie przeciwstawiam więc „realności", lecz, odwrotnie, traktuję pozór jako realność, która opie­ra się przekształceniu w wyobrażeniowy „świat praw­dy". Określonym mianem dla tej realności byłaby „wola mocy", mianowicie zarysowana od wewnętrznej strony, a nie od strony swej nieuchwytnej, płynnej,
proteuszo­wej natury.

37. Kto w jakimś stopniu wyrobił sobie jakieś wyobrażenie na temat ciała - ile systemów równocześnie tu pracuje, ile dla siebie i ile przeciw sobie nawzajem, jak precyzyjne są to relacje itd. ten uzna, że w przeciwieństwie do tego świadomość jest czymś ubogim i ciasnym, że żaden umysł ani w przybliżeniu nie wystarczy do tego, czego umysł miałby tu dokonać, a może też że najmędrszy nauczyciel obyczajów musiałby czuć się niezręcznie i jak żółtodziób pośród tego zamętu wojny praw z obowiązkami. Jakże niewiele sobie uświadamiamy! Jak bardzo to niewiele prowadzi do błędu i zamieszania! Świadomość bowiem jest narzędziem z uwagi zaś na to, jak wiele i jak wielkie rzeczy osiąga się bez niej, nie jest ona ani najbardziej konieczna, ani najbardziej godna podziwu. Przeciwnie: nie ma chyba organu tak źle rozwiniętego, pod tak wieloma względami wadliwego, wadliwie pracującego; jest to organ powstały najpóźniej, a więc jeszcze dziecko wybaczmy mu jego dziecinady! Należy do nich prócz wielu innych rzeczy moralność jako suma dotychczasowych ocen wartości ludzkich działań i postaw.

Musimy więc odwrócić porządek: wszystko, co świadome, jest tylko drugorzędne, a to, że jest nam to bliższe i bardziej znajome, nie stanowi powodu, przynajmniej moralnego, do innej oceny tego, co świadome. Branie czegoś najbliższego za najważniejsze jest starym przesądem. A więc nauczyć się innego podejścia! Właściwej oceny ważności! Sferę duchową utrzymać jako symboliczny język ciała!

Już przeprowadzona przez Hegla krytyka „czułost­kowości" i idealizmu romantycznego swe powodzenie zawdzięcza fatalistycznemu sposobowi myślenia Hegla, jego wierze w wyższość rozumu po zwycięskiej stronie, jego uprawomocnieniu realnego „państwa" (w miejsce „ludzkości" itd.). (...)
He g l o w s k i sposób myślenia nie jest zbyt odległy od sposobu myślenia G o e t h e g o : wystarczy posłuchać, co Goethe mówi o Spinozie. Pragnienie ubóstwienia wszechświata i życia, by dzięki oglądaniu go i zgłębia­ niu znaleźć s p o k ój i s z c z ę ś c i e ; Hegel widzi ro­zum wszędzie - przed rozumem można się
u k o r z y ć i o g r a n i c z y ć . U Goethego swego rodzaju niemal
r a d o s n y i u f n y f a t a l i z m , który się nie buntuje, nie słabnie i usiłuje ukształtować z siebie jakąś całość, przekonanie, że dopiero w całości wszystko znajduje zbawienie, że jawi się dobre i usprawiedliwione.
Goethe popierał w sobie i z w a l c z a ł swój wiek osiemnasty: uczuciowość, sentymentalizm natury,
ahis­toryczność, idealizm, niepraktyczność i nierealność
re­wolucjonisty; przywołuje on na pomoc historię, przyro­doznawstwo, starożytność, a podobnie Spinozę (jako największego realistę); przede wszystkim praktyczna działalność o wyraźnie zakreślonych horyzontach; nie usuwa się od życia, nie jest lękliwy i bierze możliwie najwięcej na siebie, nad siebie, w siebie - pragnie
c a ł o ś c i , zwalcza rozdział na rozum, zmysłowość, uczu­cie, wolę, narzuca sobie dyscyplinę, k s z t a ł t u j e
sie­bie ... afirmuje wszystkich wielkich realistów (Napoleon - największe przeżycie Goethego).

266.
O d w r ó c o n y p o r z ą d e k
c z a s u „Świat zewnętrzny" działa na nas; skutek zostaje przetelegrafowany do mózgu, tam uporządkowany i
spro­wadzony do swej przyczyny: przyczyna jest potem
p r oj e k t o w a n a i d o p i e r o
w t e d y f a k t w c h o d z i w
o b r ę b n a s z e j świadomości. Tzn. świat zja­wiskowy z j a w i a nam się jako przyczyna dopiero po tym, jak zadziałał, a skutek został opracowany. T z n.
n i e u s t a n n i e o d w r a c a m y
p o r z ą d e k z d a r z e ń .
G d y „ j a " widzę, widzi t o już coś innego.

Wszyscy wierzymy niezłomnie w przyczynę i skutek, wielu zaś filozofów nazywa tę wiarę z racji jej niezłomności „po­znaniem a priori" - (...) Gdy człowiek coś czyni, na przykład uderza coś, mniema, iż
t o o n jest tym, który uderza, i że uderzył, bo c h c i a ł uderzyć, że, krótko mówiąc, przyczyną jest jego wola. Nie zauważa tu w ogóle prob­lemu, poczucie w o l i wystarcza mu, by wyjaśnić sobie związek przyczyny i skutku. Nic nie wie o mechanizmie procesu, o złożonej, subtelnej pracy, jaka musi zostać wykonana, aby doszło do uderzenia, ani też o
niezdol­ności woli samej w sobie do wykonania choćby najdrobniejszej części tej pracy. Wola jest dlań magicznie działającą siłą: przekonanie o woli jako przyczynie dzia­ łań jest wiarą w magicznie działające siły, w bezpośred­ni wpływ idei na niemobilny lub mobilny materiał. Pier­wotnie człowiek uważał wolę za przyczynę wszędzie tam, gdzie dostrzegał jakiś proces, krótko mówiąc, był
przekonany, że w tle działa osobiście chcąca istota - pojęcie mechaniki było mu zupełnie obce. Ponieważ zaś człowiek niezmiernie długo wierzył
t y l k o w
o s o b y (a nie w materiały, siły, rzeczy itd.), więc wiara w przyczynę i skutek stała się dlań podstawowa, stosuje się ona bowiem wszędzie tam, gdzie coś się dzieje - jeszcze i dziś, instynktownie i jako pozostałość ata­wizmu
najstarszego pochodzenia.

Twierdzenie: „nie ma skutku bez przyczyny", „każdy skutek jakąś nową przy­ czyną", jawią się jako uogólnienia znacznie węższych twierdzeń: „tam, gdzie jest jakiś skutek, wystąpiła wo­la", „oddziaływać można tylko na istotę przejawiającą wolę", „nie ma bezskutkowego doznania jakiegoś dzia­ łania, wszelkie doznanie pobudza wolę" (do czynu, obrony, zemsty, odwetu) - ale w pradziejach ludzkości te i tamte twierdzenia były tożsame, pierwsze nie były uogólnieniami drugich, te drugie były raczej eksplikac­jami pierwszych, wszystkie na podłożu idei: „natura jest sumą osób". Gdyby natomiast ludzkości cała natura od początku jawiła się jako coś nieosobowego, w konsek­wencji
nie-wolicjonalnego, wówczas ukształtowałaby się odwrotna wiara - fieri e nihilo, w skutek bez przy­ czyny - i może to o n a zyskałaby sobie opinię nad­ ludzkiej mądrości. Owo „poznanie a priori" nie jest więc żadnym poznaniem, lecz ucieleśnioną
p r a m i t o l o g i ą z czasów najgłębszej niewiedzy!

73.
Czyż istnienie j a k i e g o k o l w i e k zróżnicowania, nie zaś pełnej kolistości w otacza jącym nas świecie nie jest już w y s t a r c z aj ą c y m
d o w o d e m przeciw rów­nomiernej kolistej formie wszystkiego, co istnieje? Skąd różnice w obrębie koła? Skąd trwanie tych przemijających różnic? Czy wszystko nie jest o
w i e l e z a r o z m a i t e, by powstać z czegoś j e d n e g o? I czyż wielość praw c h e m i c z n y c h
i o r g a n i c z n y c h rodzajów i postaci nie jest niewyjaśnialna na podstawie czegoś jed­nego? Albo dwoistego? Zakładając, że we wszystkich oś­rodkach siły wszechświata istnieje równomierna „energia kontrakcji", powstaje pytanie, skąd może się wziąć naj­mniejsze choćby zróżnicowanie? Musiałby się wtedy wszechświat rozpaść na niezliczone, c a ł k o w i c i e
j e d n a k o w e pierścienie i kule bytu, a my mielibyśmy nie­ zliczone,
c a ł k o w i c i e j e d n a k o w e
ś w i a t y jeden obok drugiego. Czy muszę to przyjmować? Do wiecz­nego następstwa jednakowych światów wieczne sąsiedz­two? W i e l o ś ć jednakże i n i e p o r z ą d e k
w z n a ­ n y m n a m d o t ą d
ś w i e c i e temu przeczy, nie m o ż e być t a k i e j powszechnej jednakowości rozwoju, musia­łaby też dla naszego świata istnieć jakaś równomierna kulista istota! Czy powstawaniem jakości nie rządzi
ż a d n e p r a w o? Czy różnice mogą powstawać z „siły"?
Dowolność? Czy p r a w i d ł o w o ś c i, jakie m y widzimy, nas łudzą? Nie ma praprawa? Czy rozmaitość jakości ma być także w naszym świecie konsekwencją absolutnego powstania dowolnych własności? Tyle tylko, że w na­szym zakątku świata już nie występującego? Lub: przyję­to prawidło, zwane przez nas
p r z y c z y n ą i s k u t k i e m, choć ono tym nie jest (dowolność, która stała się prawidłem, np_ chemicznie tlen i wodór)??? Czy to „pra­widło" miałoby być tylko dłuższym kaprysem? [---].

49.
Dla dowodu, że sceptykowi potrzeba nader zuchwa­ łych rojeń, by potem ukojony wrócił do krainy „może-a­ -może-nie", chciałbym opowiedzieć, co mi ostatnio przyniosły z chmur moje bujające w obłokach gołębie.
Po pierwsze: najbardziej typowa forma wiedzy jest wie­dzą bez świadomości. Świadomość jest wiedzą o wie­dzy. Wrażenie i świadomość mają wspólne wszystko, co istotne, i mogą być tym samym. Pierwsze powstanie wrażenia jest powstaniem wiedzy o wiedzy: proces, któ­ry nie zawiera niczego trudnego ani ta jemniczego, bo wywołuje u wiedzy tylko zmianę kierunku - do tego zaś wystarczą przypadkowe bodźce, które można być może odgadnąć. Nim pojawiło się wrażenie, istniała daw­no - mianowicie zawsze - wiedza: rozpoznawanie i wnioskowanie jako jej funkcje. Wiedza jest własnością wszelkich sił napędowych - na jedno wyjdzie, gdy po­ wiemy, że jest własnością materii zakładając, że wie się, czym jest materia: siłą napędową pomyślaną jako prze­słanka naszych zmysłów - siła i materia zatem byłyby tym samym, oznaczone albo jako w-sobie, albo, stosow­nie do relacji z naszymi zmysłami, jako granica naszego odczuwania siły. Napędowe siły nie są czymś ostatecz­nym i opierającym się analizie, jak mniemał Schopen­hauer, który rozumiał je jako „wolę": my możemy w nich wyodrębnić jeszcze pojęciowo wiedzę jako ich własność; bez rozpoznania i wnioskowania nie ma popędu, napędzania ani woli. To rozsądek (a nie wrażenie) jest przyrodzony „istocie rzeczy"; wrażenie jest przypadkiem w dziejach jego ukierunkowań, nie zaś czymś w sobie nowym. Aby zrozumieć pierwsze zasady me­chaniki, trzeba pozwolić napędowym siłom na rozpo­znanie i wnioskowanie - ale jeszcze bez świadomości tego, bez wrażenia. Rozpoznawanie zaś i wnioskowanie zakładają wielość, ale jednorodność sił, co najmniej dwoistość. Błąd w rozpoznawaniu i wnioskowaniu staje się możliwy dopiero po zaistnieniu wrażenia.

279.
Najbardziej dzieli mnie od metafizyków to, że nie zgadzam się z nimi, iż „ja" jest tym, co myśli; uważam raczej j a
z a k o n s t r u k cj ę m y ś l e n i a , podobnie jak „materię", „rzecz'', „substancję", ,jednostkę", „cel", „licz­bę": a więc tylko za
r e g u l at y w n ą f i k cj ę , z której pomocą wprowadzona, w m y ś l o n a zostaje w świat sta­wania się swego rodzaju stałość, a w konsekwencji
„po­znawalność". Wiara w gramatykę, w podmiot językowy, przedmiot, czasowniki panowała dotąd nad metafizyka­ mi - ja uczę wyrzekać się tej wiary. To dopiero myś­lenie ustanawia ja, ale dotychczas wierzono, tak jak ,,lud", że w „j a myślę" tkwi coś bezpośrednio-znanego, a to „ja" miało być z góry daną przyczyną myślenia, w analogii do której mielibyśmy „rozumieć" wszelkie inne relacje przyczynowe. Mimo że owa fikcja jest dziś rozpowszechniona i niezbędna, to nie przeczy to jej wy­ myślonemu charakterowi: coś może być warunkiem ży­cia, a
m i m o t o być b ł ę d n e .

280.
Jest nieprawdopodobne, by nasze „poznawanie" mog­ło sięgać poza to, co wystarcza do podtrzymania życia.
Morfologia pokazuje nam, jak zmysły, nerwy i mózg rozwijają się w związku z trudnościami w zdobyciu po­żywienia.

281 . N a t r o p a c h c i a ł a
Może i była „ d u s z a " ideą powabną i tajemniczą, od której się filozofowie słusznie, choć z trudem ode­rwali - może jednak to, na co teraz uczą się ją zamie­niać, jest jeszcze bardziej powabne, jeszcze bardziej ta­jemnicze. Ludzkie ciało, w związku z którym ożywia się znów cała najdalsza i najbliższa przeszłość wszel­kiego organicznego stawania się, przez które, jak się zdaje, przepływa potężny, niesłyszalny strumień: to cia­ło jest ideą bardziej zdumiewającą niż dawna „dusza".

1 69.
Jak komórka fizjologicznie przy komórce tak popęd przy popędzie. Najogólniejszy obraz naszej istoty to s o c j a l i z a c j a
p o p ę d ó w przy ciągłej rywalizacji i wzajemnych ich powiązaniach. Intelekt obiektem współzawodnictwa.

A więc: szczęście, „le plaisir" jako cel działania jest tylko środkiem wzmagania napięcia; nie należy go mie­szać ze
s z c z ę ś c i e m , j a k i e t k w i w s a m ej a k c j i. Finalne szczęście jest nader określone; szczęście dzięki akcji trzeba by było ukazać setką takich okreś­lonych obrazów szczęścia.
A więc: „aby" jest złudą: „czynię to, a b y zebrać dzięki temu żniwo szczęścia". Tak nie jest. Działający z a p o m i n a o rzeczywistej s i I e n a p ę d o w e j i
w i d z i tylko „motyw".
„Szczęście dzięki osiągnięciu celu" jest tylko w y t w o r e m n a p i ę c i a s i ł y : obrazową antycypacją i sa­mowzmożeniem. E u d aj m o n i z m jest więc skutkiem n i e d o k ł a d n e j
o b s e r w a c j i. N i e działa się dla przyjemności.
t a k i e j e s t j e d n a k z ł u d z e n i e
d z i a ł aj ą c e g o .

295.
Wiara w c i a ł o jest bardziej podstawowa niż wiara w duszę: tę ostatnią wiarę zrodziły aporie nienaukowego podejścia do ciała (coś, co je opuszcza. Wiara
w p r a w ­d z i w o ś ć s n u ) .

35. W samotności samotny zżera się sam, wśród wielu pożera go wielu. A teraz wybieraj.

Zazdrościłem roślinom - zazdrościłem też wid­mom.